ତନୁଵାସନମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈଃପଦାଯୋଦ୍ଯତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ଅଵାସନଂ ମନୋ ଽକର୍ତୃପଦଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
ଅତି କମ୍ ଆସକ୍ତି ଥିବା ମନ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ମନରେ କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ସେଠାରେ କର୍ତ୍ତାଭାବ ମିଶିଯାଏ।
ଘନଵାସନମ୍ ଏତତ୍ ତୁ ଚେତଃ କର୍ତୃତ୍ଵଭାଵନମ୍ । ସର୍ଵଦୁଃଖପ୍ରଦଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଵାସନାସ୍ ତନୁତାମ୍ ନଯେତ୍
ଘନ ଆସକ୍ତି ଥିବା ମନରେ 'ମୁଁ କରୁଛି' ବୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଆସକ୍ତି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର କାରଣ, ତେଣୁ ଆମେ ଆସକ୍ତିକୁ କମାଇବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଶାନ୍ତଜଗଦାସ୍ଥୋ ଽନ୍ତର୍ ଵୀତଶୋକଭଯୈଷଣଃ । ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵତି ଯେନାତ୍ମା ସ ସମାଧିର୍ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଶାନ୍ତ ଜଗତରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ହୁଏ, ଶୋକ, ଭୟ ଓ ଆଶା ଛାଡ଼ି ନିଜେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହିଥାଏ, ସେହିଅବସ୍ଥାକୁ 'ସମାଧି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଚେତସା ସମ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସର୍ଵଭାଵାନ୍ ସଭାଵନାନ୍ । ଯଥା ତିଷ୍ଠସି ତିଷ୍ଠ ତ୍ଵଂ ତଥା ଶୈଲେ ଗୃହେ ଽଥ ଵା
ମନରେ ସମସ୍ତ ଭାବ ଓ ତାହାର ଚିହ୍ନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡିଦେଇ, ତୁମେ ଯେଉଁଭଳି ଅଛ, ସେଭଳି ରୁହ; ସେଠି ମାଳିକା ଉପରେ ହେଉ କି ଘରେ ହେଉ।
ଗୃହମ୍ ଏଵ ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ସୁସମାହିତଚେତସାମ୍ । ଶାନ୍ତାହଙ୍କୃତିଦୋଷାଣାଂ ଵିଜନା ଵନଭୂମଯଃ
ଯେଉଁ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ସଂଯମିତ, ଅହଂକାର ଓ ଦୋଷ ଶାନ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଘର ମଧ୍ୟ ଏକାନ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ସମାନ।
ଅରଣ୍ଯସଦନେ ତୁଲ୍ଯେ ସମାହିତମନୋଦୃଶାମ୍ । ମହତାମ୍ ଇହ ଭୂତାନାଂ ଭୂତାନାଂ ମହତାମ୍ ଇଵ
ଯେଉଁମାନେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିପାରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟ ଓ ଘର ଏକାଇ ହୁଏ; ଏହିପରି ମହାନ୍ ଜୀବମାନେ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଭାବରେ ରହନ୍ତି।
ଶାମ୍ଯଚ୍ଚିତ୍ତମହାଭ୍ରସ୍ଯ ଜନଜାଲୋଜ୍ଜ୍ଵଲାନ୍ଯ୍ ଅପି । ନଗରାଣ୍ଯ୍ ଏଵ ଶୂନ୍ଯାନି ଵନାନ୍ଯ୍ ଅଵନିପାତ୍ମଜ
ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ଯାହାଙ୍କ ମନର ଭାରି ମେଘ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଲୋକମାନେ ଭରିଥିବା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସହର ମଧ୍ୟ ଅରଣ୍ୟ ପରି ଶୂନ୍ୟ।
ଵୃତ୍ତିମଚ୍ଚିତ୍ତମତ୍ତସ୍ଯ ନିର୍ଜନାନି ଵନାନ୍ଯ୍ ଅପି । ନଗରାଣି ମହାଲୋକପୂର୍ଣାନି ପରଵୀରହନ୍
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ନିଜ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ମତ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେଠି ଦୂର ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଲାଗେ ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଲୋକ ଓ ଶୂରବୀର ଶତ୍ରୁମାନେ ଥିବା ଏକ ଭିଡ଼ ନଗର।
ଵ୍ଯୁତ୍ଥିତଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଅଭ୍ଯେତି ଭ୍ରମେ ଶାନ୍ତେ ସୁଷୁପ୍ତତାମ୍ । ନିର୍ଵାଣମ୍ ଏତି ନିର୍ଵାଣଂ ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ମନ ଯେତେବେଳେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଯଦି ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ସେହିଠାରେ ଅନୁସାରଣ କର।
ସର୍ଵଭାଵପଦାତୀତଂ ସର୍ଵଭାଵାତ୍ମକଂ ଚ ଵା । ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସଦାତ୍ମାନଂ ସ ସମାହିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସବୁ ପ୍ରକାର ଭାବରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଭାବର ମୂଳ ଆତ୍ମାକୁ ସଦା ଦେଖିଥାଏ, ସେଉଁଠିକୁ ଏକାଗ୍ର ମନବନ୍ତି କୁହାଯାଏ।
ସହାତ୍ମନା ସଦୈଵେଦଂ ଜଗତ୍ ପଶ୍ଯତି ନୋ ମନଃ । ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ତଥୈଵାସ୍ମିଞ୍ ଜାଗ୍ରତ୍ଯ୍ ଅପି ଜନେଶ୍ଵର
ଯିଏ ସବୁବେଳେ ଏହି ଜଗତକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ସହିତ ଦେଖେ, ସେ ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେଖୁନାହିଁ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି, ସେପରି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ରହିଥାଏ, ହେ ଜନେଶ୍ୱର।
ଯଥା ଵିପିନଗା ଲୋକା ଵିହରନ୍ତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସତ୍ସମାଃ । ଅସମ୍ବନ୍ଧାତ୍ ତଥା ଜ୍ଞସ୍ଯ ଗ୍ରାମୋ ଽପି ଵିପିନୋପମଃ
ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂଯୋଗ ନଥାଏ, ସେପରି ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ଲାଗେ, କାରଣ ସେଠାରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ।
ଅନ୍ତର୍ମୁଖମନା ନିତ୍ଯଂ ସୁପ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଵ୍ରଜନ୍ ପଠନ୍ । ପୁରଂ ଜନପଦଂ ଗ୍ରାମମ୍ ଅରଣ୍ଯମ୍ ଇଵ ପଶ୍ଯତି
ଯାହାର ମନ ସଦା ଭିତରକୁ ଲାଗିଥାଏ, ସେ ଶୁଏ, ଜାଗେ, ଚାଲେ କିମ୍ବା ପଢ଼େ—ସେ ସହର, ଦେଶ କିମ୍ବା ଗ୍ରାମକୁ ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ଦେଖେ।
ସର୍ଵମ୍ ଆକାଶତାମ୍ ଏତି ନିତ୍ଯମ୍ ଅନ୍ତର୍ମୁଖସ୍ଥିତେଃ । ସର୍ଵଥାନୁପଯୋଗିତ୍ଵାଦ୍ ଭୂତାକୁଲମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍
ଯେଉଁଠି ମନ ସଦା ଭିତରେ ଅଟୁଟ ରହେ, ସେଠି ସମସ୍ତ କିଛି ଆକାଶ ଭଳି ହୋଇଯାଏ; କାରଣ, କିଛି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ କାମରେ ଆସେନି, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଭରିଥିବା ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଖାଲି ଭଳି ଲାଗେ।
ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତଲତାଯାଂ ତୁ ଲବ୍ଧାଯାଂ ଶୀତଲଂ ଜଗତ୍ । ଵିଜ୍ଵରାଣାମ୍ ଇଵ ନୃଣାଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆ ଜୀଵିତସ୍ଥିତେଃ
ମନର ଭିତରେ ଶିତଳତା ଆସିଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଶିତଳ ଲାଗେ; ଯେପରି ଜନମାନେ ଜ୍ୱର ନଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଶିତଳତା ଜୀବନ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ।
ଅନ୍ତସ୍ତୃଷ୍ଣୋପତପ୍ତାନାଂ ଦାଵଦାହମଯଂ ଜଗତ୍ । ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଖିଲଜନ୍ତୂନାଂ ଯଦ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତଦ୍ ବହିସ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଭିତରର ତୃଷ୍ଣାରେ ଦହିଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ସଂସାର ଏକ ଜଙ୍ଗଲର ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଏ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭିତରେ ଯାହା ଅଛି, ସେହି ଜିନିଷ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ଦ୍ଯୌଃ କ୍ଷମା ଵାଯୁର୍ ଆକାଶଂ ପର୍ଵତାସ୍ ସରିତୋ ଦିଶଃ । ଅନ୍ତଃକରଣତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଭାଗା ବହିର୍ ଅଵସ୍ଥିତାଃ
ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ପବନ, ଶୂନ୍ୟ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଓ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ମନର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱର ବାହ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ଅଟେ।
ଵଟଧାନାଵଟ ଇଵ ଅନ୍ତର୍ ଅସ୍ଯ ଯଦ୍ ଆତ୍ମନଃ । ତଦ୍ ବହିର୍ ଭାସତେ ଭାସ୍ଵଦ୍ ଵିକସତ୍ପୁଷ୍ପଗନ୍ଧଵତ୍
ଯେପରି ଡୁମୁର ଫଳ ଭିତରେ ଫୁଲ ଖିଳିଲେ ତାହାର ସୁଗନ୍ଧ ବାହାରକୁ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ସେପରି ନିଜ ଭିତରର ଯାହା ଅଛି, ସେହି ଆଲୋକରେ ବାହାରକୁ ଚମକିଉଠେ।
ନ ବହିଷ୍ଟ୍ଵଂ ନ ଚାନ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଵଚିତ୍ କିଞ୍ଚନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଯଦ୍ ଯଥା କଚିତଂ ଚିତ୍ତ୍ଵାତ୍ ତତ୍ ତଥା ତଥ୍ଯମ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍
କେଉଁଠିଓ କୌଣସି ବାହାର କିମ୍ବା ଭିତର ନାହିଁ। ମନରେ ଯେପରି ଯାହା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେହିପରି ସେ ଏହି ସଂସାରରେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵୋଦରଂ ଭାତି ବହିଷ୍ଟ୍ଵେନ ଜଗତ୍ତଯା । କର୍ପୂରମ୍ ଇଵ ଗନ୍ଧେନ ସଙ୍କୋଚି ପ୍ରଵିକାସି ଚ
ଆତ୍ମାର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱଟିଏ ବାହାରେ ଜଗତ୍ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା କର୍ପୂର ଚିହ୍ନଟି ହୁଏ—କେବେ ସଂକୁଚିତ, କେବେ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ।
ଆତ୍ମେଦଂ ସ୍ଫୁରତି ସ୍ଫାରଂ ଜଗତ୍ତ୍ଵେନାପ୍ଯ୍ ଅହନ୍ତଯା । ବାହ୍ଯତ୍ଵେନାନ୍ତରତ୍ଵେନ ସ ଚ ନାସନ୍ ନ ସଦ୍ଵିଭୁଃ
ଏହି ଆତ୍ମା ଆପଣେ ଆପଣେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଜଗତ୍ ଭାବେ, 'ମୁଁ' ଭାବେ, ବାହାର ଭାବେ ଓ ଭିତର ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଏହା ନ ଅସତ୍, ନ ସତ୍, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛି।
ବହିଷ୍ଟ୍ଵେନାଶ୍ରିତଂ ବାହ୍ଯମ୍ ଅନ୍ତସ୍ତ୍ଵେନାନ୍ତରଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ଯଥାଵିଦିତମ୍ ଆତ୍ମାଯଂ ସ୍ଵଚିତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅନୁପଶ୍ଯତି
ଯାହାକୁ ବାହାର ବୋଲାଯାଏ, ସେଠି ବାହାରେ ଭିତି ମିଳେ; ଯାହାକୁ ଭିତର ବୋଲାଯାଏ, ସେଠି ଭିତରେ ରହିଛି; ଏଭଳି ଭାବରେ ଆତ୍ମା ନିଜ ଚିତ୍ତକୁ ଦେଖେ।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଆତ୍ମନୋ ଽଭେଦନଂ ଜଗତ୍ । ଅହନ୍ତାଦୌ ସ୍ଥିତେ ଦେହେ ଭୂରିଭଙ୍ଗଂ ଭଯଂ ତୁ ସତ୍
ବାହାର ଓ ଭିତର ସହିତ ଏହି ଜଗତ୍ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଆତ୍ମାର ଅଭେଦ ଅଟୁଟ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଦେହରେ ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବ ଥିଲେ ବହୁ ଭାଙ୍ଗା ଓ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଦ୍ଯୌଃ କ୍ଷମା ଵାଯୁର୍ ଆକାଶଂ ପର୍ଵତାସ୍ ସରିତୋ ଦିଶଃ । କଲ୍ପାଗ୍ନିନେଵ ଜ୍ଵଲିତଂ ସର୍ଵମ୍ ଆଧିହତାତ୍ମନଃ
ଯେଉଁଠି ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥାଏ, ସେଠି ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ବାତାସ, ଶୂନ୍ୟ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗ ମାନେ ବିନାଶର ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ି ଜଳୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଆତ୍ମରତିର୍ ଏଵାନ୍ତଃ କୁର୍ଵନ୍ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ କ୍ରିଯାଃ । ନ ଵଶୋ ହର୍ଷଶୋକାଭ୍ଯାଂ ସ ସମାହିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ନିଜ ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି, କାର୍ଯ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କାମ କରେ, କିନ୍ତୁ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଠିକି ନିଶ୍ଚଳ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ ସର୍ଵଗତମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ପଶ୍ଯନ୍ ସମୁପଶାନ୍ତଧୀଃ । ନ ଶୋଚତି ଧ୍ଯାଯତି ଵା ସ ସମାହିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଠାରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖି, ମନକୁ ସ୍ଥିର ଓ ଶାନ୍ତ କରିଥାଏ, ସେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା କରେ ନାହିଁ—ସେଠିକି ନିଶ୍ଚଳ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସପୂର୍ଵାପରପର୍ଯନ୍ତା ଯଃ ପଶ୍ଯଞ୍ ଜାଗତୀର୍ ଗତୀଃ । ଦୃଷ୍ଟିଷ୍ଵ୍ ଏତାସୁ ହସତି ସ ସମାହିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଏହି ସଂସାରର ଗତିକୁ ତାହାର ଆରମ୍ଭ, ଶେଷ ଓ ମଧ୍ୟ ଦେଖି, ସେ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଉପରେ ହସେ, ସେଠିକି ନିଶ୍ଚଳ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସମେ ପରେ ଽସ୍ତି ନାହନ୍ତା ନ ଜଗଜ୍ଜନ୍ମନୀ ମଯି । ଵୀଚିଵୃନ୍ଦେଷ୍ଵ୍ ଇଵାନପ୍ତ୍ଵଂ ନ ନାଶେ ଫେନଧାତଵଃ
ମୋ ପାଇଁ, ସମ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାରେ 'ମୁଁ' ବୋଧ କିମ୍ବା ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି କିଛି ନାହିଁ; ଯେପରି ତରଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଲାଭ କିମ୍ବା ହାନି ନାହିଁ, ଫେନରେ କୌଣସି ନାଶ ନାହିଁ।
ଯସ୍ଯାନ୍ତର୍ ଅସ୍ତି ନାହନ୍ତ୍ଵଂ ନ ଵିଭାଗାଦି ନୋ ମମ । ନ ଚେତନାଚେତନତେ ସୋ ଽସ୍ତି ନାସ୍ତୀତରୋ ଜନଃ
ଯାହାଙ୍କ ମନରେ 'ମୁଁ' ବୋଧ, ବିଭାଜନ, 'ମୋର' ବୋଧ କିମ୍ବା ଜଡ ଓ ଚେତନାର ଭେଦ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ଅସ୍ତି କିମ୍ବା ନାସ୍ତି ନୁହଁନ୍ତି।
ଵ୍ଯୋମସ୍ଵଚ୍ଛୋ ଭଵନ୍ ସ୍ଵେହାଂ ସମ୍ଯଗ୍ ଆଚରତୀହ ଯଃ । ହର୍ଷାମର୍ଷଵିକାରେଷୁ କାଷ୍ଠଲୋଷ୍ଟସମସ୍ ସ ସନ୍
ଯିଏ ଆକାଶ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିଜ ଘରେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ କରେ, ସେ ଆନନ୍ଦ, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଉତ୍ସାହର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ କାଠ କିମ୍ବା ମାଟିର ଚାକଟି ପରି ସମ ରହେ—ସେଠାରେ ଅଟଳ।