ଯୋଗଵାସିଷ୍ଠଃ

ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ ଏନଂ ସୁରଘୁଂ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଯଯୌ ସ୍ଵାମ୍ ଏଵ କକୁଭଂ ମାଣ୍ଡଵ୍ଯୋ ମୌନମଣ୍ଡନଃ

ଏଭଳି କଥା କହି, ରଘୁବଂଶର ଉତ୍ତରଧିକାରୀ, ମହାପୁରୁଷ ମଣ୍ଡବ୍ୟ ମୁନି, ନିରବତାର ଶୋଭାରେ ଶୋଭିତ, ନିଜ ଦିଗକୁ ଯାଇଗଲେ।

ଗତେ ଵରମୁନୌ ରାଜା ଗତ୍ଵୈକାନ୍ତମ୍ ଅନିନ୍ଦିତମ୍ । ଧିଯା ସଞ୍ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ କୋ ନାମାହମ୍ ଇତି ସ୍ଵଯମ୍

ମହାମୁନି ଚାଲିଗଲାପରେ, ନିର୍ମଳ ରାଜା ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, ନିଜ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—'ମୁଁ କିଏ?'

ନାହଂ ମେରୁର୍ ନ ମେ ମେରୁର୍ ଜଗନ୍ ନାହଂ ନ ମେ ଜଗତ୍ । ନାହଂ ଶୈଲା ନ ମେ ଶୈଲା ନ ଧରାହଂ ନ ମେ ଧରା

ମୁଁ ମେରୁ ପାହାଡ଼ ନୁହେଁ, ମେରୁ ପାହାଡ଼ ମୋର ନୁହେଁ; ମୁଁ ଏହି ସଂସାର ନୁହେଁ, ସଂସାର ମୋର ନୁହେଁ; ମୁଁ ପାହାଡ଼ ନୁହେଁ, ପାହାଡ଼ ମୋର ନୁହେଁ; ମୁଁ ପୃଥିବୀ ନୁହେଁ, ପୃଥିବୀ ମୋର ନୁହେଁ।

କିରାତମଣ୍ଡଲଂ ନେଦଂ ମମ ନାହଂ ଚ ମଣ୍ଡଲମ୍ । ନିଜସଙ୍କେତମାତ୍ରେଣ କେଵଲଂ ଦେଶ ଏଷ ମେ

କିରାତ ଅଞ୍ଚଳ ମୋର ନୁହେଁ, ମୁଁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ନୁହେଁ; ମାନ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଦେଶକୁ ମୋର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତ୍ଯକ୍ତୋ ମଯୈଷ ସଙ୍କେତୋ ନାହଂ ଦେଶୋ ନ ଚୈଷ ମେ । ଇଦାନୀଂ ନଗରଂ ଶିଷ୍ଟମ୍ ଏଷ ଏଵାତ୍ର ନିଶ୍ଚଯଃ

ମୁଁ ଏହି ଚିହ୍ନଟକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି; ମୁଁ ଦେଶ ନୁହେଁ, ଦେଶ ମୋର ନୁହେଁ; ଏବେ କେବଳ ନଗର ଅଛି—ଏହି ମୋର ନିଶ୍ଚୟ।

ପତାକାପୁରପଟ୍ଟାଢ୍ଯା ଭୃତ୍ଯୋପଵନସଙ୍କୁଲା । ଗଜାଶ୍ଵସାମନ୍ତଯୁତା ପୁରୀ ନାହଂ ନ ମେ ପୁରୀ

ପତାକା ଓ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶୋଭିତ, ଦାସ ଓ ଉଦ୍ୟାନରେ ଭରିଆ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଅଧୀନ ଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଗର—ମୁଁ ନଗର ନୁହେଁ, ନଗର ମୋର ନୁହେଁ।

ଵ୍ଯର୍ଥସଙ୍କେତସମ୍ବଦ୍ଧଂ ସଙ୍କେତଵିଗମେ କ୍ଷତମ୍ । ଭୋଗଵୃନ୍ଦଂ କଲତ୍ରଂ ଚ ନାହଂ ନୈତନ୍ ମମାଖିଲମ୍

ନିର୍ଥକ ରୀତିରେ ଜଡିଥିବା ଆନନ୍ଦ ଏହି ରୀତି ହରାଇଗଲେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ; ଜୀବନ ସଂଗୀନୀ ଓ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ମୁଁ ନୁହେଁ, ଏଗୁଡିକ ମୋର କିଛି ନୁହେଁ।

ଏଵଂ ସଭୃତ୍ଯଂ ସବଲଂ ସଵାହନପୁରାନ୍ତରମ୍ । ନାହଂ ରାଜ୍ଯଂ ନ ମେ ରାଜ୍ଯଂ ସଙ୍କେତୋ ହ୍ଯ୍ ଅଯମ୍ ଆକୁଲଃ

ଏହିପରି, ଦାସ, ସେନା, ଯାନ ଓ ଗୁପ୍ତ ନଗର ସହିତ ରାଜ୍ୟ ମୁଁ ନୁହେଁ, ଏହା ମୋର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ରୀତି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅସ୍ଥିର।

ଦେହମାତ୍ରମ୍ ଅହଂ ମନ୍ଯେ ହସ୍ତପାଦାଦିସଂଯୁତମ୍ । ତଦ୍ ଏତତ୍ ତାଵଦ୍ ଆଶ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅହମ୍ ଆଲୋକଯାମ୍ଯ୍ ଅଲମ୍

ମୁଁ ଏହି ହାତ, ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ସହିତ ଦେହକୁ ମାନିଅଛି; ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମୁଁ ମୋ ଭିତରେ ଏତିକି ଦେଖୁଛି।

ତଦ୍ ଅତ୍ର ତାଵନ୍ ମାଂସାସ୍ଥି ନାହମ୍ ଏତଦ୍ ଅଚେତନଂ । ନ ଚୈତନ୍ ମମ ସଂଶ୍ଲେଷମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅବ୍ଜସ୍ଯ ଯଥା ଜଲମ୍

କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ, ମାଂସ ଓ ହାଡ଼ ମୁଁ ନୁହେଁ, ଏହି ଜଡ ଜିନିଷ ମୋର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଫୁଲରେ ପାଣି ଲଗି ରହେନାହିଁ, ସେପରି ଏହା ମୋ ସହିତ ଲଗି ନାହିଁ।

ମାଂସଂ ଜଡଂ ନ ତଦ୍ ଅହଂ ନୈଵାହଂ ରକ୍ତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଜଡାନ୍ଯ୍ ଅସ୍ଥୀନି ନୈଵାହଂ ନ ଚୈତାନି ମମ କ୍ଵଚିତ୍

ମୁଁ ଏହି ନିର୍ଜୀବ ମାଂସ ନୁହେଁ, ମୁଁ ରକ୍ତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ଅସ୍ଥିଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଜୀବ, ଏଗୁଡିକ ମୁଁ ନୁହେଁ, ଏବଂ କେବେ ମୋର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ନୈଵାହଂ ନ ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମେ । ଜଡଂ ଯତ୍ କିଲ ଦେହେ ଽସ୍ମିଂସ୍ ତଦ୍ ଅହଂ ନୈଵ ଚେତନଃ

ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ମୋର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ଦେହରେ ଯେଉଁ ଜିନିଷ ନିର୍ଜୀବ, ମୁଁ ସେହି ନୁହେଁ, କାରଣ ମୁଁ ଚେତନ।

ନାହଂ ଭୋଗା ନ ମେ ଭୋଗା ନ ମେ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ଜଡାନ୍ଯ୍ ଅସତ୍ସ୍ଵରୂପାଣି ନ ଚ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଅହମ୍

ମୁଁ ଭୋଗ ନୁହେଁ, ଭୋଗ ମୋର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ମୋର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସେଗୁଡିକ ନିର୍ଜୀବ ଏବଂ ଅସତ୍ତ୍ୱ ରୂପ, ମୁଁ ଜ୍ଞାନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନୁହେଁ।

ମୂଲଂ ସଂସୃତିଦୋଷସ୍ଯ ମନୋ ନାହଂ ଜଡଂ ହି ତତ୍ । ଅଥ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅହଙ୍କାର ଇତି ଦୃଷ୍ଟିର୍ ମନୋମଯୀ

ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଦୋଷର ମୂଳ ହେଉଛି ମନ; ମୁଁ ଏହି ନିର୍ଜୀବ ମନ ନୁହେଁ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟି, ଯେ ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଅହଂକାର, ଏହା ମନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ।

ମନୋବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଦ୍ଯନ୍ତୋ ଭୂତକୋଶଶ୍ ଚ ତଦ୍ ଵପୁଃ । ନାହମ୍ ଏଵଂ ଶରୀରାଦି ଶିଷ୍ଟମ୍ ଆଲୋକଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍

ମୁଁ ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ସେମାନଙ୍କର ବିଷୟ, ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ଏହି ଶରୀର—ଏମିତି କିଛିକୁ ମୁଁ ନୁହେଁ। ଏହି ସବୁ କିମ୍ବା ଏଠାରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଛି, ମୁଁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

ଶେଷସ୍ ତୁ ଚେତନାଜୀଵସ୍ ସ ଚ ଚେତ୍ଯେନ ଚେତତି । ଅନ୍ଯେନ ବୋଧ୍ଯମାନୋ ଽସୌ ନାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଵପୁର୍ ଭଵେତ୍

ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଜୀବନ୍ତ ଚେତନା, ଯାହା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛି ଜାଣେ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହାରେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ସ୍ୱରୂପ ରହେ ନାହିଁ।

ଏଵଂ ତ୍ଯଜାମି ସଂଵେଦ୍ଯଂ ଚେତ୍ଯଂ ନାହଂ ହି ତତ୍ କିଲ । ଶେଷୋ ଵିକଲ୍ପରହିତୋ ଵିଶୁଦ୍ଧା ଚିଦ୍ ଅହଂ ସ୍ଥିତଃ

ଏଭଳି, ଯାହା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଯାହା ଜ୍ଞାନର ବିଷୟ, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି, କାରଣ ମୁଁ ସେହି ନୁହେଁ। ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ମୁଁ—ସମସ୍ତ ଭେଦଭାବ ରହିତ, ପରିଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ନିଜେ ନିଜେ ବସିଛି।

ଚିତ୍ରମ୍ ଏଷୋ ଽସ୍ମି ଲବ୍ଧାତ୍ମା ଜାତଃ କାଲେନ କାର୍ଯଵିତ୍ । ଏଷ ସୋ ଽହମ୍ ଅନନ୍ତାତ୍ମା କ୍ଵାନ୍ତୋ ଽସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ

ମୁଁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଆତ୍ମା, ନିଜକୁ ଜାଣିଛି, ସମୟ ସହ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, କାର୍ଯ୍ୟର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣେ। ମୁଁ ସେଇ ଅସୀମ ଆତ୍ମା—ଏହି ପରମ ଆତ୍ମାର ସୀମା କେଉଁଠି?

ବ୍ରହ୍ମଣୀନ୍ଦ୍ରେ ଯମେ ଵାଯୌ ସର୍ଵଭୂତଗଣେ ତଥା । ସ ଏଷ ଭଗଵାନ୍ ଆତ୍ମା ତନ୍ତୁର୍ ମୁକ୍ତାସ୍ଵ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତଃ

ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ବାୟୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପ୍ରଭୁ ଆତ୍ମା ଏମିତି ଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ମଣିମାଳାରେ ଧାଗା ରହିଥାଏ।

ଚିଚ୍ଛକ୍ତିର୍ ଅମଲା ସୈଷା ଚେତ୍ଯାମଯଵିଵର୍ଜିତା । ଭରିତାଶେଷଦିକ୍କୁଞ୍ଜା ଭୈରଵାକାରଧାରିଣୀ

ଏହି ନିର୍ମଳ ଚେତନାଶକ୍ତି, ଯାହା ବସ୍ତୁ ଭାବନାର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଭରି ରହିଛି ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି।

ସର୍ଵଭାଵଗତା ସୂକ୍ଷ୍ମା ଭାଵାଭାଵଵିଵର୍ଜିତା । ଆବ୍ରହ୍ମଭୁଵନାନ୍ତସ୍ଥା ସର୍ଵଶକ୍ତିସମୁଦ୍ଗିକା

ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ବ୍ୟାପିତ, ଭାବ ଓ ଅଭାବ ଉଭୟରୁ ମୁକ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ।

ସର୍ଵସୌନ୍ଦର୍ଯସୁଭଗା ସର୍ଵପ୍ରାକାଶ୍ଯଦୀପିକା । ସର୍ଵସଂସାରମୁକ୍ତାନାଂ ତନ୍ତୁର୍ ଆତତରୂପିଣୀ

ସେ ସମସ୍ତ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତ ଆଲୋକର ଦୀପ, ସମସ୍ତ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବାମାନଙ୍କର ଧାଗା ଭଳି ଏବଂ ସମସ୍ତ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ।

ସର୍ଵାକାରଵିକାରାଢ୍ଯା ସର୍ଵାକାରଵିଵର୍ଜିତା । ସର୍ଵଭୂତୌଘତାଂ ଯାତା ସର୍ଵଦା ସର୍ଵତାଂ ଗତା

ସମସ୍ତ ଆକାର ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଆକାରରୁ ଶୂନ୍ୟ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ, ସଦା ସମସ୍ତ ରୂପରେ ବ୍ୟାପିତ।

ଚତୁର୍ଦଶଵିଧାନ୍ଯ୍ ଏଷା ଭୂତାନି ଭୁଵନୋଦରେ । ଏତନ୍ମଯୀଯଂ କଲନା ଜାଗତୀ ଵେଦନାତ୍ମିକା

ଏହି ଚୌଦ ଧରଣର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଗର୍ଭରେ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଭାବନା ଏମାନେ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଏହି ହେଉଛି ଜଗତର ଅନୁଭୂତି, ଯାହା ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରିଥାଏ।

ମିଥ୍ଯାଵଭାସମାତ୍ରଂ ତୁ ସର୍ଵଦୁଃଖଦଶାଗତିଃ । ନାନାକାରମଯାଭାସଂ ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମୈଵ ଚିତ୍ ପରା

କିନ୍ତୁ ଏହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଅବସ୍ଥା ମାତ୍ର ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଉଥିବା; ଏହି ସମସ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଖାଯିବା ଅସଲି ଏକମାତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚେତନା, ଆତ୍ମା ହିଁ।

ସେଯମ୍ ଆତ୍ମା ମମ ଵ୍ଯାପୀ ସେଯଂ ମଦଵବୋଧନମ୍ । ସେଯମ୍ ଆକଲିତାଙ୍ଗେହା କରୋତି ନୃପତିଭ୍ରମମ୍

ଏହି ଆତ୍ମା ମୋତେ ବ୍ୟାପିଛି; ଏହି ମୋର ଜ୍ଞାନ; ଏହି ଦେହ ଓ ଅଙ୍ଗର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ରାଜା ହେବାର ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ଅସ୍ଯା ଏଵ ପ୍ରସାଦେନ ମନୋ ଦେହରଥସ୍ଥିତମ୍ । ସଂସାରଜାଲଲୀଲାସୁ ଯାତି ଵଲ୍ଗତି ନୃତ୍ଯତି

ଏହି ଦୟାରେ, ମନ ଦେହ ରଥରେ ବସି, ସଂସାରର ଜାଲ ଖେଳରେ ଚାଲେ, ଦୌଡ଼େ ଓ ନାଚେ।

ଇଦଂ ମନଶ୍ ଶରୀରାଦି ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ଅପି ଵସ୍ତୁତଃ । ନଷ୍ଟେ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ପରିନଶ୍ଯତି ପେଲଵେ

ଏହି ମନ, ଶରୀର ଓ ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ କିଛି ସତ୍ୟରେ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜିନିଷ ହେଲେ ନଷ୍ଟ, ତେବେ ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି।

ଜଗଜ୍ଜାଲମଯଂ ନୃତ୍ତମ୍ ଇଦଂ ଚିତ୍ତନଟୈସ୍ ତତମ୍ । ଏତଯୈଵୈକଯା ପଙ୍କ୍ତ୍ଯା ଦୃଶ୍ଯତେ ଦୀପଲେଖଯା

ଏହି ସଂସାର ଜାଲର ନାଚ, ମନର ଅଭିନେତାମାନେ ପ୍ରସାର କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଗୋଟିଏ ହାଲୁକା ରେଖା ପରି, ଦୀପର ଆଲୋକ ରେଖା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।