ଯୋଗଵାସିଷ୍ଠଃ

ମନଶ୍ ଶତ୍ରୁଶ୍ ଶରୀରସ୍ଯ ଶରୀରଂ ମନସୋ ରିପୁଃ । ଏକଭାଵେନ ନଶ୍ଯେତେ ଆଧାରାଧେଯକାର୍ଯଵତ୍

ମନ ଶରୀରର ଶତ୍ରୁ ଓ ଶରୀର ମନର ବିପକ୍ଷୀ; ଏହି ଦୁଇଁଟି ଏକାତ୍ମ ହେଲେ, ଆଧାର ଓ ଆଧେୟ ଭଳି, ଦୁହେଁ ଏକାସାଥିରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।

ରାଗଦ୍ଵେଷଵତୋର୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯାତିଵିରୁଦ୍ଧଯୋଃ । ଏତଯୋର୍ ମୂଲକାଷେଣ ଵିନାଶଃ ପରମଂ ସୁଖମ୍

ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ସଦା ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ; ଏହାମାନଙ୍କର ମୂଳ କାରଣ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ ମିଳେ।

ଏତଯୋର୍ ଏକସଂସ୍ଥାନେ ରତିର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯା କଥା । ସା ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଅଯସ୍ସ୍ତ୍ରିଯା ଭୁକ୍ତା ଧରେତି କଥଯା ସମା

ଏହି ଦୁଇଁଟିର ଏକତାରୁ ଯେ ଆନନ୍ଦ କଥା କୁହାଯାଏ, ସେ କଥା ଆକାଶରେ ଲୋହାର ଜଣେ ଜନାନୀ ଭୋଗ କରାଯିବା ଭଳି, ଅର୍ଥହୀନ।

ଅକୃତ୍ରିମଵିରୋଧସ୍ଥୌ ଯତ୍ର ସଙ୍ଘଟିତାଵ୍ ଉଭୌ । ଧାରା ଇଵ ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ତତ୍ରାନର୍ଥପରମ୍ପରାଃ

ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଦୁଇଁଟି ସ୍ୱାଭାବିକ ବିରୋଧରେ ଏକାତ୍ମ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରେ ଧାରା ପଡ଼ିବା ପରି ଦୁଃଖ ଏକ ପରେ ଏକ ଆସିଥାଏ।

ମିଥୋଵିରୁଦ୍ଧସଂସର୍ଗେ ରତିମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅଧମୋ ହି ଯଃ । ତ୍ଯକ୍ତଵ୍ଯସ୍ ସ ପତଦ୍ଵାରାଵ୍ ଅଗ୍ନିରାଶାଵ୍ ଅପେଲଵେ

ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଓ ବିରୋଧରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବନ୍ତି, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିମ୍ନ ଓ ତ୍ୟାଜ୍ୟ; ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ ଜଳିଥିବା ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଖୋଲା ଦ୍ୱାର ଦେଇ ଅପରିଚିତ ସ୍ଥାନରେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥାଏ।

ସଙ୍କଲ୍ପେନ ମନସ୍ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶରୀରଂ ବାଲଯକ୍ଷଵତ୍ । ପାତ୍ରାଯେଵ ଧନାନ୍ଯ୍ ଅସ୍ମୈ ସ୍ଵଦୁଃଖାନି ପ୍ରଯଚ୍ଛତି

ମନର ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଯେପରି ଏକ ଛୋଟ ଶିଶୁ ଭୂତ ପିଡ଼ିତ ହେଲା ପରି, ତେଣୁ ଏହି ଶରୀର ନିଜର ଦୁଃଖକୁ ଏକ ପାତ୍ରରେ ପୁରି ମନକୁ ଦେଇଦିଏ।

ତୈର୍ ଦୁଃଖୈସ୍ ତାପିତୋ ଦେହୋ ମନୋ ହନ୍ତୁମ୍ ଅଥେଚ୍ଛତି । ପୁତ୍ରୋ ଽପି ହନ୍ତି ପିତରମ୍ ଆତତାଯିପଦଂ ଗତମ୍

ସେଇ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଶରୀର ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମନକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହେ; ଯେପରି ଜଣେ ପୁଅ ଅପରାଧୀ ହୋଇ ପିତାକୁ ମାରିଦିଏ।

ନାସ୍ତି ଶତ୍ରୁଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯୈଵ ନ ଚ ମିତ୍ରଂ କଦାଚନ । ସୁଖଦଂ ମିତ୍ରମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଦୁଃଖଦାଶ୍ ଶତ୍ରଵସ୍ ସ୍ମୃତାଃ

ପ୍ରକୃତିରେ କାହାରି ସତ୍ରୁ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁ ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ସୁଖ ଦେଇଥାନ୍ତି ସେମାନେ ବନ୍ଧୁ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି ସେମାନେ ସତ୍ରୁ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।

ଦେହୋ ଦୁଃଖାନ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵନ୍ ସ୍ଵମନୋ ହନ୍ତୁମ୍ ଇଚ୍ଛତି । ଦେହଂ ମନସ୍ ସ୍ଵଦୁଃଖାନାଂ ସତ୍କୋଶଂ କୁରୁତେ କ୍ଷଣାତ୍

ଶରୀର ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ, ମନ ଏହାକୁ ସେଷ କରିବାକୁ ଚାହେ। କିନ୍ତୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଏହି ଶରୀର ମନର ଦୁଃଖର ଗଦାଘର ହୋଇଯାଏ।

ଏଵଂ ମିଥୋ ଦୁଃଖଦଯୋଶ୍ ଶ୍ଲିଷ୍ଟଯୋଃ କସ୍ ସୁଖାଗମଃ । ଏତଯୋର୍ ଦେହମନସୋର୍ ଜାତ୍ଯୈଵାନ୍ଯୋଽନ୍ଯଵିଦ୍ଧଯୋଃ

ଏଭଳି ଶରୀର ଓ ମନ ଦୁଃଖରେ ଏକାଠି ଜଡି ରହିଲେ, କେମିତି ସୁଖ ଆସିପାରିବ? ଏମାନଙ୍କର ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଗୁଣରୁ, ଶରୀର ଓ ମନ ପରସ୍ପରର ଦୁଃଖରେ ଏକାଠି ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।

ମନସ୍ଯ୍ ଏଵ ପରିକ୍ଷୀଣେ ନ ଦେହୋ ଦୁଃଖଭାଜନମ୍ । ତତ୍କ୍ଷଯୋତ୍କତଯା ନିତ୍ଯଂ ଦେହୋ ଽପି ପରିଧାଵତି

ଯେତେବେଳେ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଶରୀର ଆଉ ଦୁଃଖର ଭାଣ୍ଡ ହୁଏନାହିଁ। ମନ ନଶ୍ଟ ହେବା ସହିତ, ଶରୀର ମଧ୍ୟ ନିରନ୍ତର ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ।

ନଷ୍ଟଂ ନଷ୍ଟମ୍ ଅନର୍ଥାଯ ଶରୀରଂ ପଦମ୍ ଆପଦାମ୍ । ଅଲବ୍ଧାତ୍ମଵିଵେକେନ ମନସାଶୁ ଵିନିନ୍ଦ୍ଯତେ

ଶରୀର ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ସେ କେବଳ ଅପକୃତି ପାଇଁ ହିଁ ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ଏହା ଦୁଃଖର ଆଧାର। ଆତ୍ମାର ସଠିକ୍ ବିଚାର ନ ଥିଲେ, ମନ ତୁରନ୍ତ ଏହାକୁ ଅପମାନ କରେ।

ଏତେ ମନଶ୍ଶରୀରେ ହି ମିଥଃ ପୀଵରତାଂ ଗତେ । ଜଡରୂପେ ହି ଵର୍ଷାସୁ ପଯୋଦସରସୀ ଯଥା

ମନ ଓ ଶରୀର ଦୁହେଁ ଏକାସাথে ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ଜଡ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ବର୍ଷାକାଳରେ ପାଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ଝିଅଁ ପୋଖରୀ ପରି ଫୁଲିଯାନ୍ତି।

ମିଥୋ ଦୁଃଖାଯ ସମ୍ପନ୍ନେ ଏକରୂପେ ଦ୍ଵିଧା ସ୍ଥିତେ । ଵ୍ଯଵହାରପରେ ସାର୍ଧଂ ଲୋକେ ଵାଯ୍ଵନଲାଵ୍ ଇଵ

ଏକାଠି ରହି ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ମନ ଓ ଶରୀର ଦୁଇଟି ଅଲଗା ଅଛି, ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି; ଲୋକିକ କାମକାଜରେ, ସେମାନେ ପବନ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଏକାସাথে କାମ କରନ୍ତି।

ଚିତ୍ତେ କ୍ଷଯିଣି ସଙ୍କ୍ଷୀଣୋ ଦେହ ଆ ମୂଲତୋ ଭଵେତ୍ । ଵର୍ଧମାନେ ତରୁର୍ ଇଵ ଶତଶାଖଃ ପ୍ରଵର୍ଧତେ

ମନ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ, ଶରୀର ମୂଳରୁ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ; ମନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ଗଛ ଶଖାପ୍ରଶଖା ଫେଲାଇବାପରି ଶରୀର ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିଯାଏ।

କ୍ଷୀଯତେ ମନସି କ୍ଷୀଣେ ଦେହଃ ପ୍ରକ୍ଷୀଣଵାସନଃ । ମନୋ ନ କ୍ଷୀଯତେ କ୍ଷୀଣେ ଦେହେ ତତ୍ କ୍ଷପଯେନ୍ ମନଃ

ମନ ଶୁନ୍ୟ ହେଲେ, ଇଚ୍ଛା ଶୁନ୍ୟ ଶରୀର ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମନ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ମନ ପୁଣି ଏକ ନୂଆ ଶରୀର ତିଆରି କରେ।

ସଙ୍କଲ୍ପପାଦପଂ ତୃଷ୍ଣାଲତଂ ଛିତ୍ତ୍ଵା ମନୋଵନମ୍ । ଵିତତାମ୍ ଭୁଵମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ଵିହରାମି ଯଥାସୁଖମ୍

ମୁଁ କଳ୍ପନାର ଗଛ ଓ ଆସାର ଲତାକୁ କାଟିଦେଇ, ମନର ବିଶାଳ ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ହୁଏ ସେପରି ସୁଖରେ ବସୁଛି।

ପ୍ରକ୍ଷୀଯମାଣମ୍ ଏଵେଦଂ ମମ ମନ୍ଯେ ମନସ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ପ୍ରଶାମ୍ଯଦ୍ଵାସନାଜାଲଂ ପ୍ରାଵୃଡନ୍ତ ଇଵାମ୍ବୁଦଃ

ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଏହି ମୋର ମନ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଗଳିଯାଉଛି; ଏହାର ଆଦତର ଜାଲ ଶାନ୍ତ ହେଉଛି, ବର୍ଷାକାଳରେ ମେଘ ଯେପରି ହ୍ରାସ ପାଏ।

ଧାତୂନାଂ ସନ୍ନିଵେଶୋ ଽଯଂ ଦେହନାମା ଵପୁର୍ ମମ । ପ୍ରକ୍ଷୀଯମାଣେ ମନସି ଗଲନ୍ନ୍ ଏଵାଵତିଷ୍ଠତୁ

ଏହି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱର ଗଠନ, ଯାହାକୁ ଦେହ ବୋଲାଯାଏ, ସେଇ ମୋର ଆକାର; ଯେତେବେଳେ ମନ ଗଳିଯିବ, ଏହା ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ଛାଡ଼ିଯାଉ ଓ ରହିନଉ।

ଯଦର୍ଥଂ କିଲ ଭୋଗଶ୍ରୀର୍ ଵାଞ୍ଛ୍ଯତେ ତତ୍ କଲେଵରମ୍ । ନ ମେ ନାପି ଚ ତସ୍ଯାହଂ କୋ ଽର୍ଥସ୍ ସୁଖଲଵେନ ମେ

ଭୋଗ ଓ ସୁଖ ପାଇଁ ଦେହକୁ ଚାହାଯାଏ; ମୁଁ ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ମଧ୍ୟ ମୋତେ ନୁହେଁ—ମୋ ପାଇଁ ଏମିତି ଅଳ୍ପ ସୁଖରେ କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଛି?

ନାହଂ ଦେହ ଇତି ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଯୁକ୍ତିମ୍ ଆକର୍ଣଯ କ୍ରମେ । ସର୍ଵାଙ୍ଗେଷ୍ଵ୍ ଅପି ସତ୍ସ୍ଵ୍ ଏଵ ଶଵଃ କସ୍ମାନ୍ ନ ଵଲ୍ଗତି

ମୁଁ ଏହି ଦେହ ନୁହେଁ—ଏହି ଯୁକ୍ତିକୁ ପାଳିକ୍ରମେ ଶୁଣ। ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ମୃତଦେହ କାହିଁକି ଚଳିନଥାଏ?

ତସ୍ମାଦ୍ ଦେହାଦ୍ ଅତୀତୋ ଽହଂ ନିତ୍ଯୋ ଽନସ୍ତମିତଦ୍ଯୁତିଃ । ଯସ୍ ସଙ୍ଗଂ ଭାସ୍ଵତା ପ୍ରାପ୍ଯ ଵେଦ୍ମି ଵ୍ଯୋମନି ଭାସ୍କରମ୍

ସେହିପରି, ମୁଁ ଦେହରୁ ପରେ, ଚିରନ୍ତନ ଓ କ୍ଷୟ ନହେଉଥିବା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସହିତ। ଯେପରି ଜଣେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ଯୋଗ ସାଧି, ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଜାଣେ, ସେପରି ମୁଁ ଜାଣେ।

ଜ୍ଞୋ ଽହଂ ମେ ନ ସୁଖେନାର୍ଥୋ ନାନର୍ଥେନ ଚ ଦୁଃଖିତା । ଶରୀରମ୍ ଅସ୍ତୁ ଵା ମାସ୍ତୁ ସ୍ଥିତୋ ଽସ୍ମି ଵିଗତଜ୍ଵରଃ

ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀ; ମୋ ପାଇଁ ସୁଖରେ କୌଣସି ଲକ୍ଷ୍ୟ ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ। ଦେହ ରହୁ କି ନ ରହୁ, ମୁଁ ନିର୍ବିକାର ଓ ଶାନ୍ତ ରହେ।

ଯତ୍ରାତ୍ମା ତତ୍ର ନ ମନୋ ନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ନ ଵାସନାଃ । ପାମରାଃ ପରିତିଷ୍ଠନ୍ତି ନିକଟେ ନ ମହୀଭୃତଃ

ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମା ଅଛି, ସେଠାରେ ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, କିମ୍ବା ଆଶା ନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିକଟରେ ରହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀମାନେ ନୁହେଁ।

ପଦଂ ତଦ୍ ଅନୁଯାତୋ ଽସ୍ମି କେଵଲୋ ଽସ୍ମି ଜଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ନିସ୍ସ୍ପୃହୋ ଽସ୍ମି ନିରଂଶୋ ଽସ୍ମି ନିରୀହୋ ଽସ୍ମି ନିରୀପ୍ସିତଃ

ମୁଁ ସେଇ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛି; ମୁଁ ପବିତ୍ର; ମୁଁ ବିଜୟୀ; ମୋର କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ; ମୁଁ ଅଂଶହୀନ; ମୁଁ ଚେଷ୍ଟାବିହୀନ; ମୁଁ କୌଣସି ଆକାଂକ୍ଷା ରହିତ।

ନେଦାନୀଂ ମମ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ମନୋଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯାଦିଭିଃ । ପୃଥକ୍କୃତସ୍ଯ ତୈଲସ୍ଯ ତିଲୈର୍ ଵିଦଲିତୈର୍ ଯଥା

ଏବେ ମୋର ମନ, ଶରୀର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହିତ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ—ଯେପରି ତିଳ ଭାଙ୍ଗି ତେଲ ଅଲଗା ହେଲେ, ଏହାର ତିଳ ସହିତ ଆଉ କୌଣସି ନିକଟତା ରହେନାହିଁ।

ସ୍ଵସ୍ମାତ୍ ପଦଵରାଦ୍ ଅସ୍ମାଲ୍ ଲୀଲଯା ଚଲିତସ୍ଯ ମେ । ଅଧ ଆକ୍ରମତଃ କିଞ୍ଚିତ୍ ପରିଵାରୋ ହ୍ଯ୍ ଅଯଂ ଶୁଭଃ

ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାରୁ, ମୁଁ ଖେଳିଖେଳି ଯେତେବେଳେ ଚଳିଯାଏ, ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ସଙ୍ଗର କିଛି ଅଂଶ ତଳକୁ ଅବତରେ।

ସ୍ଵସ୍ଥତୋର୍ଜିତତା ସତ୍ତା ହୃଦ୍ଯତା ସତ୍ଯତା ଜ୍ଞତା । ଆନନ୍ଦିତୋପଶମିତା ମତା ଚ ମୁଦିତୋଦିତା

ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଶକ୍ତି, ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଆନନ୍ଦ, ସତ୍ୟତା, ଜ୍ଞାନ, ହର୍ଷ, ଶାନ୍ତି, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଉଲ୍ଲାସ ଏହି ସବୁ ଜଣାଯାଏ।

ପୂର୍ଣତୋଦାରତା ସତ୍ଯା କାନ୍ତିମତ୍ତୈକତାନତା । ସର୍ଵୈକତା ନିର୍ଭଯତା କ୍ଷୀଣଦ୍ଵିତ୍ଵଵିକଲ୍ପତା

ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ଉଦାରତା, ସତ୍ୟତା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏକତା, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଏକତା, ଭୟର ଅଭାବ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ସନ୍ଦେହ ଶୂନ୍ୟତା—ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ମୋ ଭିତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି।