ଅଥ ଵା ନିଗ୍ରହଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ କରୋମ୍ଯ୍ ଏତେନ ଵୈ ଵିନା । ଵର୍ତତେ ନ ପ୍ରଜୈଵେଯଂ ଵିନା ଵାରି ସରିଦ୍ ଯଥା
ନାହିଁ ଅଥବା, ଯଦି ଦମ୍ପିବା ଦରକାର, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛଡି ଏହା କରିବି; କାରଣ ତାଙ୍କୁ ଛଡି ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ଚାଲିପାରିବ ନାହିଁ, ଜଳ ଛଡି ନଦୀ ଚାଲିପାରିବ ନାହିଁ ।
ହା କଷ୍ଟମ୍ ଏଷ ନିଗ୍ରାହ୍ଯୋ ଦିଷ୍ଟ୍ଯାନୁଗ୍ରାହ୍ଯ ଏଷ ମେ । ଦିଷ୍ଟ୍ଯାଦ୍ଯ ସୁଖଵାନ୍ ଅସ୍ମି କଷ୍ଟମ୍ ଅଦ୍ଯାସ୍ମି ଦୁଃଖଵାନ୍
ହା, କେତେ ଦୁଃଖ! ଏହି ଲୋକକୁ ଦମନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଭାଗ୍ୟରେ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଦୟା କରିବି। ଭାଗ୍ୟରେ, ଆଜି ମୁଁ ସୁଖୀ; ହା, ଆଜି ମୁଁ ଦୁଃଖରେ।
ଇତି ଦୋଲାଯିତଂ ଚେତୋ ନ ଵିଶଶ୍ରାମ ଭୂପତେଃ । ଏକତ୍ରାମ୍ବୁମହାଵର୍ତେ ଚିରଂ ତୃଣମ୍ ଇଵ ଭ୍ରମତ୍
ଏଭଳି, ରାଜାଙ୍କର ମନ ଦୁଇପଟେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି, କେବେ ଶାନ୍ତି ପାଇଲାନି; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏକ ବଡ଼ ଜଳ ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ତିନି ପତ୍ର ଭଳି ଘୁରିଘୁରି ଚାଲିଥିଲା।
ଅଥୈକଦା ଗୃହଂ ତସ୍ଯ ମାଣ୍ଡଵ୍ଯୋ ମୁନିର୍ ଆଯଯୌ । ଭ୍ରାନ୍ତାଶେଷକକୁପ୍କୁଞ୍ଜୋ ଵାସଵସ୍ଯେଵ ନାରଦଃ
ଏକ ଦିନ, ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ମୁନି ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଆସିଲେ, ପାହାଡ଼ର ସମସ୍ତ ଗୁହା ଭ୍ରମଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗୃହକୁ ନାରଦ ଯିବା ପରି।
ତମ୍ ଅସୌ ପୂଜଯାମ୍ ଆସ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଚ ମହାମୁନିମ୍ । ସନ୍ଦେହଦୁର୍ଦ୍ରୂମସ୍ତମ୍ଭପରଶୁଂ ସର୍ଵକୋଵିଦମ୍
ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସନ୍ଦେହର ଦୃଢ଼ ଗଛକୁ କାଟିବା ପରଶୁ ଭଳି ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଭଵଦାଗମନେନାସ୍ମି ମୁନେ ନିର୍ଵୃତିମ୍ ଆଗତଃ । ପରମାଂ ଵସୁଧାପୀଠଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତ ଇଵ ମାଧଵେ
ମୁନି, ଆପଣଙ୍କର ଆଗମନରେ ମୁଁ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରିଛି, ମଧୁ ଋତୁରେ ପୃଥିବୀର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ପାଇଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କରୁଛି।
ଅଦ୍ଯ ତିଷ୍ଠାମ୍ଯ୍ ଅହଂ ନାଥ ଧନ୍ଯାନାଂ ଧୁରି ଧର୍ମତଃ । ଵିକାସି ରଵିଣେଵାବ୍ଜଂ ଯତ୍ ତ୍ଵଯାସ୍ମି ଵିଲୋକିତଃ
ନାଥ, ଆଜି ମୁଁ ଧନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି, ଯେପରି ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଫୁଲିଉଠିଥିବା ପଦ୍ମ।
ଭଗଵନ୍ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ ଚିରଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଵାନ୍ ଅସି । ତଦ୍ ଇମଂ ସଂଶଯଂ ଛିନ୍ଦ୍ଧି ମମାର୍କସ୍ ତିମିରଂ ଯଥା
ଭଗବନ୍, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ଆପଣ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶାନ୍ତିରେ ରହିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧାରକୁ ଦୂର କରେ।
ମହତାଂ ସଙ୍ଗମେନାର୍ତିଃ କସ୍ଯ ନାମ ନ ନଶ୍ଯତି । ସନ୍ଦେହଂ ତୁ ପରାମ୍ ଆର୍ତିମ୍ ଆହୁର୍ ଆର୍ତିଵିଦୋ ଜନାଃ
ମହାନ୍ ଲୋକଙ୍କ ସଂଗରେ କାହାର ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏନା? କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖର ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ସନ୍ଦେହ ହେଉଛି ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ।
ମନ୍ନିଗ୍ରହାନୁଗ୍ରହଜା ମଦ୍ଭୃତ୍ଯଵପୁଷି ସ୍ଥିତାଃ । କଷନ୍ତି ମାମ୍ ଅଲଂ ଚିନ୍ତା ଗଜଂ ହରିନଖା ଇଵ
ମନର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କିମ୍ବା ଦୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଚିନ୍ତାମନ୍ତି ମୋ ଦାସର ରୂପରେ ରହି, ମୋତେ ଏତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ହାତୀକୁ ସିଂହର ନଖ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ।
ତଦ୍ ଯଥା ସମତୋଦେତି ସୂର୍ଯାଂଶୁର୍ ଇଵ ସର୍ଵଗା । ମତୌ ମମ ମୁନେ ମାନ୍ଯ ତଥା କରୁଣଯା କୁରୁ
ଏହିପରି, ମହାମନ୍ୟ ମୁନି, ଆପଣଙ୍କର କରୁଣାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସମସ୍ତଠାରେ ବିକିରଣ ହେବା ପରି, ମୋ ମନରେ ସମତା ଉଦୟ କରନ୍ତୁ।
ସ୍ଵାଯତ୍ତେନ ସ୍ଵସଂସ୍ଥେନ ସ୍ଵେନୋପାଯେନ ଭୂପତେ । ଏଷା ମନଃପେଲଵତା ହିମଵତ୍ ପ୍ରଵିଲୀଯତେ
ହେ ରାଜା, ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ନିଜ ଉପାୟରେ, ଏହି ମନ ନିଜେ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ହିମପର୍ବତରେ ବରଫ ଗଳିଯିବା ପରି ଗଳିଯାଏ।
ସ୍ଵଵିଚାରଣଯୈଵାଶୁ ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ମନୋଜ୍ଵରଃ । ଶରଦାଗମମାତ୍ରେଣ ମିହିକା ମହତୀ ଯଥା
ନିଜ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ମନର ଜ୍ୱର ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଶରତ ଆସିଲେ ବଡ଼ କୁହୁଡ଼ ହେବା ମାତ୍ରେ ହେଇଯାଏ।
ସ୍ଵେନୈଵ ମନସା ସ୍ଵାନି ସ୍ଵଶରୀରଗତାନି ଚ । ଵିଚାରଯେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃ କୀଦୃଶାନ୍ଯ୍ ଅଥ କାନି ଵା
ତୁମେ ନିଜ ମନରେ ବସି, ନିଜ ଦେହରେ ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଭଲଭାବେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କର। ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ କେମିତି, କଣ ଏମାନେ?
କୋ ଽହଂ କଥମ୍ ଇଦଂ କିଂ ଵା କଥଂ ମରଣଜନ୍ମନୀ । ଵିଚାରଯାନ୍ତର୍ ଏତତ୍ ତ୍ଵଂ ମହତ୍ତାମ୍ ଅଲମ୍ ଏଷ୍ଯସି
ମୁଁ କିଏ? ଏହା କେମିତି? ଏହା କଣ? ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ କେମିତି ହୁଏ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡିକୁ ନିଜ ମନରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧ୍ୟାନ କର, ତେବେ ତୁମେ ବଡ଼ ମାନ୍ୟତା ପାଇବା।
ଵିଚାରେଣ ପରିଜ୍ଞାତସ୍ଵଭାଵସ୍ଯ ସତସ୍ ତଵ । ହର୍ଷାମର୍ଷଦୃଶଶ୍ ଚେତସ୍ ତୋଲଯିଷ୍ଯନ୍ତି ନାଚଲମ୍
ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଅନୁସନ୍ଧାନ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବକୁ ବୁଝିପାରିବ, ତୁମର ମନ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ରୋଷରେ ବିକଳ ହେବ ନାହିଁ।
ମନସ୍ ସ୍ଵଂ ରୂପମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଶମମ୍ ଏଷ୍ଯତି ଵିଜ୍ଵରମ୍ । ଭୂତପୂର୍ଵଵପୁର୍ ଭୂତ୍ଵା ତରଙ୍ଗଃ ପଯସୀଵ ତେ
ମନ ନିଜ ଆକୃତିକୁ ଛାଡ଼ି, ଅସୁସ୍ଥତା ହିନ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇବ; ଏହା ପାଣିରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ଆଗରୁ ଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଯାଏ, ସେହିପରି ହେବ।
ତିଷ୍ଠଦ୍ ଏଵ ମନୋ ରୂପଂ ପରିତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯତି ତେ ଽନଘ । କଲଙ୍କଵିକଲଂ କାଲ ଋତ୍ଵନ୍ତରଗତାଵ୍ ଇଵ
ମନ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଆକୃତି ଛାଡିଦେବ, ହେ ନିର୍ମଳ, ଯେପରି ଦିନ ତାହାର ଦୌର୍ବଳ୍ୟ ଓ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ଥିବା ଋତୁଗୁଡିକୁ ପଛେ ଛାଡିଦେଇଥାଏ।
ଅନୁକମ୍ପ୍ଯା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଶ୍ରୀମନ୍ତସ୍ ସର୍ଵ ଏଵ ତେ । ଦୃଷ୍ଟତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟସ୍ଯ ଜନାଃ ପିତୁର୍ ଇଵାଵନୌ
ସମସ୍ତ ଧନୀ ଲୋକ ତୁମପ୍ରତି ଦୟାଳୁ ହେବେ, ଯେପରି ଏକ ସତ୍ୟଦର୍ଶୀ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ପିତାଙ୍କୁ ଲୋକେ ଦୟା କରନ୍ତି।
ଵିଵେକଦୀପଦୃଷ୍ଟାତ୍ମା ମେର୍ଵବ୍ଧିନଭସାମ୍ ଅପି । ଅଧଃ କରିଷ୍ଯସି ନୃପ ମହତ୍ତାମ୍ ଉତ୍ତମାର୍ଥଦାମ୍
ବିବେକର ଦୀପରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖି, ହେ ରାଜା, ତୁମେ ମେରୁ ପର୍ବତ, ସାଗର ଓ ଆକାଶକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପାଖରେ ନିମ୍ନ କରିବ, ଉତ୍ତମ ମହାତ୍ମା ଲାଭ କରିବ।
ମହତ୍ତାମ୍ ଆଗତଂ ଚେତସ୍ ତଵ ସଂସାରଵୃତ୍ତିଷୁ । ନ ନିମଙ୍କ୍ଷ୍ଯତି ହେ ସାଧୋ ଗୋଷ୍ପଦେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଵାରଣଃ
ସଂସାରର କାର୍ଯ୍ୟରେ ତୁମ ଚିତ୍ତ ମହାତ୍ମା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ହେ ସାଧୁ, ଏହା କେବେ ଡୁବିବ ନାହିଁ, ଯେପରି ହାତୀ ଗୋଷ୍ପଦରେ ଡୁବିବ ନାହିଁ।
କୃପଣଂ ତୁ ମନୋ ରାଜନ୍ ପେଲଵେ ଽପି ନିମଜ୍ଜତି । କାର୍ଯେ ଗୋଷ୍ପଦତୋଯେ ଽପି ଜୀର୍ଣାଙ୍ଗୋ ମଷକୋ ଯଥା
ରାଜା, ଦୟାଳୁ ମନ ଅତି ସାଧାରଣ କାରଣରେ ମଧ୍ୟ ଡୁବିଯାଏ, ଯେପରି ଜରା ହୋଇଥିବା ପୋକା ଗୋମୁତିର ଛୋଟ ଜଳରେ ମଧ୍ୟ ଡୁବିଯାଏ।
ଚେତୋ ଵାସନଯା ପଙ୍କେ କୀଟଵତ୍ ପରିମଜ୍ଜତି । ଦୃଶ୍ଯମାତ୍ରାଵଲମ୍ବିନ୍ଯା ସ୍ଵଯା ଦୀନତଯା ତଯା
ମନ ନିଜର ଆଦତର କାଦରେ ପୋକା ପରି ଅଟକିଯାଏ, ନିଜର ଦୁର୍ବଳତା ଦ୍ୱାରା ଦେଖିବା ଜିନିଷକୁ ଧରି ରହିଯାଏ।
ତାଵତ୍ ତାଵନ୍ ମହାବାହୋ ସ୍ଵଯଂ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତେ ଽଖିଲମ୍ । ଯାଵଦ୍ ଯାଵତ୍ ପରାଲୋକଃ ପରମାତ୍ମୈଵ ଶିଷ୍ଯତେ
ହେ ବଳବାନ ବୀର, ସବୁ କିଛି ଦେଖାଦେଖି ଛାଡିଯାଏ, ଶେଷରେ ଅନ୍ୟ ଜଗତ ରହିଲେ ମାତ୍ର ପରମାତ୍ମା ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ।
ତାଵତ୍ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯତେ ଧାତୁର୍ ଯାଵଦ୍ ଧେମୈଵ ଶିଷ୍ଯତେ । ତାଵଦ୍ ଆଲୋକ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ଯାଵଦ୍ ଆତ୍ମୈଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଯେପରି ଧାତୁକୁ ପରିସ୍କାର କରାଯାଏ ଯାଏଁ ଶୁଦ୍ଧ ସୁଣା ରହିଯାଏ, ସେପରି ସବୁକୁ ଦେଖାଯାଏ ଯାଏଁ ଆତ୍ମା ମାତ୍ର ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଯାଏ।
ସର୍ଵଂ ସର୍ଵିକଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସ୍ଵଯଂ ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଦା । ସର୍ଵଥା ସମ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମନାତ୍ମୋପଲଭ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ କଥାକୁ ସମସ୍ତ ଦିନ, ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡିଦିଆଯାଏ; ତାପରେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଯାଵତ୍ ସର୍ଵଂ ନ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତଂ ତାଵଦ୍ ଆତ୍ମା ନ ଲଭ୍ଯତେ । ସର୍ଵଵସ୍ତୁପରିତ୍ଯାଗେ ଶେଷ ଆତ୍ମେତି କଥ୍ଯତେ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ କଥାକୁ ଛାଡିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ପାଇଯାଏନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଛାଡିଦେଲେ ଯେଉଁ ଅଂଶ ରହିଯାଏ, ସେଠିକୁ ଆତ୍ମା ଭବାରେ କୁହାଯାଏ।
ଯାଵଦ୍ ଅନ୍ଯନ୍ ନ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତଂ ତାଵତ୍ ସାମାନ୍ଯମ୍ ଏଵ ହି । ଵସ୍ତୁ ନାସାଦ୍ଯତେ ସାଧୋ ସ୍ଵାତ୍ମଲାଭେ ତୁ କା କଥା
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ୟ କଥାକୁ ଛାଡିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାଧାରଣ ଜିନିଷ ମାତ୍ର ପାଇଯାଏ; ହେ ଉତ୍ତମ, ଏହିପରି ଦେଖିଲେ ଏକା ଆତ୍ମାକୁ ପାଇବା କଥା ଆସିବା ନାହିଁ।
ଯତ୍ର ସର୍ଵାତ୍ମନା ସ୍ଵାତ୍ମଲାଭାଯ ପତତି ସ୍ଵଯମ୍ । ତ୍ଯକ୍ତାନ୍ଯକାର୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ତନ୍ ନାମ ନୃପ ନେତରତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପାଇବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ନିଜକୁ ଦେଇଦିଅନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କାମକୁ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ହେ ରାଜା, ସେଠି ଆତ୍ମାକୁ ପାଇଯାଏ; ଅନ୍ୟ କଥାରେ ନୁହେଁ।
ଆତ୍ମାଵଲୋକନାର୍ଥଂ ତୁ ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍ । ସର୍ଵଂ କିଞ୍ଚିତ୍ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯଚ୍ ଛିଷ୍ଟଂ ତତ୍ ପରଂ ପଦମ୍
ଏହି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇଁ, ମନୁଷ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ, ସମସ୍ତ କଥାକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ଉଚ୍ଚତମ ପଦ।