ଯଦର୍ଥଂ କିଲ ଭୋଗଶ୍ରୀର୍ ଵାଞ୍ଛ୍ଯତେ ତତ୍ କଲେଵରମ୍ । ନ ମେ ନାପି ଚ ତସ୍ଯାହଂ କୋ ଽର୍ଥସ୍ ସୁଖଲଵେନ ମେ
ଭୋଗ ଓ ସୁଖ ପାଇଁ ଦେହକୁ ଚାହାଯାଏ; ମୁଁ ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ମଧ୍ୟ ମୋତେ ନୁହେଁ—ମୋ ପାଇଁ ଏମିତି ଅଳ୍ପ ସୁଖରେ କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଛି?
ନାହଂ ଦେହ ଇତି ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଯୁକ୍ତିମ୍ ଆକର୍ଣଯ କ୍ରମେ । ସର୍ଵାଙ୍ଗେଷ୍ଵ୍ ଅପି ସତ୍ସ୍ଵ୍ ଏଵ ଶଵଃ କସ୍ମାନ୍ ନ ଵଲ୍ଗତି
ମୁଁ ଏହି ଦେହ ନୁହେଁ—ଏହି ଯୁକ୍ତିକୁ ପାଳିକ୍ରମେ ଶୁଣ। ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ମୃତଦେହ କାହିଁକି ଚଳିନଥାଏ?
ତସ୍ମାଦ୍ ଦେହାଦ୍ ଅତୀତୋ ଽହଂ ନିତ୍ଯୋ ଽନସ୍ତମିତଦ୍ଯୁତିଃ । ଯସ୍ ସଙ୍ଗଂ ଭାସ୍ଵତା ପ୍ରାପ୍ଯ ଵେଦ୍ମି ଵ୍ଯୋମନି ଭାସ୍କରମ୍
ସେହିପରି, ମୁଁ ଦେହରୁ ପରେ, ଚିରନ୍ତନ ଓ କ୍ଷୟ ନହେଉଥିବା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସହିତ। ଯେପରି ଜଣେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ଯୋଗ ସାଧି, ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଜାଣେ, ସେପରି ମୁଁ ଜାଣେ।
ଜ୍ଞୋ ଽହଂ ମେ ନ ସୁଖେନାର୍ଥୋ ନାନର୍ଥେନ ଚ ଦୁଃଖିତା । ଶରୀରମ୍ ଅସ୍ତୁ ଵା ମାସ୍ତୁ ସ୍ଥିତୋ ଽସ୍ମି ଵିଗତଜ୍ଵରଃ
ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀ; ମୋ ପାଇଁ ସୁଖରେ କୌଣସି ଲକ୍ଷ୍ୟ ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ। ଦେହ ରହୁ କି ନ ରହୁ, ମୁଁ ନିର୍ବିକାର ଓ ଶାନ୍ତ ରହେ।
ଯତ୍ରାତ୍ମା ତତ୍ର ନ ମନୋ ନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ନ ଵାସନାଃ । ପାମରାଃ ପରିତିଷ୍ଠନ୍ତି ନିକଟେ ନ ମହୀଭୃତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମା ଅଛି, ସେଠାରେ ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, କିମ୍ବା ଆଶା ନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିକଟରେ ରହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀମାନେ ନୁହେଁ।
ପଦଂ ତଦ୍ ଅନୁଯାତୋ ଽସ୍ମି କେଵଲୋ ଽସ୍ମି ଜଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ନିସ୍ସ୍ପୃହୋ ଽସ୍ମି ନିରଂଶୋ ଽସ୍ମି ନିରୀହୋ ଽସ୍ମି ନିରୀପ୍ସିତଃ
ମୁଁ ସେଇ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛି; ମୁଁ ପବିତ୍ର; ମୁଁ ବିଜୟୀ; ମୋର କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ; ମୁଁ ଅଂଶହୀନ; ମୁଁ ଚେଷ୍ଟାବିହୀନ; ମୁଁ କୌଣସି ଆକାଂକ୍ଷା ରହିତ।
ନେଦାନୀଂ ମମ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ମନୋଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯାଦିଭିଃ । ପୃଥକ୍କୃତସ୍ଯ ତୈଲସ୍ଯ ତିଲୈର୍ ଵିଦଲିତୈର୍ ଯଥା
ଏବେ ମୋର ମନ, ଶରୀର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହିତ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ—ଯେପରି ତିଳ ଭାଙ୍ଗି ତେଲ ଅଲଗା ହେଲେ, ଏହାର ତିଳ ସହିତ ଆଉ କୌଣସି ନିକଟତା ରହେନାହିଁ।
ସ୍ଵସ୍ମାତ୍ ପଦଵରାଦ୍ ଅସ୍ମାଲ୍ ଲୀଲଯା ଚଲିତସ୍ଯ ମେ । ଅଧ ଆକ୍ରମତଃ କିଞ୍ଚିତ୍ ପରିଵାରୋ ହ୍ଯ୍ ଅଯଂ ଶୁଭଃ
ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାରୁ, ମୁଁ ଖେଳିଖେଳି ଯେତେବେଳେ ଚଳିଯାଏ, ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ସଙ୍ଗର କିଛି ଅଂଶ ତଳକୁ ଅବତରେ।
ସ୍ଵସ୍ଥତୋର୍ଜିତତା ସତ୍ତା ହୃଦ୍ଯତା ସତ୍ଯତା ଜ୍ଞତା । ଆନନ୍ଦିତୋପଶମିତା ମତା ଚ ମୁଦିତୋଦିତା
ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଶକ୍ତି, ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଆନନ୍ଦ, ସତ୍ୟତା, ଜ୍ଞାନ, ହର୍ଷ, ଶାନ୍ତି, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଉଲ୍ଲାସ ଏହି ସବୁ ଜଣାଯାଏ।
ପୂର୍ଣତୋଦାରତା ସତ୍ଯା କାନ୍ତିମତ୍ତୈକତାନତା । ସର୍ଵୈକତା ନିର୍ଭଯତା କ୍ଷୀଣଦ୍ଵିତ୍ଵଵିକଲ୍ପତା
ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ଉଦାରତା, ସତ୍ୟତା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏକତା, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଏକତା, ଭୟର ଅଭାବ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ସନ୍ଦେହ ଶୂନ୍ୟତା—ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ମୋ ଭିତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି।
ଏତା ନିତ୍ଯୋଦିତାସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥାସ୍ ସୁନ୍ଦର୍ଯସ୍ ସୁଭଗୋଦଯାଃ । ମମୈକାତ୍ମରତେଃ କାନ୍ତା ନିତ୍ଯଂ ହୃଦଯଵଲ୍ଲଭାଃ
ଏହି ଶାଶ୍ୱତ, ସ୍ୱସ୍ଥ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଶୁଭ ଗୁଣମାନେ ମୋ ଏକତାର ଆନନ୍ଦରେ ସଦା ମୋ ହୃଦୟର ପ୍ରିୟ ସଙ୍ଗୀ।
ସର୍ଵଥା ସର୍ଵଦା ସର୍ଵଂ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅତଃ । ସର୍ଵଂ ପ୍ରତି ମମ କ୍ଷୀଣେ ଵାଞ୍ଛାଵାଞ୍ଛେ ସୁଖାସୁଖମ୍
ଏହିପରି, ସମୟ ସମୟରେ, ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ, ମୋ ପାଇଁ—ଚାହିଦା ଶେଷ ହେଉ କି ରହିଯାଉ—ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ସମସ୍ତ ସହ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଵିଗତମୋହତଯା ଵିମନସ୍ତଯା ଗତଵିକଲ୍ପନଚିତ୍ତତଯା ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଉପରମାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଆତ୍ମନି ଶୀତଲେ ଘନଲଵଶ୍ ଶରଦୀଵ ନଭସ୍ତଲେ
ମୋହ ଶୂନ୍ୟ, ମନ ଶାନ୍ତ, ଚିନ୍ତା ଶୋଷିଗଲାପରେ, ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନିଜ ମନରେ ବିଶ୍ରାମ କରେଉଛି, ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶରେ ଘନମେଘର ଥିବା ଥଣ୍ଡା ତିଆର ପରି।
ଇତି ନିର୍ଣୀଯ ତତଯା ଧିଯା ଧଵଲଯା ମୁନିଃ । ବଦ୍ଧପଦ୍ମାସନସ୍ ତସ୍ଥାଵ୍ ଅର୍ଧୋନ୍ମୀଲିତଲୋଚନଃ
ଏଭଳି ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ପବିତ୍ର ମନେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, ମୁନି ଜଣେ ପଦ୍ମାସନରେ ବସିଲେ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଅଧା ଖୋଲା ଥିଲା।
ଓଙ୍କାରମ୍ ଅକରୋତ୍ ତାରସ୍ଵରମ୍ ଊର୍ଧ୍ଵଗତଧ୍ଵନିମ୍ । ସମ୍ଯଗାହତଲାଙ୍ଗୂଲଂ ଘଣ୍ଟାକୁମ୍ଭମ୍ ଇଵାରଵମ୍
ସେ ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱରରେ 'ଓଁ' ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ଏହି ଧ୍ୱନି ଉପରକୁ ଉଠିଲା, ଘଣ୍ଟା କିମ୍ବା ଶଂଖର ଗମ୍ଭୀର ଶବ୍ଦ ପରି ଗୁଞ୍ଜିଲା।
ଓମୁଚ୍ଚାରଯତସ୍ ତସ୍ଯ ସଂଵିତ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ତଦୁନ୍ମୁଖେ । ଯାଵଦୋଙ୍କାରମ୍ ଊର୍ଧ୍ଵସ୍ଥେ ଵିତତେ ଵିମଲାତ୍ମନି
'ଓଁ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଚେତନାର ମୂଳକୁ ମୁହଁ ଦେଲା; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ 'ଓଁ' ଉପରକୁ ରହିଲା, ସେହି ଶବ୍ଦ ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ଆତ୍ମାରେ ବ୍ୟାପିଗଲା।
ସାର୍ଧତ୍ର୍ଯଂଶାତ୍ମମାତ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରଥମେ ଽଂଶେ ସ୍ଫୁଟାରଵେ । ପ୍ରଣଵସ୍ଯ ମନାକ୍କ୍ଷୁବ୍ଧପ୍ରାଣାରଣିତଦେହକେ
ତିନି ଓ ଅଧା ମାତ୍ରା ଥିବା ପ୍ରଥମ ଶୁଭ୍ର ଧ୍ୱନିରେ, ମନ ହଲଚଳ ହେଲା ଏବଂ ଶ୍ୱାସରେ ଦେହ ଗୁଞ୍ଜିଲା, ତେବେ 'ଓଁ' ର ଶବ୍ଦ ଉପଜିଲା।
ରେଚକାଖ୍ଯୋ ଽଖିଲଂ କାଯଂ ପ୍ରାଣନିଷ୍କ୍ରମଣକ୍ରମଃ । ରିକ୍ତୀଚକାର ପୀତାମ୍ବୁର୍ ଅଗସ୍ତ୍ଯ ଇଵ ସାଗରମ୍
ଯେପରି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମହାସାଗରର ଜଳ ପିଇ ଶୂନ୍ୟ କରିଦେଇଥିଲେ, ସେହିପରି 'ରେଚକ' ନାମକ ପ୍ରଣାୟାମ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ୱାସକୁ ଦେହରୁ ବାହାର କରି, ଦେହକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୂନ୍ୟ କରିଦେଲେ।
ଅତିଷ୍ଠତ୍ ପ୍ରାଣପଵନଶ୍ ଚିଦ୍ରସାପୂରିତେ ଽମ୍ବରେ । ତ୍ଯକ୍ତଦେହଃ ପରିତ୍ଯକ୍ତନୀଡଃ ଖଗ ଇଵାମ୍ବରେ
ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆକାଶରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ରହିଗଲା, ଯେପରି ଏକ ପକ୍ଷୀ ଦେହ ଛାଡ଼ି ନିଜ ଗୁହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିଯାଏ।
ହୃଦଯାଗ୍ନିର୍ ଜ୍ଵଲଞ୍ ଜ୍ଵାଲୀ ଦଦାହ ମଲିନଂ ଵପୁଃ । ଉତ୍ପାତପଵନୋଚ୍ଛୂନୋ ଦାଵଶ୍ ଶୁଷ୍କମ୍ ଇଵ ଦ୍ରୁମମ୍
ତାଙ୍କର ହୃଦୟର ଅଗ୍ନି ଦହନଶୀଳ ହୋଇ ଦୁଷିତ ଦେହକୁ ପୁଡ଼ିଦେଲା, ଯେପରି ବଡ଼ ବାତାସରେ ଉତ୍ପାତ ଜଙ୍ଗଲ ଅଗ୍ନି ଶୁଖିଲା ଗଛକୁ ପୁଡ଼ିଦିଏ।
ଯାଵଦିଚ୍ଛମ୍ ଅଵସ୍ଥୈଷା ପ୍ରଣଵପ୍ରଥମେ କ୍ରମେ । ବଭୂଵ ନ ହଠାଦ୍ ଏଵ ହଠଯୋଗୋ ହି ଦୁଃଖଦଃ
ଓଁକାରର ପ୍ରଥମ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଯେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଲା; ଏହା କେବେବି ଜବରଦସ୍ତି ହୋଇନଥିଲା, କାରଣ ଜବରଦସ୍ତି କରାଯାଇଥିବା ଯୋଗ ସଦା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ଅଥେତରାଂଶାଵସରେ ପ୍ରଣଵସ୍ଯ ସମସ୍ଥିତୌ । ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦକୁମ୍ଭକୋ ନାମ ପ୍ରାଣାନାମ୍ ଅଭଵତ୍ କ୍ରମଃ
ତାପରେ, ଓଁକାରର ଅଗ୍ରଗତିର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥାରେ, ସମତୁଳନ ଆସିଗଲା। ସେଠାରେ ଶ୍ୱାସଗୁଡ଼ିକ ଏମିତି ଏକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହାକୁ 'ନିର୍ଜନ୍ତ୍ର କୁମ୍ଭକ' କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଶ୍ୱାସଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ନ ବହିର୍ ନାନ୍ତରେ ନାଧୋ ନୋର୍ଧ୍ଵେ ନାଶାସୁ ତତ୍ର ତେ । ସଙ୍କ୍ଷୋଭମ୍ ଅଗମନ୍ ପ୍ରାଣା ଅର୍ଧସଂସ୍ତମ୍ଭିତା ଇଵ
ସେଠାରେ ଶ୍ୱାସଗୁଡ଼ିକ କେବେ ବାହାରକୁ, କେବେ ଭିତରକୁ, କେବେ ତଳକୁ, କେବେ ଉପରକୁ, କିମ୍ବା କୌଣସି ଦିଗକୁ ଚଳିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଏମିତି ଅଡ଼ିଆ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ, ଯେପରି ଅଧା ରୋକାଯାଇଛନ୍ତି।
ଦଗ୍ଧଦେହପୁରୋ ଵହ୍ନିଶ୍ ଶଶାମାଶନିଵତ୍ କ୍ଷଣାତ୍ । ଅଦୃଶ୍ଯତ ସିତଂ ଭସ୍ମ ଶାରୀରଂ ହିମପାଣ୍ଡୁରମ୍
ଦହିଯାଇଥିବା ଦେହର ସାମ୍ନାରେ ଅଗ୍ନି ଖାଇସାରିବା ପରେ ଯେପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେହିପରି କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଶାନ୍ତ ହେଲା। ଯାହା ଅବଶେଷ ରହିଗଲା, ସେହି ଦେହ ହିମର ଦାଗ ପରି ଧଳା ଛାଇଁ ହେଇଯାଇଥିଲା।
ଯତ୍ର କର୍ପୂରଶଯ୍ଯାଯାଂ ସୁପ୍ତାନୀଵ ସୁଖୋଚିତମ୍ । ଶରୀରାସ୍ଥୀନି ଲକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେ ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦାନି ସିତାନି ଚ
ଯେଉଁଠି କର୍ପୂର ଶଯ୍ୟାରେ ସୁଏଇଥିବା ମନେ ହୁଏ, ସେଠି ଦେହର ହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଯାଏ—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଧଳା।
ତଦ୍ ଭସ୍ମ ପଵନାଧୂତଂ ସାସ୍ଥି ଵାଯୁର୍ ଅଯୋଜଯତ୍ । ସ୍ଵଦେହେ ଭୃଶମ୍ ଉଚ୍ଛୂନେ ତ୍ରିନେତ୍ରଵ୍ରତଵାନ୍ ଇଵ
ସେଇ ଛାର ଏବଂ ହାଡ଼, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଭଲଭଳି ଉଡ଼ି, ଦେହ ଉପରେ ଚିଢ଼ିଗଲା; ଯେପରି ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଧରିଥିବା ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲୋକେ ଛାର ଲଗାନ୍ତି, ସେହିପରି ହେଲା।
ତଚ୍ ଚଣ୍ଡପଵନୋଦ୍ଧୂତମ୍ ଆଵୃତ୍ଯ ଗଗନଂ କ୍ଷଣାତ୍ । ଶରଦୀଵାଭ୍ରମିହିକା କ୍ଵାପି ଭସ୍ମାସ୍ଥିମଦ୍ ଯଯୌ
ସେଇ ଛାର ଏବଂ ହାଡ଼, ତୀବ୍ର ପବନରେ ଉଡ଼ି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆକାଶକୁ ଢାକିଦେଲା; ଶରଦ୍ ଋତୁର କୁହୁଡ଼ି କିମ୍ବା ମେଘ ଭଳି, ସେ ଛାର ଏବଂ ହାଡ଼ କେଉଁଠି ଯାଇଗଲା।
ଯାଵଦିଚ୍ଛମ୍ ଅଵସ୍ଥୈଷା ପ୍ରଣଵସ୍ଯାପରେ କ୍ରମେ । ବଭୂଵ ନ ହଠାଦ୍ ଏଵ ହଠଯୋଗୋ ହି ଦୁଃଖଦଃ
ଏହି ଅବସ୍ଥା ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା ଥିଲା, ସେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଲା, ପରେ ପ୍ରଣବର ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଇଲା; ଏହା ଜୋରକରି ହେଲା ନାହିଁ, କାରଣ ଜୋରକରି କିଛି କଲେ ଦୁଃଖ ହୁଏ।
ତତସ୍ ତୃତୀଯାଵସରେ ପ୍ରଣଵସ୍ଯୋପଶାନ୍ତିଦେ । ପୂରଣାତ୍ ପୂରକୋ ନାମ ପ୍ରାଣାନାମ୍ ଅଭଵତ୍ କ୍ରମଃ
ତାପରେ ପ୍ରଣବର ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ଯାହା ଶାନ୍ତି ଆଣେ, ଶ୍ୱାସ ଭିତରେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାକୁ 'ପୂରକ' କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ଶ୍ୱାସ ପୂରିଗଲା।
ଅସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅଵସରେ ପ୍ରାଣାଶ୍ ଚେତନାମୃତମଧ୍ଯଗାଃ । ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଶୀତଲତାମ୍ ଈଯୁର୍ ହିମସଂସ୍ପର୍ଶସୁନ୍ଦରୀମ୍
ସେ ସମୟରେ ପ୍ରାଣବାୟୁମାନେ ଚେତନାର ଅମୃତକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଆକାଶରେ ହିମର ସ୍ପର୍ଶ ପରି ଶୀତଳ ହୋଇଯାଇଲେ ।