ଦୃଶ୍ଯୈର୍ ମମ ନ ସମ୍ବନ୍ଧ ଇତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଶୀତଲଃ । କଶ୍ଚିତ୍ ସଂଵ୍ଯଵହାରସ୍ଥଃ କଶ୍ଚିଦ୍ ଧ୍ଯାନଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
‘ମୋର ଦୃଶ୍ୟ ବିଷୟସହ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ’ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି, କେହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ରହି ଶାନ୍ତ ଅଛନ୍ତି, କେହି ଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ଦ୍ଵାଵ୍ ଏତୌ ରାମ ସୁସମାଵ୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚେତ୍ ପରିଶୀତଲୌ । ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତଲତା ଯା ସ୍ଯାତ୍ ତଦ୍ ଧନଂ ତତ୍ ତପଃଫଲମ୍
ହେ ରାମ, ଯଦି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମନ ଭିତରେ ସମାନ ଶାନ୍ତି ରହିଛି, ତେବେ ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ସମାନ। ଏହି ଭିତରର ଶିତଳତା ହେଉଛି ସଂପଦ, ଏହି ହେଉଛି ତପସ୍ୟାର ଫଳ।
ସମାଧିସ୍ଥାନକସ୍ଥସ୍ଯ ଚେତଶ୍ ଚେଦ୍ ଵୃତ୍ତିଚଞ୍ଚଲମ୍ । ତତ୍ ତସ୍ଯ ତତ୍ ସମାଧାନଂ ସମମ୍ ଉନ୍ମତ୍ତତାଣ୍ଡଵୈଃ
ଯଦି କେହି ଧ୍ୟାନରେ ବସିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ଧ୍ୟାନ ମାନେ ମାତାଲାଙ୍କ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ନୃତ୍ୟ ସମାନ।
ଉନ୍ମତ୍ତତାଣ୍ଡଵସ୍ଥସ୍ଯ ଚେତଶ୍ ଚେତ୍ କ୍ଷୀଣଵାସନମ୍ । ତଦ୍ ଅସ୍ଯୋନ୍ମତ୍ତନୃତ୍ତଂ ତତ୍ ସମଂ ବୁଦ୍ଧସମାଧିନା
ଯଦି ମାତାଲା ପରି ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ ମନରେ କୌଣସି ଦୃଢ଼ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ମାତାଲା ନୃତ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ସମାନ।
ଵ୍ଯଵହାରୀ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଯଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଯୋ ଵନେ ସ୍ଥିତଃ । ଦ୍ଵାଵ୍ ଏତୌ ପୁରୁଷୌ ନୂନମ୍ ଅସନ୍ଦେହପଦଂ ଗତୌ
ଯିଏ ଜଗତରେ କାମ କରୁଥିବା ସମୟରେ ଜାଗୃତ, ଏବଂ ଯିଏ ଅରଣ୍ୟରେ ବସି ଜାଗୃତ, ଏହି ଦୁଇଜଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସନ୍ଦେହରୁ ପାର ହୋଇଛନ୍ତି।
ଅକର୍ତୃ କୁର୍ଵଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତଚ୍ ଚେତଃ ପ୍ରତନୁଵାସନମ୍ । ଦୂରେ ଗତମନା ଜନ୍ତୁଃ କଥାସଂଶ୍ରଵଣେ ଯଥା
କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମନରେ କର୍ତୃତ୍ୱର ଭାବ ନାହିଁ ଏବଂ ପୂର୍ବ ଆଭ୍ୟାସ ଅତି କମ୍ ଅଛି, ତେବେ ସେ ଜଣେ ଲୋକ ଗଳ୍ପ ଶୁଣିଲେ ଯେମିତି ମନ ଦୂରେ ରହିଥାଏ, ସେମିତି ଏହି ଜୀବ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଦୂରେ ରହିଥାଏ।
ଅକୁର୍ଵଦ୍ ଅପି କର୍ତ୍ର୍ ଏଵ ଚେତଃ ପ୍ରଘନଵାସନମ୍ । ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦାଙ୍ଗମ୍ ଅପି ସ୍ଵପ୍ନେ ଶ୍ଵଭ୍ରପାତସ୍ଥିତାଵ୍ ଇଵ
କାର୍ଯ୍ୟ ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମନରେ କର୍ତୃତ୍ୱର ଭାବ ଗଭୀର ଭାବେ ରହିଛି, ତେବେ ଦେହ ନିଷ୍ପ୍ରଭାବ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୟନାବସ୍ଥାରେ ଯେମିତି ଗଭୀର ଖାଇଁର କଢ଼ାରେ ଅଛି, ସେମିତି ହୁଏ।
ଚେତସୋ ଯଦ୍ ଅକର୍ତୃତ୍ଵଂ ତତ୍ ସମାଧାନମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ । ତଂ ଵିଦ୍ଧି କେଵଲୀଭାଵଂ ସା ଶୁଭା ନିର୍ଵୃତିଃ ପରା
ମନର କର୍ତୃତ୍ୱ ନଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସମାଧି ବୋଲି ଜାଣ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକାକୀ ଅବସ୍ଥା, ଏହି ହେଉଛି ପରମ ଓ ଶୁଭ ଆନନ୍ଦ।
ଚେତଶ୍ଚଲାଚଲତ୍ଵଂ ହି ପରମଂ କାରଣଂ ସ୍ମୃତେଃ । ଧ୍ଯାନାଧ୍ଯାନଦୃଶୋସ୍ ତେନ ତଦ୍ ଏଵାନଙ୍କୁରଂ କୁରୁ
ମନର ଚଞ୍ଚଳତା କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚଳତା ସ୍ମୃତିର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କାରଣ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଧ୍ୟାନ ଓ ଅଧ୍ୟାନ ଦୁହିଁକୁ ଦେଖୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଏକାଗ୍ର କର।
ଅଵାସନଂ ସ୍ଥିରଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମନୋ ଧ୍ଯାନଂ ତଦ୍ ଏଵ ଚ । ସ ଏଵ କେଵଲୀଭାଵଶ୍ ଶାନ୍ତଂ ତତ୍ରୈଵ ତତ୍ ସଦା
ଯେ ମନ ରେ କୌଣସି ପୁରୁଣା ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ସେହି ମନକୁ ଦୃଢ଼ ବୋଲାଯାଏ ଏବଂ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଧ୍ୟାନ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଶାନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ଥିରତା ସଦା ରହିଥାଏ।
ତନୁଵାସନମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈଃପଦାଯୋଦ୍ଯତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ଅଵାସନଂ ମନୋ ଽକର୍ତୃପଦଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
ଅତି କମ୍ ଆସକ୍ତି ଥିବା ମନ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ମନରେ କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ସେଠାରେ କର୍ତ୍ତାଭାବ ମିଶିଯାଏ।
ଘନଵାସନମ୍ ଏତତ୍ ତୁ ଚେତଃ କର୍ତୃତ୍ଵଭାଵନମ୍ । ସର୍ଵଦୁଃଖପ୍ରଦଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଵାସନାସ୍ ତନୁତାମ୍ ନଯେତ୍
ଘନ ଆସକ୍ତି ଥିବା ମନରେ 'ମୁଁ କରୁଛି' ବୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଆସକ୍ତି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର କାରଣ, ତେଣୁ ଆମେ ଆସକ୍ତିକୁ କମାଇବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଶାନ୍ତଜଗଦାସ୍ଥୋ ଽନ୍ତର୍ ଵୀତଶୋକଭଯୈଷଣଃ । ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵତି ଯେନାତ୍ମା ସ ସମାଧିର୍ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଶାନ୍ତ ଜଗତରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ହୁଏ, ଶୋକ, ଭୟ ଓ ଆଶା ଛାଡ଼ି ନିଜେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହିଥାଏ, ସେହିଅବସ୍ଥାକୁ 'ସମାଧି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଚେତସା ସମ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସର୍ଵଭାଵାନ୍ ସଭାଵନାନ୍ । ଯଥା ତିଷ୍ଠସି ତିଷ୍ଠ ତ୍ଵଂ ତଥା ଶୈଲେ ଗୃହେ ଽଥ ଵା
ମନରେ ସମସ୍ତ ଭାବ ଓ ତାହାର ଚିହ୍ନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡିଦେଇ, ତୁମେ ଯେଉଁଭଳି ଅଛ, ସେଭଳି ରୁହ; ସେଠି ମାଳିକା ଉପରେ ହେଉ କି ଘରେ ହେଉ।
ଗୃହମ୍ ଏଵ ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ସୁସମାହିତଚେତସାମ୍ । ଶାନ୍ତାହଙ୍କୃତିଦୋଷାଣାଂ ଵିଜନା ଵନଭୂମଯଃ
ଯେଉଁ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ସଂଯମିତ, ଅହଂକାର ଓ ଦୋଷ ଶାନ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଘର ମଧ୍ୟ ଏକାନ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ସମାନ।
ଅରଣ୍ଯସଦନେ ତୁଲ୍ଯେ ସମାହିତମନୋଦୃଶାମ୍ । ମହତାମ୍ ଇହ ଭୂତାନାଂ ଭୂତାନାଂ ମହତାମ୍ ଇଵ
ଯେଉଁମାନେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିପାରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟ ଓ ଘର ଏକାଇ ହୁଏ; ଏହିପରି ମହାନ୍ ଜୀବମାନେ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଭାବରେ ରହନ୍ତି।
ଶାମ୍ଯଚ୍ଚିତ୍ତମହାଭ୍ରସ୍ଯ ଜନଜାଲୋଜ୍ଜ୍ଵଲାନ୍ଯ୍ ଅପି । ନଗରାଣ୍ଯ୍ ଏଵ ଶୂନ୍ଯାନି ଵନାନ୍ଯ୍ ଅଵନିପାତ୍ମଜ
ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ଯାହାଙ୍କ ମନର ଭାରି ମେଘ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଲୋକମାନେ ଭରିଥିବା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସହର ମଧ୍ୟ ଅରଣ୍ୟ ପରି ଶୂନ୍ୟ।
ଵୃତ୍ତିମଚ୍ଚିତ୍ତମତ୍ତସ୍ଯ ନିର୍ଜନାନି ଵନାନ୍ଯ୍ ଅପି । ନଗରାଣି ମହାଲୋକପୂର୍ଣାନି ପରଵୀରହନ୍
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ନିଜ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ମତ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେଠି ଦୂର ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଲାଗେ ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଲୋକ ଓ ଶୂରବୀର ଶତ୍ରୁମାନେ ଥିବା ଏକ ଭିଡ଼ ନଗର।
ଵ୍ଯୁତ୍ଥିତଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଅଭ୍ଯେତି ଭ୍ରମେ ଶାନ୍ତେ ସୁଷୁପ୍ତତାମ୍ । ନିର୍ଵାଣମ୍ ଏତି ନିର୍ଵାଣଂ ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ମନ ଯେତେବେଳେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଯଦି ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ସେହିଠାରେ ଅନୁସାରଣ କର।
ସର୍ଵଭାଵପଦାତୀତଂ ସର୍ଵଭାଵାତ୍ମକଂ ଚ ଵା । ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସଦାତ୍ମାନଂ ସ ସମାହିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସବୁ ପ୍ରକାର ଭାବରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଭାବର ମୂଳ ଆତ୍ମାକୁ ସଦା ଦେଖିଥାଏ, ସେଉଁଠିକୁ ଏକାଗ୍ର ମନବନ୍ତି କୁହାଯାଏ।
ସହାତ୍ମନା ସଦୈଵେଦଂ ଜଗତ୍ ପଶ୍ଯତି ନୋ ମନଃ । ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ତଥୈଵାସ୍ମିଞ୍ ଜାଗ୍ରତ୍ଯ୍ ଅପି ଜନେଶ୍ଵର
ଯିଏ ସବୁବେଳେ ଏହି ଜଗତକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ସହିତ ଦେଖେ, ସେ ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେଖୁନାହିଁ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି, ସେପରି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ରହିଥାଏ, ହେ ଜନେଶ୍ୱର।
ଯଥା ଵିପିନଗା ଲୋକା ଵିହରନ୍ତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସତ୍ସମାଃ । ଅସମ୍ବନ୍ଧାତ୍ ତଥା ଜ୍ଞସ୍ଯ ଗ୍ରାମୋ ଽପି ଵିପିନୋପମଃ
ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂଯୋଗ ନଥାଏ, ସେପରି ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ଲାଗେ, କାରଣ ସେଠାରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ।
ଅନ୍ତର୍ମୁଖମନା ନିତ୍ଯଂ ସୁପ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଵ୍ରଜନ୍ ପଠନ୍ । ପୁରଂ ଜନପଦଂ ଗ୍ରାମମ୍ ଅରଣ୍ଯମ୍ ଇଵ ପଶ୍ଯତି
ଯାହାର ମନ ସଦା ଭିତରକୁ ଲାଗିଥାଏ, ସେ ଶୁଏ, ଜାଗେ, ଚାଲେ କିମ୍ବା ପଢ଼େ—ସେ ସହର, ଦେଶ କିମ୍ବା ଗ୍ରାମକୁ ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ଦେଖେ।
ସର୍ଵମ୍ ଆକାଶତାମ୍ ଏତି ନିତ୍ଯମ୍ ଅନ୍ତର୍ମୁଖସ୍ଥିତେଃ । ସର୍ଵଥାନୁପଯୋଗିତ୍ଵାଦ୍ ଭୂତାକୁଲମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍
ଯେଉଁଠି ମନ ସଦା ଭିତରେ ଅଟୁଟ ରହେ, ସେଠି ସମସ୍ତ କିଛି ଆକାଶ ଭଳି ହୋଇଯାଏ; କାରଣ, କିଛି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ କାମରେ ଆସେନି, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଭରିଥିବା ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଖାଲି ଭଳି ଲାଗେ।
ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତଲତାଯାଂ ତୁ ଲବ୍ଧାଯାଂ ଶୀତଲଂ ଜଗତ୍ । ଵିଜ୍ଵରାଣାମ୍ ଇଵ ନୃଣାଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆ ଜୀଵିତସ୍ଥିତେଃ
ମନର ଭିତରେ ଶିତଳତା ଆସିଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଶିତଳ ଲାଗେ; ଯେପରି ଜନମାନେ ଜ୍ୱର ନଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଶିତଳତା ଜୀବନ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ।
ଅନ୍ତସ୍ତୃଷ୍ଣୋପତପ୍ତାନାଂ ଦାଵଦାହମଯଂ ଜଗତ୍ । ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଖିଲଜନ୍ତୂନାଂ ଯଦ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତଦ୍ ବହିସ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଭିତରର ତୃଷ୍ଣାରେ ଦହିଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ସଂସାର ଏକ ଜଙ୍ଗଲର ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଏ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭିତରେ ଯାହା ଅଛି, ସେହି ଜିନିଷ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ଦ୍ଯୌଃ କ୍ଷମା ଵାଯୁର୍ ଆକାଶଂ ପର୍ଵତାସ୍ ସରିତୋ ଦିଶଃ । ଅନ୍ତଃକରଣତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଭାଗା ବହିର୍ ଅଵସ୍ଥିତାଃ
ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ପବନ, ଶୂନ୍ୟ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଓ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ମନର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱର ବାହ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ଅଟେ।
ଵଟଧାନାଵଟ ଇଵ ଅନ୍ତର୍ ଅସ୍ଯ ଯଦ୍ ଆତ୍ମନଃ । ତଦ୍ ବହିର୍ ଭାସତେ ଭାସ୍ଵଦ୍ ଵିକସତ୍ପୁଷ୍ପଗନ୍ଧଵତ୍
ଯେପରି ଡୁମୁର ଫଳ ଭିତରେ ଫୁଲ ଖିଳିଲେ ତାହାର ସୁଗନ୍ଧ ବାହାରକୁ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ସେପରି ନିଜ ଭିତରର ଯାହା ଅଛି, ସେହି ଆଲୋକରେ ବାହାରକୁ ଚମକିଉଠେ।
ନ ବହିଷ୍ଟ୍ଵଂ ନ ଚାନ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଵଚିତ୍ କିଞ୍ଚନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଯଦ୍ ଯଥା କଚିତଂ ଚିତ୍ତ୍ଵାତ୍ ତତ୍ ତଥା ତଥ୍ଯମ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍
କେଉଁଠିଓ କୌଣସି ବାହାର କିମ୍ବା ଭିତର ନାହିଁ। ମନରେ ଯେପରି ଯାହା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେହିପରି ସେ ଏହି ସଂସାରରେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵୋଦରଂ ଭାତି ବହିଷ୍ଟ୍ଵେନ ଜଗତ୍ତଯା । କର୍ପୂରମ୍ ଇଵ ଗନ୍ଧେନ ସଙ୍କୋଚି ପ୍ରଵିକାସି ଚ
ଆତ୍ମାର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱଟିଏ ବାହାରେ ଜଗତ୍ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା କର୍ପୂର ଚିହ୍ନଟି ହୁଏ—କେବେ ସଂକୁଚିତ, କେବେ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ।