ଚିତ୍ତ ପୂର୍ଵଂ ପୁରସ୍ତାଚ୍ ଚ ଵିଦେହଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସି । ସଦ୍ ଅସଦ୍ ଵା ଖସଂଲୀନଂ ମଧ୍ଯେ ଽସ୍ମିନ୍ କିଂ ତଵୋଗ୍ରତା
ମନ ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ ଅଛି, ଦେହଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଶାନ୍ତ। ସତ କିମ୍ବା ଅସତ, ଯାହା ଆକାଶରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ମଧ୍ୟରେ ତୁମର ତୀବ୍ରତା କ'ଣ?
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନଵିକାରେଷୁ ଯଥା ସମ୍ଭ୍ରମଦୃଷ୍ଟିଷୁ । ଯଥା ଵା ମଦଲୀଲାସୁ ଯଥା ନୌଯାନସମ୍ଭ୍ରମେ
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନର ରୂପାନ୍ତରରେ, ଯେପରି ଭ୍ରମିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଯେପରି ମଦର ଖେଳରେ, ଯେପରି ନୌକା ଯାତ୍ରାର ଅସ୍ଥିରତାରେ,
ଯଥା ଧାତୁଵିକାରେଷୁ ଯଥା ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଵିପ୍ଲଵେ । ଯଥାତିସମ୍ଭ୍ରମାନନ୍ଦଦୋଷାଵେଶଵଶେଷୁ ଚ
ଯେପରି ଶରୀରର ଧାତୁ ରୂପାନ୍ତରରେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିରତାରେ, ଏବଂ ଅତି ଅସ୍ଥିରତା, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୋଷର ପ୍ରଭାବରେ,
ଦୃଶ୍ଯତେ କ୍ଷୀଯତେ ଚୈଵ ରୂପଂ ସଦସତୋଶ୍ ଚଲମ୍ । ତଥୈଵେଦମ୍ ଇଯଂ ତ୍ଵ୍ ଏଷା କାଲେ ନ୍ଯୂନାତିରିକ୍ତତା
ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଆକାର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସ୍ତି-ନାସ୍ତି ଦୁହିଁରେ ଅଛି; ଏହିପରି, ଏଠାରେ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ସମୟରେ କେବେ କମ୍, କେବେ ବେଶି ଅଛି।
ସା ଚ ତ୍ଵଯା କୃତା ନିତ୍ଯଂ ଚିତ୍ତ ଦୁଃଖସୁଖୋଦଯୈଃ । ଯଥା ଵିଯୋଗସଂଯୋଗଯାମିନ୍ଯୋର୍ ଅନୁରାଗିଣାମ୍
ଏହାକୁ ତୁମେ ନିରନ୍ତର ତୁମ ମନରେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଉଦୟ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କରୁଛ; ଯେପରି ଯେଉଁମାନେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିୟୋଗ ଓ ସଂଯୋଗ ଘଟେ।
ତ୍ଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏଵାସଦାଭାସଂ ମିଥ୍ଯା ସଦ୍ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯସେ । ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ ତେନୈତତ୍ ତ୍ଵତ୍କୃତଂ ସତ୍ କଥଂ ଭଵେତ୍
ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟର ଭ୍ରମ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛ; ଏବଂ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ଭ୍ରମ ମାତ୍ର। ତେଣୁ, ତୁମେ ଯାହା ସୃଷ୍ଟି କର, ସେଠାରେ କିପରି ସତ୍ୟ ଥାଇପାରିବ?
ଯଦ୍ ଇଦଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଆଭୋଗି ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଦୃଶ୍ଯମଣ୍ଡଲମ୍ । ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ଵିନିର୍ଣୀଯ ମନୋ ଯାହ୍ଯ୍ ଅମନଃପଦମ୍
ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି ଅନୁଭବ କରାଯାଉଛି, ସେ ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଅଂଶ। ଏହାକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି, ମନକୁ ମନର ପରେ ଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଅ।
ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇଦମ୍ ଇତି ସ୍ଫାରେ ରୂଢେ ମନସି ନିଶ୍ଚଯେ । ହେମନ୍ତ ଇଵ ପଦ୍ମିନ୍ଯଃ କ୍ଷୀଯନ୍ତେ ଭୋଗଵାସନାଃ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ବିଶାଳ ମନରେ 'ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ' ବୋଲି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଉପଭୋଗ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକ ଶୀତକାଳରେ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଭଳି ମରିଯାନ୍ତି।
ଚିତା ଦୃଷ୍ଟାତ୍ମନା ନୂନଂ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତମନନୌଜସା । ମନସା ଵୀତରାଗେଣ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଵସ୍ଥେନ ଭୂଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କର ମନକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ରାଗରହିତ ଏବଂ ନିଜେ ନିଜ ମନରେ ଥିବା ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ପରମାତ୍ମାନଲେ କ୍ଷିପ୍ତସଂଵିତ୍ତ୍ଯଵଯଵଂ ସ୍ଵଯମ୍ । ଦଗ୍ଧାତ୍ମକମ୍ ଅଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଶୁଦ୍ଧତାମ୍ ଏତି ଶାଶ୍ଵତୀମ୍
ଯେତେବେଳେ ଚେତନାର ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ପରମାତ୍ମାର ଅଗ୍ନିରେ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ମନ ଭିତରୁ ପୁରା ଜଳିଯାଇ ଚିରକାଳ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଦେହମ୍ ଅନ୍ଯତଯା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵିଷଯଵାସନାମ୍ । ଵିନାଶମ୍ ଉରରୀକୃତ୍ଯ ମନୋ ଜଯତି ଵୀରଵତ୍
ଦେହକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖି, ଭୋଗବାସନାକୁ ଛାଡ଼ି, ନାଶକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ମନ ଏକ ବୀର ଭଳି ବିଜୟୀ ହୁଏ।
ମନଶ୍ ଶତ୍ରୁଶ୍ ଶରୀରସ୍ଯ ଶରୀରଂ ମନସୋ ରିପୁଃ । ଏକଭାଵେନ ନଶ୍ଯେତେ ଆଧାରାଧେଯକାର୍ଯଵତ୍
ମନ ଶରୀରର ଶତ୍ରୁ ଓ ଶରୀର ମନର ବିପକ୍ଷୀ; ଏହି ଦୁଇଁଟି ଏକାତ୍ମ ହେଲେ, ଆଧାର ଓ ଆଧେୟ ଭଳି, ଦୁହେଁ ଏକାସାଥିରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ରାଗଦ୍ଵେଷଵତୋର୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯାତିଵିରୁଦ୍ଧଯୋଃ । ଏତଯୋର୍ ମୂଲକାଷେଣ ଵିନାଶଃ ପରମଂ ସୁଖମ୍
ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ସଦା ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ; ଏହାମାନଙ୍କର ମୂଳ କାରଣ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ ମିଳେ।
ଏତଯୋର୍ ଏକସଂସ୍ଥାନେ ରତିର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯା କଥା । ସା ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଅଯସ୍ସ୍ତ୍ରିଯା ଭୁକ୍ତା ଧରେତି କଥଯା ସମା
ଏହି ଦୁଇଁଟିର ଏକତାରୁ ଯେ ଆନନ୍ଦ କଥା କୁହାଯାଏ, ସେ କଥା ଆକାଶରେ ଲୋହାର ଜଣେ ଜନାନୀ ଭୋଗ କରାଯିବା ଭଳି, ଅର୍ଥହୀନ।
ଅକୃତ୍ରିମଵିରୋଧସ୍ଥୌ ଯତ୍ର ସଙ୍ଘଟିତାଵ୍ ଉଭୌ । ଧାରା ଇଵ ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ତତ୍ରାନର୍ଥପରମ୍ପରାଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଦୁଇଁଟି ସ୍ୱାଭାବିକ ବିରୋଧରେ ଏକାତ୍ମ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରେ ଧାରା ପଡ଼ିବା ପରି ଦୁଃଖ ଏକ ପରେ ଏକ ଆସିଥାଏ।
ମିଥୋଵିରୁଦ୍ଧସଂସର୍ଗେ ରତିମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅଧମୋ ହି ଯଃ । ତ୍ଯକ୍ତଵ୍ଯସ୍ ସ ପତଦ୍ଵାରାଵ୍ ଅଗ୍ନିରାଶାଵ୍ ଅପେଲଵେ
ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଓ ବିରୋଧରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବନ୍ତି, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିମ୍ନ ଓ ତ୍ୟାଜ୍ୟ; ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ ଜଳିଥିବା ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଖୋଲା ଦ୍ୱାର ଦେଇ ଅପରିଚିତ ସ୍ଥାନରେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥାଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପେନ ମନସ୍ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶରୀରଂ ବାଲଯକ୍ଷଵତ୍ । ପାତ୍ରାଯେଵ ଧନାନ୍ଯ୍ ଅସ୍ମୈ ସ୍ଵଦୁଃଖାନି ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ମନର ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଯେପରି ଏକ ଛୋଟ ଶିଶୁ ଭୂତ ପିଡ଼ିତ ହେଲା ପରି, ତେଣୁ ଏହି ଶରୀର ନିଜର ଦୁଃଖକୁ ଏକ ପାତ୍ରରେ ପୁରି ମନକୁ ଦେଇଦିଏ।
ତୈର୍ ଦୁଃଖୈସ୍ ତାପିତୋ ଦେହୋ ମନୋ ହନ୍ତୁମ୍ ଅଥେଚ୍ଛତି । ପୁତ୍ରୋ ଽପି ହନ୍ତି ପିତରମ୍ ଆତତାଯିପଦଂ ଗତମ୍
ସେଇ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଶରୀର ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମନକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହେ; ଯେପରି ଜଣେ ପୁଅ ଅପରାଧୀ ହୋଇ ପିତାକୁ ମାରିଦିଏ।
ନାସ୍ତି ଶତ୍ରୁଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯୈଵ ନ ଚ ମିତ୍ରଂ କଦାଚନ । ସୁଖଦଂ ମିତ୍ରମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଦୁଃଖଦାଶ୍ ଶତ୍ରଵସ୍ ସ୍ମୃତାଃ
ପ୍ରକୃତିରେ କାହାରି ସତ୍ରୁ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁ ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ସୁଖ ଦେଇଥାନ୍ତି ସେମାନେ ବନ୍ଧୁ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି ସେମାନେ ସତ୍ରୁ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଦେହୋ ଦୁଃଖାନ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵନ୍ ସ୍ଵମନୋ ହନ୍ତୁମ୍ ଇଚ୍ଛତି । ଦେହଂ ମନସ୍ ସ୍ଵଦୁଃଖାନାଂ ସତ୍କୋଶଂ କୁରୁତେ କ୍ଷଣାତ୍
ଶରୀର ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ, ମନ ଏହାକୁ ସେଷ କରିବାକୁ ଚାହେ। କିନ୍ତୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଏହି ଶରୀର ମନର ଦୁଃଖର ଗଦାଘର ହୋଇଯାଏ।
ଏଵଂ ମିଥୋ ଦୁଃଖଦଯୋଶ୍ ଶ୍ଲିଷ୍ଟଯୋଃ କସ୍ ସୁଖାଗମଃ । ଏତଯୋର୍ ଦେହମନସୋର୍ ଜାତ୍ଯୈଵାନ୍ଯୋଽନ୍ଯଵିଦ୍ଧଯୋଃ
ଏଭଳି ଶରୀର ଓ ମନ ଦୁଃଖରେ ଏକାଠି ଜଡି ରହିଲେ, କେମିତି ସୁଖ ଆସିପାରିବ? ଏମାନଙ୍କର ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଗୁଣରୁ, ଶରୀର ଓ ମନ ପରସ୍ପରର ଦୁଃଖରେ ଏକାଠି ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ମନସ୍ଯ୍ ଏଵ ପରିକ୍ଷୀଣେ ନ ଦେହୋ ଦୁଃଖଭାଜନମ୍ । ତତ୍କ୍ଷଯୋତ୍କତଯା ନିତ୍ଯଂ ଦେହୋ ଽପି ପରିଧାଵତି
ଯେତେବେଳେ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଶରୀର ଆଉ ଦୁଃଖର ଭାଣ୍ଡ ହୁଏନାହିଁ। ମନ ନଶ୍ଟ ହେବା ସହିତ, ଶରୀର ମଧ୍ୟ ନିରନ୍ତର ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ।
ନଷ୍ଟଂ ନଷ୍ଟମ୍ ଅନର୍ଥାଯ ଶରୀରଂ ପଦମ୍ ଆପଦାମ୍ । ଅଲବ୍ଧାତ୍ମଵିଵେକେନ ମନସାଶୁ ଵିନିନ୍ଦ୍ଯତେ
ଶରୀର ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ସେ କେବଳ ଅପକୃତି ପାଇଁ ହିଁ ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ଏହା ଦୁଃଖର ଆଧାର। ଆତ୍ମାର ସଠିକ୍ ବିଚାର ନ ଥିଲେ, ମନ ତୁରନ୍ତ ଏହାକୁ ଅପମାନ କରେ।
ଏତେ ମନଶ୍ଶରୀରେ ହି ମିଥଃ ପୀଵରତାଂ ଗତେ । ଜଡରୂପେ ହି ଵର୍ଷାସୁ ପଯୋଦସରସୀ ଯଥା
ମନ ଓ ଶରୀର ଦୁହେଁ ଏକାସাথে ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ଜଡ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ବର୍ଷାକାଳରେ ପାଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ଝିଅଁ ପୋଖରୀ ପରି ଫୁଲିଯାନ୍ତି।
ମିଥୋ ଦୁଃଖାଯ ସମ୍ପନ୍ନେ ଏକରୂପେ ଦ୍ଵିଧା ସ୍ଥିତେ । ଵ୍ଯଵହାରପରେ ସାର୍ଧଂ ଲୋକେ ଵାଯ୍ଵନଲାଵ୍ ଇଵ
ଏକାଠି ରହି ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ମନ ଓ ଶରୀର ଦୁଇଟି ଅଲଗା ଅଛି, ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି; ଲୋକିକ କାମକାଜରେ, ସେମାନେ ପବନ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଏକାସাথে କାମ କରନ୍ତି।
ଚିତ୍ତେ କ୍ଷଯିଣି ସଙ୍କ୍ଷୀଣୋ ଦେହ ଆ ମୂଲତୋ ଭଵେତ୍ । ଵର୍ଧମାନେ ତରୁର୍ ଇଵ ଶତଶାଖଃ ପ୍ରଵର୍ଧତେ
ମନ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ, ଶରୀର ମୂଳରୁ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ; ମନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ଗଛ ଶଖାପ୍ରଶଖା ଫେଲାଇବାପରି ଶରୀର ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିଯାଏ।
କ୍ଷୀଯତେ ମନସି କ୍ଷୀଣେ ଦେହଃ ପ୍ରକ୍ଷୀଣଵାସନଃ । ମନୋ ନ କ୍ଷୀଯତେ କ୍ଷୀଣେ ଦେହେ ତତ୍ କ୍ଷପଯେନ୍ ମନଃ
ମନ ଶୁନ୍ୟ ହେଲେ, ଇଚ୍ଛା ଶୁନ୍ୟ ଶରୀର ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମନ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ମନ ପୁଣି ଏକ ନୂଆ ଶରୀର ତିଆରି କରେ।
ସଙ୍କଲ୍ପପାଦପଂ ତୃଷ୍ଣାଲତଂ ଛିତ୍ତ୍ଵା ମନୋଵନମ୍ । ଵିତତାମ୍ ଭୁଵମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ଵିହରାମି ଯଥାସୁଖମ୍
ମୁଁ କଳ୍ପନାର ଗଛ ଓ ଆସାର ଲତାକୁ କାଟିଦେଇ, ମନର ବିଶାଳ ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ହୁଏ ସେପରି ସୁଖରେ ବସୁଛି।
ପ୍ରକ୍ଷୀଯମାଣମ୍ ଏଵେଦଂ ମମ ମନ୍ଯେ ମନସ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ପ୍ରଶାମ୍ଯଦ୍ଵାସନାଜାଲଂ ପ୍ରାଵୃଡନ୍ତ ଇଵାମ୍ବୁଦଃ
ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଏହି ମୋର ମନ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଗଳିଯାଉଛି; ଏହାର ଆଦତର ଜାଲ ଶାନ୍ତ ହେଉଛି, ବର୍ଷାକାଳରେ ମେଘ ଯେପରି ହ୍ରାସ ପାଏ।
ଧାତୂନାଂ ସନ୍ନିଵେଶୋ ଽଯଂ ଦେହନାମା ଵପୁର୍ ମମ । ପ୍ରକ୍ଷୀଯମାଣେ ମନସି ଗଲନ୍ନ୍ ଏଵାଵତିଷ୍ଠତୁ
ଏହି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱର ଗଠନ, ଯାହାକୁ ଦେହ ବୋଲାଯାଏ, ସେଇ ମୋର ଆକାର; ଯେତେବେଳେ ମନ ଗଳିଯିବ, ଏହା ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ଛାଡ଼ିଯାଉ ଓ ରହିନଉ।