ପୌରୁଷେଣୈଵ ଯତ୍ନେନ ଲଲନାଵଲନାକୃତିମ୍ । ଶରୀରୀ କଶ୍ଚିଦ୍ ଏଵେହ ଗତଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧଚୂଡତାମ୍
ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଓ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ କେହି ଜଣେ, ଯିଏ ନାରୀ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଗଢ଼ା ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧ ମୁକୁଟ ଧାରଣ କରିବାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଲାଭ କରନ୍ତି।
ପ୍ରାକ୍ତନଂ ଚୈହିକଂ ଚେତି ଦ୍ଵିଵିଧଂ ଵିଦ୍ଧି ପୌରୁଷମ୍ । ପ୍ରାକ୍ତନୋ ଽଦ୍ଯତନେନାଶୁ ପୁରୁଷାର୍ଥେନ ଜୀଯତେ
ପ୍ରୟାସ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର — ପୂର୍ବ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ। ପୂର୍ବର ପ୍ରୟାସକୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ଦୃଢ଼ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଜିତିହେବା ସମ୍ଭବ।
ଯତ୍ନଵଦ୍ଭିର୍ ଦୃଢାଭ୍ଯାସୈଃ ପ୍ରଜ୍ଞୋତ୍ସାହସମନ୍ଵିତୈଃ । ମେରଵୋ ଽପି ନିଗୀର୍ଯନ୍ତେ କୈଵ ପ୍ରାକ୍ପୌରୁଷେ କଥା
ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଉତ୍ସାହ ସହିତ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାହାଡ଼କୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରିପାରନ୍ତି। ତେଣୁ ପୂର୍ବ ପ୍ରୟାସ ବିଷୟରେ କଥା କଣ?
ଶାସ୍ତ୍ରନିଯନ୍ତ୍ରିତପୌରୁଷପରମା ପୁରୁଷସ୍ଯ ପୁରୁଷତା ଯା ସ୍ଯାତ୍ । ଅଭିମତଫଲଭରସିଦ୍ଧ୍ଯୈ ଭଵତି ହି ସାନ୍ଯା ତ୍ଵ୍ ଅନର୍ଥାଯ
ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଚେଷ୍ଟା ଯେଉଁଠି ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ମାନବ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଅଛି, ତାହା ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଉପକୃତିକର; ଅନ୍ୟଥା ଏହା କ୍ଷତିକାରକ।
କସ୍ଯାଞ୍ଚିତ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମଦୁସ୍ସ୍ଥିତିଵଶାତ୍ ପୁଂସୋ ଦଶାଯାଂ ଶନୈର୍ ଅଙ୍ଗୁଲ୍ଯଗ୍ରନିପୀଡିତୈକଚୁଲୁକାଦ୍ ଆଚାମବିନ୍ଦୁର୍ ବହୁଃ । କସ୍ଯାଞ୍ଚିଜ୍ ଜଲରାଶିପର୍ଵତପୁରଦ୍ଵୀପାନ୍ତରାଲଙ୍କୃତା କର୍ତଵ୍ଯୋଚିତସଂଵିଭାଗକରଣେ ପୃଥ୍ଵୀ ନ ପୃଥ୍ଵୀ ଭଵେତ୍
କେହି ଜଣେ ନିଜ ମନର ଅସ୍ଥିରତା ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଏକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଟିପରୁ ଚିପି ଆସିଥିବା ଏକ ଫୋଟା ପାଣି ବହୁତ ଲାଗେ; ଆଉ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୃଥିବୀ ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ସହର ଓ ଦ୍ୱୀପରେ ଶୋଭିତ ଥାଏ, ସେଥିରେ ଯଥାଯଥ ଭାଗବଣ୍ଟନ କରିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ, ଏହି ପୃଥିବୀ ତେବେ ପୃଥିବୀ ରହି ନଥାଏ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ ଏଵଂ ପ୍ରଥମଂ ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ଵିହାରିଣାମ୍ । ପ୍ରଭେଵ ଵର୍ଣଭେଦାନାଂ ସାଧନୀ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍
ଏହିପରି, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ହେଉଛି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ; ଏହା ସମସ୍ତ କାମର ଉପାୟ ଭଳି, ରଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋକ ଯେପରି।
ମନସା ଵାଞ୍ଛ୍ଯତେ ଯତ୍ ତୁ ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ନ କର୍ମଣା । ସାଧ୍ଯତେ ମତ୍ତଲୀଲାସୌ ମୋହନୀ ନାର୍ଥସାଧନୀ
ମନରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ହୁଏ କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ ହୁଏନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଏହା ମାତ୍ର ମଦମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଖେଳ ଭଳି ହୁଏ, ଦେଖିବାକୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ କିନ୍ତୁ ଫଳଦାୟକ ନୁହେଁ।
ଯଥା ସଞ୍ଚେତ୍ଯତେ ଯେନ ତଥା ତେନାନୁଭୂଯତେ । ସ୍ଵକର୍ମୈଵେତି ଵାସ୍ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯା ଵ୍ଯତିରିକ୍ତା ନ ଦୈଵଦୃକ୍
ଯେପରି ଭାବିବାକୁ ଯାହା ହୁଏ, ସେହିପରି ଅନୁଭବ ମିଳେ; ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ମାନେ ସତ୍ୟ, ତାହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାଗ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ଉଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରଂ ଶାସ୍ତ୍ରିତଂ ଚେତି ପୌରୁଷଂ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତତ୍ରୋଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରମ୍ ଅନର୍ଥାଯ ପରମାର୍ଥାଯ ଶାସ୍ତ୍ରିତମ୍
ମାନବ ପ୍ରୟାସକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ବୋଲାଯାଏ—ଏକଟି ନିୟମ ବିହୀନ, ଅନ୍ୟଟି ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ। ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ, ନିୟମ ବିହୀନ ପ୍ରୟାସ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ହେଉଥିବା ପ୍ରୟାସ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳକୁ ଆଣିଦିଏ।
ଦ୍ଵୌ ହୁଡାଵ୍ ଇଵ ଯୁଧ୍ଯେତେ ପୁରୁଷାର୍ଥୌ ସମାସମୌ । ଆତ୍ମୀଯଶ୍ ଚାନ୍ଯଦୀଯଶ୍ ଚ ଜଯତ୍ଯ୍ ଅତିବଲସ୍ ତଯୋଃ
ଯେପରି ଦୁଇ ମଲ୍ଲ ଆପସରେ ଲଢ଼ନ୍ତି, ସେପରି ମାନବ ପ୍ରୟାସର ଦୁଇ ରୂପ—ନିଜର ଏବଂ ଅନ୍ୟର—ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଯାହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେଠି ସେଇ ଜିତିଥାଏ।
ଅନର୍ଥଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରିତାଦ୍ ଅପି ପୌରୁଷାତ୍ । ଅନର୍ଥକର୍ତୁର୍ ବଲଵତ୍ ତତ୍ର ଜ୍ଞେଯଂ ସ୍ଵପୌରୁଷମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରୟାସରୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠି ବୁଝିବା ଉଚିତ୍ ଯେ ଦୁଃଖ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ପରଂ ପୌରୁଷମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଦନ୍ତୈର୍ ଦନ୍ତାନ୍ ଵିଚୂର୍ଣଯନ୍ । ଶୁଭେନାଶୁଭମ୍ ଉଦ୍ଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରାକ୍ତନଂ ପୌରୁଷଂ ଜଯେତ୍
ଉତ୍ତମ ପ୍ରୟାସରେ ଭରସା କରି, ଦାନ୍ତକୁ ଦାନ୍ତ ସହିତ ଘସିବା ପରି, ଜଣେ ନିଜର ଭଲ ପ୍ରୟାସକୁ ମନ୍ଦ ପ୍ରୟାସ ବିପକ୍ଷରେ ଲଗାଇ, ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଥିବା ପ୍ରୟାସକୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ଶକ୍ତିରେ ଜିତିପାରେ।
ପ୍ରାକ୍ତନଃ ପୁରୁଷାର୍ଥୋ ଽସୌ ମାଂ ନିଯୋଜଯତୀତି ଧୀଃ । ବଲାଦ୍ ଅଧସ୍ପଦୀକାର୍ଯା ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାଦ୍ ଅଧିକା ନ ସା
ମୋର ପୂର୍ବ ଚେଷ୍ଟା ମୋତେ ବାଧ୍ୟ କରୁଛି ବୋଲି ଯେ ଭାବନା ଆସେ, ସେଠାରେ ଜୋର କରି ମନକୁ ଅନ୍ୟପଟେ ନେବା ଉଚିତ୍। ଏହି ପୂର୍ବ ଚେଷ୍ଟାର ଚିନ୍ତା ବର୍ତ୍ତମାନର ସ୍ପଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ବଡ଼ ନୁହେଁ।
ତାଵତ୍ ତାଵତ୍ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଯତିତଵ୍ଯଂ ସ୍ଵପୌରୁଷମ୍ । ପ୍ରାକ୍ତନଂ ପୌରୁଷଂ ଯାଵଦ୍ ଅଶୁଭଂ ଶାମ୍ଯତି ସ୍ଵଯମ୍
ନିଜେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଲଗାତାର ପ୍ରୟାସ କରିବା ଦରକାର, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂର୍ବର ଖରାପ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଦୋଷଶ୍ ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅସନ୍ଦେହଂ ପ୍ରାକ୍ତନୋ ଽଦ୍ଯତନୈର୍ ଗୁଣୈଃ । ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୋ ଽତ୍ର ହ୍ଯସ୍ତନସ୍ଯ ଦୋଷସ୍ଯାଦ୍ଯଗୁଣୈଃ କ୍ଷଯଃ
ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ, ପୂର୍ବର ଦୋଷ ବର୍ତ୍ତମାନର ଭଲ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଯେପରି, କାଲିର ଦୋଷ ଆଜିର ଭଲ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୋଇଯାଏ।
ଅସଦ୍ଦୈଵମ୍ ଅଧଃ କୃତ୍ଵା ନିତ୍ଯମ୍ ଉଦ୍ଯୁକ୍ତଯା ଧିଯା । ସଂସାରୋତ୍ତରଣଂ ଭୂତ୍ଯୈ ଯତେତାଧାତୁମ୍ ଆତ୍ମନି
ମିଥ୍ୟା ଭାଗ୍ୟକୁ ଦୂରେ ରଖି, ସଦା ଦୃଢ଼ ମନରେ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍, ଯେଉଁଥିରେ ସଂସାର ଦୁଃଖରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଓ ଭଲ ଅବସ୍ଥା ପାଇବା ପାଇଁ ନିଜ ମନରେ ଉପାୟ ଗଢ଼ିବା ଯାଏ।
ନ ଗନ୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅନୁଦ୍ଯୋଗୈସ୍ ସାମ୍ଯଂ ପୁରୁଷଗର୍ଦଭୈଃ । ଉଦ୍ଯୋଗସ୍ ତୁ ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ଲୋକଦ୍ଵିତଯସିଦ୍ଧଯେ
ଅକ୍ରିୟା ରହି ମଣିଷ ଓ ଗଧାଙ୍କ ସମାନତା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବରଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଉଭୟ ଲୋକର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ସଂସାରକୁହରାଦ୍ ଅସ୍ମାନ୍ ନିର୍ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ଵଯଂ ବଲାତ୍ । ପୌରୁଷଂ ଯତ୍ନମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ହରିଣେଵାରିପଞ୍ଜରାତ୍
ଏହି ସଂସାରର ଅନ୍ଧକୁପରୁ ଆମେ ନିଜେ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବାହାରିବାକୁ ପଡ଼ିବ; ଏହିଥିରେ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଉପରେ ଭରସା କରି, ଜଳପିଞ୍ଜରରୁ ମୃଗ ଯେପରି ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ସେପରି ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଦରକାର ।
ପ୍ରତ୍ଯହଂ ପ୍ରତ୍ଯଵେକ୍ଷେତ ନରଶ୍ ଚରିତମ୍ ଆତ୍ମନଃ । ସନ୍ତ୍ଯଜେତ୍ ପଶୁଭିସ୍ ତୁଲ୍ଯଂ ଶ୍ରଯେତ୍ ସତ୍ପୁରୁଷୋଚିତମ୍
ପ୍ରତିଦିନ ମଣିଷ ନିଜ ଆଚରଣକୁ ଖୁଦେ ଖତିଆନ କରିବା ଉଚିତ୍; ପଶୁମାନଙ୍କ ସମାନ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି, ମହାନ ଲୋକଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ଆଚରଣକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ।
କିଞ୍ଚିତ୍ କାନ୍ତାନ୍ନପାନାଦିକଲିଲଂ କୋମଲଂ ଗୃହେ । ଵ୍ରଣେ କୀଟ ଇଵାସ୍ଵାଦ୍ଯ ଵଯଃ କାର୍ଯଂ ନ ଭସ୍ମସାତ୍
ଘରେ କିଛି ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନର ଭୋଗ ମୃଦୁ ଲାଗିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଏକ ଘାଉରେ କୀଟ ଯେପରି ରସ ଉଠାଏ, ସେପରି ଯୁବାବସ୍ଥାକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ଶୁଭେନ ପୌରୁଷେଣାଶୁ ଶୁଭମ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ଫଲମ୍ । ଅଶୁଭେନାଶୁଭଂ ନିତ୍ଯଂ ଦୈଵଂ ନାମ ନ କିଞ୍ଚନ
ଭଲ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ଶୀଘ୍ର ଭଲ ଫଳ ମିଳେ; ଖରାପ କାମ କଲେ ସବୁବେଳେ ଖରାପ ଫଳ ମିଳେ। 'ଭାଗ୍ୟ' ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଦୃଷ୍ଟମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଯୋ ଽନୁମାନମନାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସୌ । ସ୍ଵଭୁଜାଭ୍ଯାମ୍ ଇମୌ ସର୍ପାଵ୍ ଇତି ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ପଲାଯତାମ୍
ଯେଉଁଠି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରିବାକୁ ମିଳୁଛି, ସେଠି ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି ଅନୁମାନ କରିଥିବା ଲୋକ, ନିଜ ହାତ ଦୁଇଟି ବ୍ୟବହାର କରିନଥିଲେ, ଏହି ଦୁଇଟି ସାପ ଦେଖି ଭୟରେ ପଳାଇଯାଏ।
ଦୈଵଂ ସମ୍ପ୍ରେରଯତି ମାମ୍ ଇତି ମୁଗ୍ଧଧିଯାଂ ମୁଖମ୍ । ଅଦୃଷ୍ଟଶ୍ରେଷ୍ଠଦୃଷ୍ଟୀନାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ନିଵର୍ତତେ
'ଭାଗ୍ୟ ମୋତେ ଚଳାଇଁଛି' ବୋଲି କହିବା ମୂର୍ଖ ଲୋକଙ୍କ ଚିହ୍ନ। ଯେତେବେଳେ ଅଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣକୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଚାଲିଯାଏ।
ତସ୍ମାତ୍ ପୁରୁଷଯତ୍ନେନ ଵିଵେକଂ ପୂର୍ଣମ୍ ଆଶ୍ରଯେତ୍ । ଆତ୍ମଜ୍ଞାନମଯାର୍ଥାନି ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ପ୍ରଵିଚାରଯେତ୍
ସେଥିପାଇଁ, ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବେକ ଉପରେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ। ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଭିତ୍ତିକ ଅର୍ଥ ଥିବା ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଚିତ୍ତେ ଚିନ୍ତଯତାମ୍ ଅର୍ଥଂ ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ନିଜେହିତୈଃ । ଅସଂସାଧଯତାମ୍ ଏଵ ମୂଢାନାଂ ଧିଗ୍ ଦୁରୀପ୍ସିତମ୍
ମନରେ ଯେଉଁମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଏବଂ ନିଜ ଉଦ୍ୟମରେ କୌଣସି ଲକ୍ଷ୍ୟ ବିଚାର କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ସଫଳ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଉନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଭ୍ରାନ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଧରିଥିବା ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ଭାବେ ନିନ୍ଦାର ଯୋଗ୍ୟ।
ପୌରୁଷଂ ଚ ନ ଚାନନ୍ତଂ ନ ଯନ୍ ନାମାଭିଵାଞ୍ଛ୍ଯତେ । ନ ଯତ୍ନେନାପି ମହତା ତୈଲମ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ଽଶ୍ମନଃ
ମଣିଷର ଚେଷ୍ଟା ସୀମିତ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଦୁର୍ଢ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ପାଥରୁ ତେଲ ମିଳିପାରେ ନାହିଁ।
ଯଥା ଘଟଃ ପରିମିତୋ ଯଥା ପରିମିତଃ ପଟଃ । ନିଯତଃ ପରିମାଣସ୍ଥଃ ପୁରୁଷାର୍ଥସ୍ ତଥୈଵ ଵଃ
ଯେପରି ଘଡ଼ିର ଆକାର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଯେପରି ଚିତ୍ରାର ମାପ ମଧ୍ୟ ସୀମିତ, ସେପରି ମଣିଷର ଉଦ୍ୟମର ସୀମା ସବୁବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ ରହିଥାଏ।
ସ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥସତ୍ସଙ୍ଗସମାଚାରୈର୍ ନିଜଂ ଫଲମ୍ । ଦଦାତୀତି ସ୍ଵଭାଵୋ ଽଯମ୍ ଅନ୍ଯଥାନର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ
ଏହି ଉଦ୍ୟମର ଫଳ ଠିକ୍ ବ୍ୟବହାର, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ମିଳେ; ଏହା ତାହାର ସ୍ୱଭାବ, ନହେଲେ ଏହା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ସ୍ଵରୂପଂ ପୌରୁଷସ୍ଯୈତଦ୍ ଏଵଂ ଵ୍ଯଵହରନ୍ ନରଃ । ଯାତି ନିଷ୍ଫଲଯତ୍ନତ୍ଵଂ ନ କଦାଚନ କଶ୍ଚନ
ଏଭଳି ମନୁଷ୍ୟ ଯଦି ନିଜ ପ୍ରୟାସର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଅନୁସାରେ କାମ କରେ, ତେବେ କେହି ମଧ୍ୟ କେବେ ନିର୍ଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଦୈନ୍ଯଦାରିଦ୍ର୍ଯଦୁଃଖାର୍ତା ଅପ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଃ । ପୌରୁଷେଣୈଵ ଯତ୍ନେନ ଯାତା ଦେଵେନ୍ଦ୍ରତୁଲ୍ଯତାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଦୟନୀୟତାରେ ପୀଡ଼ିତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଓ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ ପଦବୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।