ଯୋ ଲତାଗୁଲ୍ମଵୃକ୍ଷୌଘଵାପୀହ୍ରଦନଦୀନଦୈଃ । ମୃଗପକ୍ଷିଗଣୈର୍ ଭୀତୈର୍ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଵଦ୍ ଇହାଵୃତଃ
ସେଠି ଲତା, ଜାଡି, ଗଛ, ଝିଅ, ହ୍ରଦ, ନଦୀ ଓ ଭୟଭୀତ ପଶୁପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦଳରେ ଏହା ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପରି ଘେରାଯାଇଛି।
ତସ୍ଯ ହେମଜଟା ନାମ କିରାତାସ୍ ସଂସ୍ଥିତାସ୍ ତଲେ । ପିପୀଲକା ଵରତରୋର୍ ମୂଲକୋଶଗତା ଇଵ
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଛର ତଳେ ହେମଜଟା ନାମକ ଲୋକମାନେ ପିପିଳିକାମାନେ ମହାଗଛର ମୂଳରେ ରହିଥିବା ପରି ବସିଛନ୍ତି।
କୈଲାସପାଦାରଣ୍ଯାନ୍ଯାଂ ଜଟାଲାଯାଂ ସୁଗୁଲ୍ମକୈଃ । ଵସନ୍ତି ଯୌକଵତ୍ କ୍ଷୁଦ୍ରାସ୍ ତେ ତନ୍ନିକଟଜୀଵିନଃ
କୈଳାସ ପାହାଡ଼ର ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳରେ, ଘନ ଜାଡି ଭରିଥିବା ଏଠାରେ, ସେହି କ୍ଷୁଦ୍ର ଲୋକମାନେ ଜଟାପରି ଲତା ମାନଙ୍କ ଭିତରେ ପୋକାମାନେ ରହିଥିବା ପରି ନିକଟରେ ବସିଥାନ୍ତି।
ଆସୀତ୍ ତେଷାମ୍ ଉଦାରାତ୍ମା ରାଜା ପରପୁରଞ୍ଜଯଃ । ଜଯଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଭୁଜ ଇଵ ଯଃ ପ୍ରଜାଯାଶ୍ ଚ ଦକ୍ଷିଣଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଉଦାର ହୃଦୟର ରାଜା ଥିଲେ, ଶତ୍ରୁ ନଗର ଜିତିଥିବା, ଜୟର ଡାହାଣ ହାତ ପରି ଜଣେ, ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଥିଲେ ।
ସୁରଘୁର୍ ନାମ ବଲଵାନ୍ ସୁରଘୋରାରିଦର୍ପହା । ମୂର୍ତଃ ପରାକ୍ରମ ଇଵ ମୂର୍ତିମାନ୍ ଇଵ ମାରୁତଃ
ତାଙ୍କ ନାମ ସୁରଘୁର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା, ସାହସର ଦେହ ନେଇଥିବା, ପବନ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ।
ଜିନୋ ଵୈରାଗ୍ଯଵିଭଵୈର୍ ଧନୈର୍ ଗୁହ୍ଯକନାଯକଃ । ଶତକ୍ରତୁଗୁରୁର୍ ବୋଧୈଃ କାଵ୍ଯୈର୍ ଅସୁରଦୈଶିକଃ
ସେ ଗୁହ୍ୟକମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ, ବିରାଗ ଓ ଧନରେ ପ୍ରଭୁତା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ, ଦାନବମାନଙ୍କୁ କବିତା ଦ୍ୱାରା ଦିଗ୍ଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ ।
ସ ଚକ୍ରେ ରାଜକାର୍ଯାଣି ନିଗ୍ରହାନୁଗ୍ରହକ୍ରମୈଃ । ଯଥାପ୍ରାପ୍ତାନ୍ଯ୍ ଅଖିନ୍ନାତ୍ମା ଦିନାନୀଵ ଦିଵାକରଃ
ସେ ରାଜା ଭାବରେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଯଥାଯଥି ଶାସନ ଓ ଦୟା ଦେଇ, ଦିନ ପରି ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଭାବେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଥିଲେ ।
ତଜ୍ଜାଭ୍ଯାଂ ସୁଖଦୁଃଖାଭ୍ଯାମ୍ ଅଥ ତସ୍ଯାଭ୍ଯଭୂଯତ । ସୁମତିର୍ ଵାଗୁରାବନ୍ଧୈଶ୍ ଶ୍ଲିଷ୍ଟୈର୍ ଗ୍ରୀଵେଵ ପକ୍ଷିଣଃ
ସେଠାରେ, ସେଇ ଜନ୍ମିଥିବା ସୁଖ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା, ତାଙ୍କର ଭଲ ବୁଦ୍ଧି ଏମିତି ଫାନ୍ଦରେ ପକ୍ଷୀର ଗଳା ଭଳି ଟିଏଁ ହୋଇ ପଡିଗଲା ।
କିମ୍ ଆର୍ତଂ ପୀଡଯାମ୍ଯ୍ ଏନଂ ତିଲଯନ୍ତ୍ରମ୍ ଇଵୌଜସା । ସର୍ଵେଷାମ୍ ଏଵ ଭୂତାନାଂ ମମେଵାର୍ତିଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ମୁଁ କାହିଁକି ଏହି ଦୁଃଖିତକୁ ଏମିତି ଦମ୍ପି ଦେଉଛି, ତିଳ ଚିପିବା ଯନ୍ତ୍ରରେ ଶକ୍ତି ଦେଇ ଚିପିବା ପରି? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଦୁଃଖ ମୋ ମନେ ଉପଜେ ।
ଧନମ୍ ଅସ୍ମୈ ପ୍ରଯଚ୍ଛାମି ଧନେନାନନ୍ଦଵାଞ୍ ଜନଃ । ଭଵତ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଇଵାଶେଷସ୍ ତଦ୍ ଅଲଂ ମେ ଵିନିଗ୍ରହୈଃ
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଧନ ଦେଉଛି, କାରଣ ଧନ ଥିଲେ ଲୋକ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ମୋ ପରି ହେଉନ୍ତୁ—ଏହି ଦମ୍ପିବା ଚାଲିବା ଦରକାର ନାହିଁ ।
ଅଥ ଵା ନିଗ୍ରହଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ କରୋମ୍ଯ୍ ଏତେନ ଵୈ ଵିନା । ଵର୍ତତେ ନ ପ୍ରଜୈଵେଯଂ ଵିନା ଵାରି ସରିଦ୍ ଯଥା
ନାହିଁ ଅଥବା, ଯଦି ଦମ୍ପିବା ଦରକାର, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛଡି ଏହା କରିବି; କାରଣ ତାଙ୍କୁ ଛଡି ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ଚାଲିପାରିବ ନାହିଁ, ଜଳ ଛଡି ନଦୀ ଚାଲିପାରିବ ନାହିଁ ।
ହା କଷ୍ଟମ୍ ଏଷ ନିଗ୍ରାହ୍ଯୋ ଦିଷ୍ଟ୍ଯାନୁଗ୍ରାହ୍ଯ ଏଷ ମେ । ଦିଷ୍ଟ୍ଯାଦ୍ଯ ସୁଖଵାନ୍ ଅସ୍ମି କଷ୍ଟମ୍ ଅଦ୍ଯାସ୍ମି ଦୁଃଖଵାନ୍
ହା, କେତେ ଦୁଃଖ! ଏହି ଲୋକକୁ ଦମନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଭାଗ୍ୟରେ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଦୟା କରିବି। ଭାଗ୍ୟରେ, ଆଜି ମୁଁ ସୁଖୀ; ହା, ଆଜି ମୁଁ ଦୁଃଖରେ।
ଇତି ଦୋଲାଯିତଂ ଚେତୋ ନ ଵିଶଶ୍ରାମ ଭୂପତେଃ । ଏକତ୍ରାମ୍ବୁମହାଵର୍ତେ ଚିରଂ ତୃଣମ୍ ଇଵ ଭ୍ରମତ୍
ଏଭଳି, ରାଜାଙ୍କର ମନ ଦୁଇପଟେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି, କେବେ ଶାନ୍ତି ପାଇଲାନି; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏକ ବଡ଼ ଜଳ ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ତିନି ପତ୍ର ଭଳି ଘୁରିଘୁରି ଚାଲିଥିଲା।
ଅଥୈକଦା ଗୃହଂ ତସ୍ଯ ମାଣ୍ଡଵ୍ଯୋ ମୁନିର୍ ଆଯଯୌ । ଭ୍ରାନ୍ତାଶେଷକକୁପ୍କୁଞ୍ଜୋ ଵାସଵସ୍ଯେଵ ନାରଦଃ
ଏକ ଦିନ, ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ମୁନି ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଆସିଲେ, ପାହାଡ଼ର ସମସ୍ତ ଗୁହା ଭ୍ରମଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗୃହକୁ ନାରଦ ଯିବା ପରି।
ତମ୍ ଅସୌ ପୂଜଯାମ୍ ଆସ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଚ ମହାମୁନିମ୍ । ସନ୍ଦେହଦୁର୍ଦ୍ରୂମସ୍ତମ୍ଭପରଶୁଂ ସର୍ଵକୋଵିଦମ୍
ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସନ୍ଦେହର ଦୃଢ଼ ଗଛକୁ କାଟିବା ପରଶୁ ଭଳି ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଭଵଦାଗମନେନାସ୍ମି ମୁନେ ନିର୍ଵୃତିମ୍ ଆଗତଃ । ପରମାଂ ଵସୁଧାପୀଠଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତ ଇଵ ମାଧଵେ
ମୁନି, ଆପଣଙ୍କର ଆଗମନରେ ମୁଁ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରିଛି, ମଧୁ ଋତୁରେ ପୃଥିବୀର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ପାଇଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କରୁଛି।
ଅଦ୍ଯ ତିଷ୍ଠାମ୍ଯ୍ ଅହଂ ନାଥ ଧନ୍ଯାନାଂ ଧୁରି ଧର୍ମତଃ । ଵିକାସି ରଵିଣେଵାବ୍ଜଂ ଯତ୍ ତ୍ଵଯାସ୍ମି ଵିଲୋକିତଃ
ନାଥ, ଆଜି ମୁଁ ଧନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି, ଯେପରି ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଫୁଲିଉଠିଥିବା ପଦ୍ମ।
ଭଗଵନ୍ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ ଚିରଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଵାନ୍ ଅସି । ତଦ୍ ଇମଂ ସଂଶଯଂ ଛିନ୍ଦ୍ଧି ମମାର୍କସ୍ ତିମିରଂ ଯଥା
ଭଗବନ୍, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ଆପଣ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶାନ୍ତିରେ ରହିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧାରକୁ ଦୂର କରେ।
ମହତାଂ ସଙ୍ଗମେନାର୍ତିଃ କସ୍ଯ ନାମ ନ ନଶ୍ଯତି । ସନ୍ଦେହଂ ତୁ ପରାମ୍ ଆର୍ତିମ୍ ଆହୁର୍ ଆର୍ତିଵିଦୋ ଜନାଃ
ମହାନ୍ ଲୋକଙ୍କ ସଂଗରେ କାହାର ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏନା? କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖର ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ସନ୍ଦେହ ହେଉଛି ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ।
ମନ୍ନିଗ୍ରହାନୁଗ୍ରହଜା ମଦ୍ଭୃତ୍ଯଵପୁଷି ସ୍ଥିତାଃ । କଷନ୍ତି ମାମ୍ ଅଲଂ ଚିନ୍ତା ଗଜଂ ହରିନଖା ଇଵ
ମନର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କିମ୍ବା ଦୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଚିନ୍ତାମନ୍ତି ମୋ ଦାସର ରୂପରେ ରହି, ମୋତେ ଏତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ହାତୀକୁ ସିଂହର ନଖ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ।
ତଦ୍ ଯଥା ସମତୋଦେତି ସୂର୍ଯାଂଶୁର୍ ଇଵ ସର୍ଵଗା । ମତୌ ମମ ମୁନେ ମାନ୍ଯ ତଥା କରୁଣଯା କୁରୁ
ଏହିପରି, ମହାମନ୍ୟ ମୁନି, ଆପଣଙ୍କର କରୁଣାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସମସ୍ତଠାରେ ବିକିରଣ ହେବା ପରି, ମୋ ମନରେ ସମତା ଉଦୟ କରନ୍ତୁ।
ସ୍ଵାଯତ୍ତେନ ସ୍ଵସଂସ୍ଥେନ ସ୍ଵେନୋପାଯେନ ଭୂପତେ । ଏଷା ମନଃପେଲଵତା ହିମଵତ୍ ପ୍ରଵିଲୀଯତେ
ହେ ରାଜା, ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ନିଜ ଉପାୟରେ, ଏହି ମନ ନିଜେ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ହିମପର୍ବତରେ ବରଫ ଗଳିଯିବା ପରି ଗଳିଯାଏ।
ସ୍ଵଵିଚାରଣଯୈଵାଶୁ ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ମନୋଜ୍ଵରଃ । ଶରଦାଗମମାତ୍ରେଣ ମିହିକା ମହତୀ ଯଥା
ନିଜ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ମନର ଜ୍ୱର ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଶରତ ଆସିଲେ ବଡ଼ କୁହୁଡ଼ ହେବା ମାତ୍ରେ ହେଇଯାଏ।
ସ୍ଵେନୈଵ ମନସା ସ୍ଵାନି ସ୍ଵଶରୀରଗତାନି ଚ । ଵିଚାରଯେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃ କୀଦୃଶାନ୍ଯ୍ ଅଥ କାନି ଵା
ତୁମେ ନିଜ ମନରେ ବସି, ନିଜ ଦେହରେ ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଭଲଭାବେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କର। ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ କେମିତି, କଣ ଏମାନେ?
କୋ ଽହଂ କଥମ୍ ଇଦଂ କିଂ ଵା କଥଂ ମରଣଜନ୍ମନୀ । ଵିଚାରଯାନ୍ତର୍ ଏତତ୍ ତ୍ଵଂ ମହତ୍ତାମ୍ ଅଲମ୍ ଏଷ୍ଯସି
ମୁଁ କିଏ? ଏହା କେମିତି? ଏହା କଣ? ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ କେମିତି ହୁଏ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡିକୁ ନିଜ ମନରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧ୍ୟାନ କର, ତେବେ ତୁମେ ବଡ଼ ମାନ୍ୟତା ପାଇବା।
ଵିଚାରେଣ ପରିଜ୍ଞାତସ୍ଵଭାଵସ୍ଯ ସତସ୍ ତଵ । ହର୍ଷାମର୍ଷଦୃଶଶ୍ ଚେତସ୍ ତୋଲଯିଷ୍ଯନ୍ତି ନାଚଲମ୍
ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଅନୁସନ୍ଧାନ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବକୁ ବୁଝିପାରିବ, ତୁମର ମନ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ରୋଷରେ ବିକଳ ହେବ ନାହିଁ।
ମନସ୍ ସ୍ଵଂ ରୂପମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଶମମ୍ ଏଷ୍ଯତି ଵିଜ୍ଵରମ୍ । ଭୂତପୂର୍ଵଵପୁର୍ ଭୂତ୍ଵା ତରଙ୍ଗଃ ପଯସୀଵ ତେ
ମନ ନିଜ ଆକୃତିକୁ ଛାଡ଼ି, ଅସୁସ୍ଥତା ହିନ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇବ; ଏହା ପାଣିରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ଆଗରୁ ଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଯାଏ, ସେହିପରି ହେବ।
ତିଷ୍ଠଦ୍ ଏଵ ମନୋ ରୂପଂ ପରିତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯତି ତେ ଽନଘ । କଲଙ୍କଵିକଲଂ କାଲ ଋତ୍ଵନ୍ତରଗତାଵ୍ ଇଵ
ମନ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଆକୃତି ଛାଡିଦେବ, ହେ ନିର୍ମଳ, ଯେପରି ଦିନ ତାହାର ଦୌର୍ବଳ୍ୟ ଓ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ଥିବା ଋତୁଗୁଡିକୁ ପଛେ ଛାଡିଦେଇଥାଏ।
ଅନୁକମ୍ପ୍ଯା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଶ୍ରୀମନ୍ତସ୍ ସର୍ଵ ଏଵ ତେ । ଦୃଷ୍ଟତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟସ୍ଯ ଜନାଃ ପିତୁର୍ ଇଵାଵନୌ
ସମସ୍ତ ଧନୀ ଲୋକ ତୁମପ୍ରତି ଦୟାଳୁ ହେବେ, ଯେପରି ଏକ ସତ୍ୟଦର୍ଶୀ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ପିତାଙ୍କୁ ଲୋକେ ଦୟା କରନ୍ତି।
ଵିଵେକଦୀପଦୃଷ୍ଟାତ୍ମା ମେର୍ଵବ୍ଧିନଭସାମ୍ ଅପି । ଅଧଃ କରିଷ୍ଯସି ନୃପ ମହତ୍ତାମ୍ ଉତ୍ତମାର୍ଥଦାମ୍
ବିବେକର ଦୀପରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖି, ହେ ରାଜା, ତୁମେ ମେରୁ ପର୍ବତ, ସାଗର ଓ ଆକାଶକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପାଖରେ ନିମ୍ନ କରିବ, ଉତ୍ତମ ମହାତ୍ମା ଲାଭ କରିବ।