ମହତ୍ତାମ୍ ଆଗତଂ ଚେତସ୍ ତଵ ସଂସାରଵୃତ୍ତିଷୁ । ନ ନିମଙ୍କ୍ଷ୍ଯତି ହେ ସାଧୋ ଗୋଷ୍ପଦେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଵାରଣଃ
ସଂସାରର କାର୍ଯ୍ୟରେ ତୁମ ଚିତ୍ତ ମହାତ୍ମା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ହେ ସାଧୁ, ଏହା କେବେ ଡୁବିବ ନାହିଁ, ଯେପରି ହାତୀ ଗୋଷ୍ପଦରେ ଡୁବିବ ନାହିଁ।
କୃପଣଂ ତୁ ମନୋ ରାଜନ୍ ପେଲଵେ ଽପି ନିମଜ୍ଜତି । କାର୍ଯେ ଗୋଷ୍ପଦତୋଯେ ଽପି ଜୀର୍ଣାଙ୍ଗୋ ମଷକୋ ଯଥା
ରାଜା, ଦୟାଳୁ ମନ ଅତି ସାଧାରଣ କାରଣରେ ମଧ୍ୟ ଡୁବିଯାଏ, ଯେପରି ଜରା ହୋଇଥିବା ପୋକା ଗୋମୁତିର ଛୋଟ ଜଳରେ ମଧ୍ୟ ଡୁବିଯାଏ।
ଚେତୋ ଵାସନଯା ପଙ୍କେ କୀଟଵତ୍ ପରିମଜ୍ଜତି । ଦୃଶ୍ଯମାତ୍ରାଵଲମ୍ବିନ୍ଯା ସ୍ଵଯା ଦୀନତଯା ତଯା
ମନ ନିଜର ଆଦତର କାଦରେ ପୋକା ପରି ଅଟକିଯାଏ, ନିଜର ଦୁର୍ବଳତା ଦ୍ୱାରା ଦେଖିବା ଜିନିଷକୁ ଧରି ରହିଯାଏ।
ତାଵତ୍ ତାଵନ୍ ମହାବାହୋ ସ୍ଵଯଂ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତେ ଽଖିଲମ୍ । ଯାଵଦ୍ ଯାଵତ୍ ପରାଲୋକଃ ପରମାତ୍ମୈଵ ଶିଷ୍ଯତେ
ହେ ବଳବାନ ବୀର, ସବୁ କିଛି ଦେଖାଦେଖି ଛାଡିଯାଏ, ଶେଷରେ ଅନ୍ୟ ଜଗତ ରହିଲେ ମାତ୍ର ପରମାତ୍ମା ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ।
ତାଵତ୍ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯତେ ଧାତୁର୍ ଯାଵଦ୍ ଧେମୈଵ ଶିଷ୍ଯତେ । ତାଵଦ୍ ଆଲୋକ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ଯାଵଦ୍ ଆତ୍ମୈଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଯେପରି ଧାତୁକୁ ପରିସ୍କାର କରାଯାଏ ଯାଏଁ ଶୁଦ୍ଧ ସୁଣା ରହିଯାଏ, ସେପରି ସବୁକୁ ଦେଖାଯାଏ ଯାଏଁ ଆତ୍ମା ମାତ୍ର ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଯାଏ।
ସର୍ଵଂ ସର୍ଵିକଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସ୍ଵଯଂ ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଦା । ସର୍ଵଥା ସମ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମନାତ୍ମୋପଲଭ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ କଥାକୁ ସମସ୍ତ ଦିନ, ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡିଦିଆଯାଏ; ତାପରେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଯାଵତ୍ ସର୍ଵଂ ନ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତଂ ତାଵଦ୍ ଆତ୍ମା ନ ଲଭ୍ଯତେ । ସର୍ଵଵସ୍ତୁପରିତ୍ଯାଗେ ଶେଷ ଆତ୍ମେତି କଥ୍ଯତେ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ କଥାକୁ ଛାଡିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ପାଇଯାଏନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଛାଡିଦେଲେ ଯେଉଁ ଅଂଶ ରହିଯାଏ, ସେଠିକୁ ଆତ୍ମା ଭବାରେ କୁହାଯାଏ।
ଯାଵଦ୍ ଅନ୍ଯନ୍ ନ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତଂ ତାଵତ୍ ସାମାନ୍ଯମ୍ ଏଵ ହି । ଵସ୍ତୁ ନାସାଦ୍ଯତେ ସାଧୋ ସ୍ଵାତ୍ମଲାଭେ ତୁ କା କଥା
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ୟ କଥାକୁ ଛାଡିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାଧାରଣ ଜିନିଷ ମାତ୍ର ପାଇଯାଏ; ହେ ଉତ୍ତମ, ଏହିପରି ଦେଖିଲେ ଏକା ଆତ୍ମାକୁ ପାଇବା କଥା ଆସିବା ନାହିଁ।
ଯତ୍ର ସର୍ଵାତ୍ମନା ସ୍ଵାତ୍ମଲାଭାଯ ପତତି ସ୍ଵଯମ୍ । ତ୍ଯକ୍ତାନ୍ଯକାର୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ତନ୍ ନାମ ନୃପ ନେତରତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପାଇବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ନିଜକୁ ଦେଇଦିଅନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କାମକୁ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ହେ ରାଜା, ସେଠି ଆତ୍ମାକୁ ପାଇଯାଏ; ଅନ୍ୟ କଥାରେ ନୁହେଁ।
ଆତ୍ମାଵଲୋକନାର୍ଥଂ ତୁ ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍ । ସର୍ଵଂ କିଞ୍ଚିତ୍ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯଚ୍ ଛିଷ୍ଟଂ ତତ୍ ପରଂ ପଦମ୍
ଏହି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇଁ, ମନୁଷ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ, ସମସ୍ତ କଥାକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ଉଚ୍ଚତମ ପଦ।
ସକଲକାରଣକାର୍ଯପରମ୍ପରାମଯଜଗଦ୍ଗତଵସ୍ତୁଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍ । ଅଲମ୍ ଅପାସ୍ଯ ମନସ୍ ସ୍ଵଵପୁସ୍ ତତଃ ପରିଵିଲୂଯ ଚ ଯଚ୍ ଛୁଭମ୍ ଅସ୍ତି ତତ୍
ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କାରଣ ଓ ଫଳର ଶୃଙ୍ଖଳା ରହିଛି, ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ମନରୁ ଦୂରେ ଫେଲିଦେବା ଉଚିତ। ନିଜ ଶରୀରକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟାଗତ କରି, ଯେଉଁ ଶୁଭ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ ଏନଂ ସୁରଘୁଂ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଯଯୌ ସ୍ଵାମ୍ ଏଵ କକୁଭଂ ମାଣ୍ଡଵ୍ଯୋ ମୌନମଣ୍ଡନଃ
ଏଭଳି କଥା କହି, ରଘୁବଂଶର ଉତ୍ତରଧିକାରୀ, ମହାପୁରୁଷ ମଣ୍ଡବ୍ୟ ମୁନି, ନିରବତାର ଶୋଭାରେ ଶୋଭିତ, ନିଜ ଦିଗକୁ ଯାଇଗଲେ।
ଗତେ ଵରମୁନୌ ରାଜା ଗତ୍ଵୈକାନ୍ତମ୍ ଅନିନ୍ଦିତମ୍ । ଧିଯା ସଞ୍ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ କୋ ନାମାହମ୍ ଇତି ସ୍ଵଯମ୍
ମହାମୁନି ଚାଲିଗଲାପରେ, ନିର୍ମଳ ରାଜା ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, ନିଜ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—'ମୁଁ କିଏ?'
ନାହଂ ମେରୁର୍ ନ ମେ ମେରୁର୍ ଜଗନ୍ ନାହଂ ନ ମେ ଜଗତ୍ । ନାହଂ ଶୈଲା ନ ମେ ଶୈଲା ନ ଧରାହଂ ନ ମେ ଧରା
ମୁଁ ମେରୁ ପାହାଡ଼ ନୁହେଁ, ମେରୁ ପାହାଡ଼ ମୋର ନୁହେଁ; ମୁଁ ଏହି ସଂସାର ନୁହେଁ, ସଂସାର ମୋର ନୁହେଁ; ମୁଁ ପାହାଡ଼ ନୁହେଁ, ପାହାଡ଼ ମୋର ନୁହେଁ; ମୁଁ ପୃଥିବୀ ନୁହେଁ, ପୃଥିବୀ ମୋର ନୁହେଁ।
କିରାତମଣ୍ଡଲଂ ନେଦଂ ମମ ନାହଂ ଚ ମଣ୍ଡଲମ୍ । ନିଜସଙ୍କେତମାତ୍ରେଣ କେଵଲଂ ଦେଶ ଏଷ ମେ
କିରାତ ଅଞ୍ଚଳ ମୋର ନୁହେଁ, ମୁଁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ନୁହେଁ; ମାନ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଦେଶକୁ ମୋର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତ୍ଯକ୍ତୋ ମଯୈଷ ସଙ୍କେତୋ ନାହଂ ଦେଶୋ ନ ଚୈଷ ମେ । ଇଦାନୀଂ ନଗରଂ ଶିଷ୍ଟମ୍ ଏଷ ଏଵାତ୍ର ନିଶ୍ଚଯଃ
ମୁଁ ଏହି ଚିହ୍ନଟକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି; ମୁଁ ଦେଶ ନୁହେଁ, ଦେଶ ମୋର ନୁହେଁ; ଏବେ କେବଳ ନଗର ଅଛି—ଏହି ମୋର ନିଶ୍ଚୟ।
ପତାକାପୁରପଟ୍ଟାଢ୍ଯା ଭୃତ୍ଯୋପଵନସଙ୍କୁଲା । ଗଜାଶ୍ଵସାମନ୍ତଯୁତା ପୁରୀ ନାହଂ ନ ମେ ପୁରୀ
ପତାକା ଓ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶୋଭିତ, ଦାସ ଓ ଉଦ୍ୟାନରେ ଭରିଆ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଅଧୀନ ଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଗର—ମୁଁ ନଗର ନୁହେଁ, ନଗର ମୋର ନୁହେଁ।
ଵ୍ଯର୍ଥସଙ୍କେତସମ୍ବଦ୍ଧଂ ସଙ୍କେତଵିଗମେ କ୍ଷତମ୍ । ଭୋଗଵୃନ୍ଦଂ କଲତ୍ରଂ ଚ ନାହଂ ନୈତନ୍ ମମାଖିଲମ୍
ନିର୍ଥକ ରୀତିରେ ଜଡିଥିବା ଆନନ୍ଦ ଏହି ରୀତି ହରାଇଗଲେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ; ଜୀବନ ସଂଗୀନୀ ଓ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ମୁଁ ନୁହେଁ, ଏଗୁଡିକ ମୋର କିଛି ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ସଭୃତ୍ଯଂ ସବଲଂ ସଵାହନପୁରାନ୍ତରମ୍ । ନାହଂ ରାଜ୍ଯଂ ନ ମେ ରାଜ୍ଯଂ ସଙ୍କେତୋ ହ୍ଯ୍ ଅଯମ୍ ଆକୁଲଃ
ଏହିପରି, ଦାସ, ସେନା, ଯାନ ଓ ଗୁପ୍ତ ନଗର ସହିତ ରାଜ୍ୟ ମୁଁ ନୁହେଁ, ଏହା ମୋର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ରୀତି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅସ୍ଥିର।
ଦେହମାତ୍ରମ୍ ଅହଂ ମନ୍ଯେ ହସ୍ତପାଦାଦିସଂଯୁତମ୍ । ତଦ୍ ଏତତ୍ ତାଵଦ୍ ଆଶ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅହମ୍ ଆଲୋକଯାମ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ମୁଁ ଏହି ହାତ, ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ସହିତ ଦେହକୁ ମାନିଅଛି; ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମୁଁ ମୋ ଭିତରେ ଏତିକି ଦେଖୁଛି।
ତଦ୍ ଅତ୍ର ତାଵନ୍ ମାଂସାସ୍ଥି ନାହମ୍ ଏତଦ୍ ଅଚେତନଂ । ନ ଚୈତନ୍ ମମ ସଂଶ୍ଲେଷମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅବ୍ଜସ୍ଯ ଯଥା ଜଲମ୍
କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ, ମାଂସ ଓ ହାଡ଼ ମୁଁ ନୁହେଁ, ଏହି ଜଡ ଜିନିଷ ମୋର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଫୁଲରେ ପାଣି ଲଗି ରହେନାହିଁ, ସେପରି ଏହା ମୋ ସହିତ ଲଗି ନାହିଁ।
ମାଂସଂ ଜଡଂ ନ ତଦ୍ ଅହଂ ନୈଵାହଂ ରକ୍ତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଜଡାନ୍ଯ୍ ଅସ୍ଥୀନି ନୈଵାହଂ ନ ଚୈତାନି ମମ କ୍ଵଚିତ୍
ମୁଁ ଏହି ନିର୍ଜୀବ ମାଂସ ନୁହେଁ, ମୁଁ ରକ୍ତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ଅସ୍ଥିଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଜୀବ, ଏଗୁଡିକ ମୁଁ ନୁହେଁ, ଏବଂ କେବେ ମୋର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ନୈଵାହଂ ନ ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମେ । ଜଡଂ ଯତ୍ କିଲ ଦେହେ ଽସ୍ମିଂସ୍ ତଦ୍ ଅହଂ ନୈଵ ଚେତନଃ
ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ମୋର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ଦେହରେ ଯେଉଁ ଜିନିଷ ନିର୍ଜୀବ, ମୁଁ ସେହି ନୁହେଁ, କାରଣ ମୁଁ ଚେତନ।
ନାହଂ ଭୋଗା ନ ମେ ଭୋଗା ନ ମେ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ଜଡାନ୍ଯ୍ ଅସତ୍ସ୍ଵରୂପାଣି ନ ଚ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମୁଁ ଭୋଗ ନୁହେଁ, ଭୋଗ ମୋର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ମୋର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସେଗୁଡିକ ନିର୍ଜୀବ ଏବଂ ଅସତ୍ତ୍ୱ ରୂପ, ମୁଁ ଜ୍ଞାନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନୁହେଁ।
ମୂଲଂ ସଂସୃତିଦୋଷସ୍ଯ ମନୋ ନାହଂ ଜଡଂ ହି ତତ୍ । ଅଥ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅହଙ୍କାର ଇତି ଦୃଷ୍ଟିର୍ ମନୋମଯୀ
ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଦୋଷର ମୂଳ ହେଉଛି ମନ; ମୁଁ ଏହି ନିର୍ଜୀବ ମନ ନୁହେଁ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟି, ଯେ ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଅହଂକାର, ଏହା ମନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ।
ମନୋବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଦ୍ଯନ୍ତୋ ଭୂତକୋଶଶ୍ ଚ ତଦ୍ ଵପୁଃ । ନାହମ୍ ଏଵଂ ଶରୀରାଦି ଶିଷ୍ଟମ୍ ଆଲୋକଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମୁଁ ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ସେମାନଙ୍କର ବିଷୟ, ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ଏହି ଶରୀର—ଏମିତି କିଛିକୁ ମୁଁ ନୁହେଁ। ଏହି ସବୁ କିମ୍ବା ଏଠାରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଛି, ମୁଁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଶେଷସ୍ ତୁ ଚେତନାଜୀଵସ୍ ସ ଚ ଚେତ୍ଯେନ ଚେତତି । ଅନ୍ଯେନ ବୋଧ୍ଯମାନୋ ଽସୌ ନାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଵପୁର୍ ଭଵେତ୍
ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଜୀବନ୍ତ ଚେତନା, ଯାହା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛି ଜାଣେ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହାରେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ସ୍ୱରୂପ ରହେ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ତ୍ଯଜାମି ସଂଵେଦ୍ଯଂ ଚେତ୍ଯଂ ନାହଂ ହି ତତ୍ କିଲ । ଶେଷୋ ଵିକଲ୍ପରହିତୋ ଵିଶୁଦ୍ଧା ଚିଦ୍ ଅହଂ ସ୍ଥିତଃ
ଏଭଳି, ଯାହା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଯାହା ଜ୍ଞାନର ବିଷୟ, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି, କାରଣ ମୁଁ ସେହି ନୁହେଁ। ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ମୁଁ—ସମସ୍ତ ଭେଦଭାବ ରହିତ, ପରିଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ନିଜେ ନିଜେ ବସିଛି।
ଚିତ୍ରମ୍ ଏଷୋ ଽସ୍ମି ଲବ୍ଧାତ୍ମା ଜାତଃ କାଲେନ କାର୍ଯଵିତ୍ । ଏଷ ସୋ ଽହମ୍ ଅନନ୍ତାତ୍ମା କ୍ଵାନ୍ତୋ ଽସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ
ମୁଁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଆତ୍ମା, ନିଜକୁ ଜାଣିଛି, ସମୟ ସହ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, କାର୍ଯ୍ୟର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣେ। ମୁଁ ସେଇ ଅସୀମ ଆତ୍ମା—ଏହି ପରମ ଆତ୍ମାର ସୀମା କେଉଁଠି?
ବ୍ରହ୍ମଣୀନ୍ଦ୍ରେ ଯମେ ଵାଯୌ ସର୍ଵଭୂତଗଣେ ତଥା । ସ ଏଷ ଭଗଵାନ୍ ଆତ୍ମା ତନ୍ତୁର୍ ମୁକ୍ତାସ୍ଵ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତଃ
ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ବାୟୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପ୍ରଭୁ ଆତ୍ମା ଏମିତି ଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ମଣିମାଳାରେ ଧାଗା ରହିଥାଏ।