ତଦ୍ ଯଥା ସମତୋଦେତି ସୂର୍ଯାଂଶୁର୍ ଇଵ ସର୍ଵଗା । ମତୌ ମମ ମୁନେ ମାନ୍ଯ ତଥା କରୁଣଯା କୁରୁ
ଏହିପରି, ମହାମନ୍ୟ ମୁନି, ଆପଣଙ୍କର କରୁଣାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସମସ୍ତଠାରେ ବିକିରଣ ହେବା ପରି, ମୋ ମନରେ ସମତା ଉଦୟ କରନ୍ତୁ।
ସ୍ଵାଯତ୍ତେନ ସ୍ଵସଂସ୍ଥେନ ସ୍ଵେନୋପାଯେନ ଭୂପତେ । ଏଷା ମନଃପେଲଵତା ହିମଵତ୍ ପ୍ରଵିଲୀଯତେ
ହେ ରାଜା, ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ନିଜ ଉପାୟରେ, ଏହି ମନ ନିଜେ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ହିମପର୍ବତରେ ବରଫ ଗଳିଯିବା ପରି ଗଳିଯାଏ।
ସ୍ଵଵିଚାରଣଯୈଵାଶୁ ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ମନୋଜ୍ଵରଃ । ଶରଦାଗମମାତ୍ରେଣ ମିହିକା ମହତୀ ଯଥା
ନିଜ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ମନର ଜ୍ୱର ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଶରତ ଆସିଲେ ବଡ଼ କୁହୁଡ଼ ହେବା ମାତ୍ରେ ହେଇଯାଏ।
ସ୍ଵେନୈଵ ମନସା ସ୍ଵାନି ସ୍ଵଶରୀରଗତାନି ଚ । ଵିଚାରଯେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃ କୀଦୃଶାନ୍ଯ୍ ଅଥ କାନି ଵା
ତୁମେ ନିଜ ମନରେ ବସି, ନିଜ ଦେହରେ ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଭଲଭାବେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କର। ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ କେମିତି, କଣ ଏମାନେ?
କୋ ଽହଂ କଥମ୍ ଇଦଂ କିଂ ଵା କଥଂ ମରଣଜନ୍ମନୀ । ଵିଚାରଯାନ୍ତର୍ ଏତତ୍ ତ୍ଵଂ ମହତ୍ତାମ୍ ଅଲମ୍ ଏଷ୍ଯସି
ମୁଁ କିଏ? ଏହା କେମିତି? ଏହା କଣ? ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ କେମିତି ହୁଏ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡିକୁ ନିଜ ମନରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧ୍ୟାନ କର, ତେବେ ତୁମେ ବଡ଼ ମାନ୍ୟତା ପାଇବା।
ଵିଚାରେଣ ପରିଜ୍ଞାତସ୍ଵଭାଵସ୍ଯ ସତସ୍ ତଵ । ହର୍ଷାମର୍ଷଦୃଶଶ୍ ଚେତସ୍ ତୋଲଯିଷ୍ଯନ୍ତି ନାଚଲମ୍
ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଅନୁସନ୍ଧାନ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବକୁ ବୁଝିପାରିବ, ତୁମର ମନ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ରୋଷରେ ବିକଳ ହେବ ନାହିଁ।
ମନସ୍ ସ୍ଵଂ ରୂପମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଶମମ୍ ଏଷ୍ଯତି ଵିଜ୍ଵରମ୍ । ଭୂତପୂର୍ଵଵପୁର୍ ଭୂତ୍ଵା ତରଙ୍ଗଃ ପଯସୀଵ ତେ
ମନ ନିଜ ଆକୃତିକୁ ଛାଡ଼ି, ଅସୁସ୍ଥତା ହିନ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇବ; ଏହା ପାଣିରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ଆଗରୁ ଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଯାଏ, ସେହିପରି ହେବ।
ତିଷ୍ଠଦ୍ ଏଵ ମନୋ ରୂପଂ ପରିତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯତି ତେ ଽନଘ । କଲଙ୍କଵିକଲଂ କାଲ ଋତ୍ଵନ୍ତରଗତାଵ୍ ଇଵ
ମନ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଆକୃତି ଛାଡିଦେବ, ହେ ନିର୍ମଳ, ଯେପରି ଦିନ ତାହାର ଦୌର୍ବଳ୍ୟ ଓ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ଥିବା ଋତୁଗୁଡିକୁ ପଛେ ଛାଡିଦେଇଥାଏ।
ଅନୁକମ୍ପ୍ଯା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଶ୍ରୀମନ୍ତସ୍ ସର୍ଵ ଏଵ ତେ । ଦୃଷ୍ଟତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟସ୍ଯ ଜନାଃ ପିତୁର୍ ଇଵାଵନୌ
ସମସ୍ତ ଧନୀ ଲୋକ ତୁମପ୍ରତି ଦୟାଳୁ ହେବେ, ଯେପରି ଏକ ସତ୍ୟଦର୍ଶୀ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ପିତାଙ୍କୁ ଲୋକେ ଦୟା କରନ୍ତି।
ଵିଵେକଦୀପଦୃଷ୍ଟାତ୍ମା ମେର୍ଵବ୍ଧିନଭସାମ୍ ଅପି । ଅଧଃ କରିଷ୍ଯସି ନୃପ ମହତ୍ତାମ୍ ଉତ୍ତମାର୍ଥଦାମ୍
ବିବେକର ଦୀପରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖି, ହେ ରାଜା, ତୁମେ ମେରୁ ପର୍ବତ, ସାଗର ଓ ଆକାଶକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପାଖରେ ନିମ୍ନ କରିବ, ଉତ୍ତମ ମହାତ୍ମା ଲାଭ କରିବ।
ମହତ୍ତାମ୍ ଆଗତଂ ଚେତସ୍ ତଵ ସଂସାରଵୃତ୍ତିଷୁ । ନ ନିମଙ୍କ୍ଷ୍ଯତି ହେ ସାଧୋ ଗୋଷ୍ପଦେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଵାରଣଃ
ସଂସାରର କାର୍ଯ୍ୟରେ ତୁମ ଚିତ୍ତ ମହାତ୍ମା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ହେ ସାଧୁ, ଏହା କେବେ ଡୁବିବ ନାହିଁ, ଯେପରି ହାତୀ ଗୋଷ୍ପଦରେ ଡୁବିବ ନାହିଁ।
କୃପଣଂ ତୁ ମନୋ ରାଜନ୍ ପେଲଵେ ଽପି ନିମଜ୍ଜତି । କାର୍ଯେ ଗୋଷ୍ପଦତୋଯେ ଽପି ଜୀର୍ଣାଙ୍ଗୋ ମଷକୋ ଯଥା
ରାଜା, ଦୟାଳୁ ମନ ଅତି ସାଧାରଣ କାରଣରେ ମଧ୍ୟ ଡୁବିଯାଏ, ଯେପରି ଜରା ହୋଇଥିବା ପୋକା ଗୋମୁତିର ଛୋଟ ଜଳରେ ମଧ୍ୟ ଡୁବିଯାଏ।
ଚେତୋ ଵାସନଯା ପଙ୍କେ କୀଟଵତ୍ ପରିମଜ୍ଜତି । ଦୃଶ୍ଯମାତ୍ରାଵଲମ୍ବିନ୍ଯା ସ୍ଵଯା ଦୀନତଯା ତଯା
ମନ ନିଜର ଆଦତର କାଦରେ ପୋକା ପରି ଅଟକିଯାଏ, ନିଜର ଦୁର୍ବଳତା ଦ୍ୱାରା ଦେଖିବା ଜିନିଷକୁ ଧରି ରହିଯାଏ।
ତାଵତ୍ ତାଵନ୍ ମହାବାହୋ ସ୍ଵଯଂ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତେ ଽଖିଲମ୍ । ଯାଵଦ୍ ଯାଵତ୍ ପରାଲୋକଃ ପରମାତ୍ମୈଵ ଶିଷ୍ଯତେ
ହେ ବଳବାନ ବୀର, ସବୁ କିଛି ଦେଖାଦେଖି ଛାଡିଯାଏ, ଶେଷରେ ଅନ୍ୟ ଜଗତ ରହିଲେ ମାତ୍ର ପରମାତ୍ମା ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ।
ତାଵତ୍ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯତେ ଧାତୁର୍ ଯାଵଦ୍ ଧେମୈଵ ଶିଷ୍ଯତେ । ତାଵଦ୍ ଆଲୋକ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ଯାଵଦ୍ ଆତ୍ମୈଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଯେପରି ଧାତୁକୁ ପରିସ୍କାର କରାଯାଏ ଯାଏଁ ଶୁଦ୍ଧ ସୁଣା ରହିଯାଏ, ସେପରି ସବୁକୁ ଦେଖାଯାଏ ଯାଏଁ ଆତ୍ମା ମାତ୍ର ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଯାଏ।
ସର୍ଵଂ ସର୍ଵିକଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସ୍ଵଯଂ ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଦା । ସର୍ଵଥା ସମ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମନାତ୍ମୋପଲଭ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ କଥାକୁ ସମସ୍ତ ଦିନ, ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡିଦିଆଯାଏ; ତାପରେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଯାଵତ୍ ସର୍ଵଂ ନ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତଂ ତାଵଦ୍ ଆତ୍ମା ନ ଲଭ୍ଯତେ । ସର୍ଵଵସ୍ତୁପରିତ୍ଯାଗେ ଶେଷ ଆତ୍ମେତି କଥ୍ଯତେ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ କଥାକୁ ଛାଡିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ପାଇଯାଏନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଛାଡିଦେଲେ ଯେଉଁ ଅଂଶ ରହିଯାଏ, ସେଠିକୁ ଆତ୍ମା ଭବାରେ କୁହାଯାଏ।
ଯାଵଦ୍ ଅନ୍ଯନ୍ ନ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତଂ ତାଵତ୍ ସାମାନ୍ଯମ୍ ଏଵ ହି । ଵସ୍ତୁ ନାସାଦ୍ଯତେ ସାଧୋ ସ୍ଵାତ୍ମଲାଭେ ତୁ କା କଥା
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ୟ କଥାକୁ ଛାଡିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାଧାରଣ ଜିନିଷ ମାତ୍ର ପାଇଯାଏ; ହେ ଉତ୍ତମ, ଏହିପରି ଦେଖିଲେ ଏକା ଆତ୍ମାକୁ ପାଇବା କଥା ଆସିବା ନାହିଁ।
ଯତ୍ର ସର୍ଵାତ୍ମନା ସ୍ଵାତ୍ମଲାଭାଯ ପତତି ସ୍ଵଯମ୍ । ତ୍ଯକ୍ତାନ୍ଯକାର୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ତନ୍ ନାମ ନୃପ ନେତରତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପାଇବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ନିଜକୁ ଦେଇଦିଅନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କାମକୁ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ହେ ରାଜା, ସେଠି ଆତ୍ମାକୁ ପାଇଯାଏ; ଅନ୍ୟ କଥାରେ ନୁହେଁ।
ଆତ୍ମାଵଲୋକନାର୍ଥଂ ତୁ ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍ । ସର୍ଵଂ କିଞ୍ଚିତ୍ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯଚ୍ ଛିଷ୍ଟଂ ତତ୍ ପରଂ ପଦମ୍
ଏହି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇଁ, ମନୁଷ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ, ସମସ୍ତ କଥାକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ଉଚ୍ଚତମ ପଦ।
ସକଲକାରଣକାର୍ଯପରମ୍ପରାମଯଜଗଦ୍ଗତଵସ୍ତୁଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍ । ଅଲମ୍ ଅପାସ୍ଯ ମନସ୍ ସ୍ଵଵପୁସ୍ ତତଃ ପରିଵିଲୂଯ ଚ ଯଚ୍ ଛୁଭମ୍ ଅସ୍ତି ତତ୍
ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କାରଣ ଓ ଫଳର ଶୃଙ୍ଖଳା ରହିଛି, ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ମନରୁ ଦୂରେ ଫେଲିଦେବା ଉଚିତ। ନିଜ ଶରୀରକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟାଗତ କରି, ଯେଉଁ ଶୁଭ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ ଏନଂ ସୁରଘୁଂ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଯଯୌ ସ୍ଵାମ୍ ଏଵ କକୁଭଂ ମାଣ୍ଡଵ୍ଯୋ ମୌନମଣ୍ଡନଃ
ଏଭଳି କଥା କହି, ରଘୁବଂଶର ଉତ୍ତରଧିକାରୀ, ମହାପୁରୁଷ ମଣ୍ଡବ୍ୟ ମୁନି, ନିରବତାର ଶୋଭାରେ ଶୋଭିତ, ନିଜ ଦିଗକୁ ଯାଇଗଲେ।
ଗତେ ଵରମୁନୌ ରାଜା ଗତ୍ଵୈକାନ୍ତମ୍ ଅନିନ୍ଦିତମ୍ । ଧିଯା ସଞ୍ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ କୋ ନାମାହମ୍ ଇତି ସ୍ଵଯମ୍
ମହାମୁନି ଚାଲିଗଲାପରେ, ନିର୍ମଳ ରାଜା ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, ନିଜ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—'ମୁଁ କିଏ?'
ନାହଂ ମେରୁର୍ ନ ମେ ମେରୁର୍ ଜଗନ୍ ନାହଂ ନ ମେ ଜଗତ୍ । ନାହଂ ଶୈଲା ନ ମେ ଶୈଲା ନ ଧରାହଂ ନ ମେ ଧରା
ମୁଁ ମେରୁ ପାହାଡ଼ ନୁହେଁ, ମେରୁ ପାହାଡ଼ ମୋର ନୁହେଁ; ମୁଁ ଏହି ସଂସାର ନୁହେଁ, ସଂସାର ମୋର ନୁହେଁ; ମୁଁ ପାହାଡ଼ ନୁହେଁ, ପାହାଡ଼ ମୋର ନୁହେଁ; ମୁଁ ପୃଥିବୀ ନୁହେଁ, ପୃଥିବୀ ମୋର ନୁହେଁ।
କିରାତମଣ୍ଡଲଂ ନେଦଂ ମମ ନାହଂ ଚ ମଣ୍ଡଲମ୍ । ନିଜସଙ୍କେତମାତ୍ରେଣ କେଵଲଂ ଦେଶ ଏଷ ମେ
କିରାତ ଅଞ୍ଚଳ ମୋର ନୁହେଁ, ମୁଁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ନୁହେଁ; ମାନ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଦେଶକୁ ମୋର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତ୍ଯକ୍ତୋ ମଯୈଷ ସଙ୍କେତୋ ନାହଂ ଦେଶୋ ନ ଚୈଷ ମେ । ଇଦାନୀଂ ନଗରଂ ଶିଷ୍ଟମ୍ ଏଷ ଏଵାତ୍ର ନିଶ୍ଚଯଃ
ମୁଁ ଏହି ଚିହ୍ନଟକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି; ମୁଁ ଦେଶ ନୁହେଁ, ଦେଶ ମୋର ନୁହେଁ; ଏବେ କେବଳ ନଗର ଅଛି—ଏହି ମୋର ନିଶ୍ଚୟ।
ପତାକାପୁରପଟ୍ଟାଢ୍ଯା ଭୃତ୍ଯୋପଵନସଙ୍କୁଲା । ଗଜାଶ୍ଵସାମନ୍ତଯୁତା ପୁରୀ ନାହଂ ନ ମେ ପୁରୀ
ପତାକା ଓ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶୋଭିତ, ଦାସ ଓ ଉଦ୍ୟାନରେ ଭରିଆ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଅଧୀନ ଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଗର—ମୁଁ ନଗର ନୁହେଁ, ନଗର ମୋର ନୁହେଁ।
ଵ୍ଯର୍ଥସଙ୍କେତସମ୍ବଦ୍ଧଂ ସଙ୍କେତଵିଗମେ କ୍ଷତମ୍ । ଭୋଗଵୃନ୍ଦଂ କଲତ୍ରଂ ଚ ନାହଂ ନୈତନ୍ ମମାଖିଲମ୍
ନିର୍ଥକ ରୀତିରେ ଜଡିଥିବା ଆନନ୍ଦ ଏହି ରୀତି ହରାଇଗଲେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ; ଜୀବନ ସଂଗୀନୀ ଓ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ମୁଁ ନୁହେଁ, ଏଗୁଡିକ ମୋର କିଛି ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ସଭୃତ୍ଯଂ ସବଲଂ ସଵାହନପୁରାନ୍ତରମ୍ । ନାହଂ ରାଜ୍ଯଂ ନ ମେ ରାଜ୍ଯଂ ସଙ୍କେତୋ ହ୍ଯ୍ ଅଯମ୍ ଆକୁଲଃ
ଏହିପରି, ଦାସ, ସେନା, ଯାନ ଓ ଗୁପ୍ତ ନଗର ସହିତ ରାଜ୍ୟ ମୁଁ ନୁହେଁ, ଏହା ମୋର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ରୀତି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅସ୍ଥିର।
ଦେହମାତ୍ରମ୍ ଅହଂ ମନ୍ଯେ ହସ୍ତପାଦାଦିସଂଯୁତମ୍ । ତଦ୍ ଏତତ୍ ତାଵଦ୍ ଆଶ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅହମ୍ ଆଲୋକଯାମ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ମୁଁ ଏହି ହାତ, ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ସହିତ ଦେହକୁ ମାନିଅଛି; ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମୁଁ ମୋ ଭିତରେ ଏତିକି ଦେଖୁଛି।