ଇଦଂ ଲବ୍ଧମ୍ ଇଦଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମୀତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ଦାହକାରିଣୀ । ନ ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅର୍କରତ୍ନାନାଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ଽର୍ଚିର୍ ଇଵ ଦୁର୍ଧିଯାମ୍
'ଏହା ମୋତେ ମିଳିଛି, ସେହିଠାରେ ଆଉ ମିଳିବ' ଭାବ ମନରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଜଳେ; ମୂଢ଼ ମନିଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ରତ୍ନର ତେଜ ଅନବରତ ଜଳେ।
ନାସ୍ତୀଦମ୍ ଇଦମ୍ ଅସ୍ତୀତି ଚିନ୍ତା ଧାଵତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କୃତିମ୍ । ଜଡାଶଯା ଜଡାମ୍ ଅଭ୍ରମାଲା ଶୈଲାଵଲୀମ୍ ଇଵ
‘ଏହି ଅଛି, ଏହି ନାହିଁ’ ବୋଲି ମନରେ ଚିନ୍ତା ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ଏହା ଅହଂକାରରେ ଚଳିତ, ମୂଳରେ ଅବୁଦ୍ଧି ରହିଛି; ଏହା ପାହାଡ଼ ଉପରେ ମେଘମାଳା ପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଜଡ଼।
ଅହଙ୍କାରେ ପରିକ୍ଷୀଣେ ଶୁଷ୍କସ୍ ସଂସାରପାଦପଃ । ଭୂଯଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତ୍ଯ୍ ଅରସୋ ନ ପାଷାଣଵଦ୍ ଅଙ୍କୁରମ୍
ଯେତେବେଳେ ଅହଂକାର କମିଯାଏ, ସଂସାର ଗଛ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ; ଏହା ପୁଣି ରସ କିମ୍ବା ଅଙ୍କୁର ଦେଉନାହିଁ, ପାଥର ପରି ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଯାଏ।
ସୁତୃଷ୍ଣାକୃଷ୍ଣଭୋଗିନ୍ଯୋ ଦେହଦ୍ରୁମକୃତାଲଯାଃ । କ୍ଵାପି ଯାନ୍ତି ଵିଚାରାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆଗତେ ଵିନତାସୁତେ
ଶରୀର ଗଛରେ ଥିବା ତୀବ୍ର ଆସକ୍ତିର କଳା ସାପଗୁଡ଼ିକ, ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତନ ଆସେ ଓ ନମ୍ରତା ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେମାନେ କେଉଁଠି ଯାଏ।
ଅସଦଭ୍ଯୁତ୍ଥିତେ ଵିଶ୍ଵେ ତଜ୍ଜା ଵଯମ୍ ଅସନ୍ମଯାଃ । ଅସନ୍ମଯପରିସ୍ପନ୍ଦେ ତ୍ଵମ୍ ଅହଂ ଚେତି କଃ କ୍ରମଃ
ଯେତେବେଳେ ଅସତ୍ୟରୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅସତ୍ୟର ଅଂଶ; ଏହି ଅସତ୍ୟର ଆନ୍ଦୋଳନରେ ‘ତୁମେ’ କିମ୍ବା ‘ମୁଁ’ କହିବାର କୌଣସି କ୍ରମ ନାହିଁ।
ଇଦଂ ଜଗଦ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଆଦାଵ୍ ଅକାରଣମ୍ ଅକାରଣାତ୍ । ଯଦ୍ ଅକାରଣମ୍ ଉଚ୍ଛୂନଂ ତତ୍ ସଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ କଥମ୍
ଏହି ସଂସାର ଆରମ୍ଭରେ କୌଣସି କାରଣ ଛଡ଼ା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କାରଣ ନଥିବା ଥିରୁ। ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ ଓ ସେଉଁଠି ନଶ୍ୱର, ସେଉଁଠିକୁ କିପରି ସତ୍ୟ କୁହାଯିବ?
ଅପର୍ଯନ୍ତଂ ପୁରା କାଲଂ ମୃଦି କୁମ୍ଭ ଇଵାକୃତଃ । ଦେହୋ ଽଭଵଦ୍ ଇଦାନୀଂ ତୁ ତଥୈଵାନ୍ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସମୟ ଅସୀମ ଥିଲା, ମାଟିରେ ମଟି ଯେପରି ଘଡ଼ା ତିଆରି ହେଉନି। ବର୍ତ୍ତମାନ ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏହିପରି ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ହେବ।
ମଧ୍ଯେ ନରଵଯୋମାତ୍ରଂ କଞ୍ଚିତ୍ କାଲଂ ତୁ ଚଞ୍ଚଲମ୍ । ଆଦ୍ଯନ୍ତସୋମ୍ଯତେ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵାରି ଵୀଚିତଯା ଯଥା
ମଧ୍ୟଭାଗରେ କେବଳ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟର ଜୀବନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଳ୍ପ ସମୟର। ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷକୁ ଛାଡ଼ି, ଏହା ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ପୃଥକ୍ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି।
ଅସ୍ମିନ୍ କ୍ଷଣପରିସ୍ପନ୍ଦେ ଦେହେ ଵିଶରଣୋନ୍ମୁଖେ । ତରଙ୍ଗେ ଚ ନିବଦ୍ଧାସ୍ଥା ଯେ ହତାସ୍ ତେ କୁଦୃଷ୍ଟଯଃ
ଏହି କ୍ଷଣିକ ଅନୁଭୂତିରେ, ଯେଉଁଠି ଶରୀର ଭଙ୍ଗୁରତାକୁ ଯାଉଛି, ତରଙ୍ଗରେ ଯେଉଁମାନେ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଭ୍ରାନ୍ତ।
ପ୍ରାକ୍ ପୁରସ୍ତାଚ୍ ଚ ସର୍ଵାଣି ସନ୍ତି ଵସ୍ତୂନି ଚାଭିତଃ । ମଧ୍ଯସ୍ଫୁଟତ୍ଵ ଏତେଷାଂ କେଵାସ୍ଥା ହତରୂପିଣି
ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ, ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ସବୁଠାରେ ଅଛି; ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଦେଖାଯାଏ, ସେଟା କେବଳ ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ଅବସ୍ଥା। ରୂପ ନଷ୍ଟ ହେଲେ କ'ଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ?
ଚିତ୍ତ ପୂର୍ଵଂ ପୁରସ୍ତାଚ୍ ଚ ଵିଦେହଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସି । ସଦ୍ ଅସଦ୍ ଵା ଖସଂଲୀନଂ ମଧ୍ଯେ ଽସ୍ମିନ୍ କିଂ ତଵୋଗ୍ରତା
ମନ ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ ଅଛି, ଦେହଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଶାନ୍ତ। ସତ କିମ୍ବା ଅସତ, ଯାହା ଆକାଶରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ମଧ୍ୟରେ ତୁମର ତୀବ୍ରତା କ'ଣ?
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନଵିକାରେଷୁ ଯଥା ସମ୍ଭ୍ରମଦୃଷ୍ଟିଷୁ । ଯଥା ଵା ମଦଲୀଲାସୁ ଯଥା ନୌଯାନସମ୍ଭ୍ରମେ
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନର ରୂପାନ୍ତରରେ, ଯେପରି ଭ୍ରମିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଯେପରି ମଦର ଖେଳରେ, ଯେପରି ନୌକା ଯାତ୍ରାର ଅସ୍ଥିରତାରେ,
ଯଥା ଧାତୁଵିକାରେଷୁ ଯଥା ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଵିପ୍ଲଵେ । ଯଥାତିସମ୍ଭ୍ରମାନନ୍ଦଦୋଷାଵେଶଵଶେଷୁ ଚ
ଯେପରି ଶରୀରର ଧାତୁ ରୂପାନ୍ତରରେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିରତାରେ, ଏବଂ ଅତି ଅସ୍ଥିରତା, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୋଷର ପ୍ରଭାବରେ,
ଦୃଶ୍ଯତେ କ୍ଷୀଯତେ ଚୈଵ ରୂପଂ ସଦସତୋଶ୍ ଚଲମ୍ । ତଥୈଵେଦମ୍ ଇଯଂ ତ୍ଵ୍ ଏଷା କାଲେ ନ୍ଯୂନାତିରିକ୍ତତା
ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଆକାର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସ୍ତି-ନାସ୍ତି ଦୁହିଁରେ ଅଛି; ଏହିପରି, ଏଠାରେ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ସମୟରେ କେବେ କମ୍, କେବେ ବେଶି ଅଛି।
ସା ଚ ତ୍ଵଯା କୃତା ନିତ୍ଯଂ ଚିତ୍ତ ଦୁଃଖସୁଖୋଦଯୈଃ । ଯଥା ଵିଯୋଗସଂଯୋଗଯାମିନ୍ଯୋର୍ ଅନୁରାଗିଣାମ୍
ଏହାକୁ ତୁମେ ନିରନ୍ତର ତୁମ ମନରେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଉଦୟ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କରୁଛ; ଯେପରି ଯେଉଁମାନେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିୟୋଗ ଓ ସଂଯୋଗ ଘଟେ।
ତ୍ଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏଵାସଦାଭାସଂ ମିଥ୍ଯା ସଦ୍ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯସେ । ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ ତେନୈତତ୍ ତ୍ଵତ୍କୃତଂ ସତ୍ କଥଂ ଭଵେତ୍
ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟର ଭ୍ରମ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛ; ଏବଂ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ଭ୍ରମ ମାତ୍ର। ତେଣୁ, ତୁମେ ଯାହା ସୃଷ୍ଟି କର, ସେଠାରେ କିପରି ସତ୍ୟ ଥାଇପାରିବ?
ଯଦ୍ ଇଦଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଆଭୋଗି ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଦୃଶ୍ଯମଣ୍ଡଲମ୍ । ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ଵିନିର୍ଣୀଯ ମନୋ ଯାହ୍ଯ୍ ଅମନଃପଦମ୍
ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି ଅନୁଭବ କରାଯାଉଛି, ସେ ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଅଂଶ। ଏହାକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି, ମନକୁ ମନର ପରେ ଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଅ।
ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇଦମ୍ ଇତି ସ୍ଫାରେ ରୂଢେ ମନସି ନିଶ୍ଚଯେ । ହେମନ୍ତ ଇଵ ପଦ୍ମିନ୍ଯଃ କ୍ଷୀଯନ୍ତେ ଭୋଗଵାସନାଃ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ବିଶାଳ ମନରେ 'ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ' ବୋଲି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଉପଭୋଗ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକ ଶୀତକାଳରେ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଭଳି ମରିଯାନ୍ତି।
ଚିତା ଦୃଷ୍ଟାତ୍ମନା ନୂନଂ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତମନନୌଜସା । ମନସା ଵୀତରାଗେଣ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଵସ୍ଥେନ ଭୂଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କର ମନକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ରାଗରହିତ ଏବଂ ନିଜେ ନିଜ ମନରେ ଥିବା ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ପରମାତ୍ମାନଲେ କ୍ଷିପ୍ତସଂଵିତ୍ତ୍ଯଵଯଵଂ ସ୍ଵଯମ୍ । ଦଗ୍ଧାତ୍ମକମ୍ ଅଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଶୁଦ୍ଧତାମ୍ ଏତି ଶାଶ୍ଵତୀମ୍
ଯେତେବେଳେ ଚେତନାର ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ପରମାତ୍ମାର ଅଗ୍ନିରେ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ମନ ଭିତରୁ ପୁରା ଜଳିଯାଇ ଚିରକାଳ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଦେହମ୍ ଅନ୍ଯତଯା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵିଷଯଵାସନାମ୍ । ଵିନାଶମ୍ ଉରରୀକୃତ୍ଯ ମନୋ ଜଯତି ଵୀରଵତ୍
ଦେହକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖି, ଭୋଗବାସନାକୁ ଛାଡ଼ି, ନାଶକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ମନ ଏକ ବୀର ଭଳି ବିଜୟୀ ହୁଏ।
ମନଶ୍ ଶତ୍ରୁଶ୍ ଶରୀରସ୍ଯ ଶରୀରଂ ମନସୋ ରିପୁଃ । ଏକଭାଵେନ ନଶ୍ଯେତେ ଆଧାରାଧେଯକାର୍ଯଵତ୍
ମନ ଶରୀରର ଶତ୍ରୁ ଓ ଶରୀର ମନର ବିପକ୍ଷୀ; ଏହି ଦୁଇଁଟି ଏକାତ୍ମ ହେଲେ, ଆଧାର ଓ ଆଧେୟ ଭଳି, ଦୁହେଁ ଏକାସାଥିରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ରାଗଦ୍ଵେଷଵତୋର୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯାତିଵିରୁଦ୍ଧଯୋଃ । ଏତଯୋର୍ ମୂଲକାଷେଣ ଵିନାଶଃ ପରମଂ ସୁଖମ୍
ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ସଦା ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ; ଏହାମାନଙ୍କର ମୂଳ କାରଣ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ ମିଳେ।
ଏତଯୋର୍ ଏକସଂସ୍ଥାନେ ରତିର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯା କଥା । ସା ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଅଯସ୍ସ୍ତ୍ରିଯା ଭୁକ୍ତା ଧରେତି କଥଯା ସମା
ଏହି ଦୁଇଁଟିର ଏକତାରୁ ଯେ ଆନନ୍ଦ କଥା କୁହାଯାଏ, ସେ କଥା ଆକାଶରେ ଲୋହାର ଜଣେ ଜନାନୀ ଭୋଗ କରାଯିବା ଭଳି, ଅର୍ଥହୀନ।
ଅକୃତ୍ରିମଵିରୋଧସ୍ଥୌ ଯତ୍ର ସଙ୍ଘଟିତାଵ୍ ଉଭୌ । ଧାରା ଇଵ ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ତତ୍ରାନର୍ଥପରମ୍ପରାଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଦୁଇଁଟି ସ୍ୱାଭାବିକ ବିରୋଧରେ ଏକାତ୍ମ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରେ ଧାରା ପଡ଼ିବା ପରି ଦୁଃଖ ଏକ ପରେ ଏକ ଆସିଥାଏ।
ମିଥୋଵିରୁଦ୍ଧସଂସର୍ଗେ ରତିମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅଧମୋ ହି ଯଃ । ତ୍ଯକ୍ତଵ୍ଯସ୍ ସ ପତଦ୍ଵାରାଵ୍ ଅଗ୍ନିରାଶାଵ୍ ଅପେଲଵେ
ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଓ ବିରୋଧରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବନ୍ତି, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିମ୍ନ ଓ ତ୍ୟାଜ୍ୟ; ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ ଜଳିଥିବା ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଖୋଲା ଦ୍ୱାର ଦେଇ ଅପରିଚିତ ସ୍ଥାନରେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥାଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପେନ ମନସ୍ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶରୀରଂ ବାଲଯକ୍ଷଵତ୍ । ପାତ୍ରାଯେଵ ଧନାନ୍ଯ୍ ଅସ୍ମୈ ସ୍ଵଦୁଃଖାନି ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ମନର ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଯେପରି ଏକ ଛୋଟ ଶିଶୁ ଭୂତ ପିଡ଼ିତ ହେଲା ପରି, ତେଣୁ ଏହି ଶରୀର ନିଜର ଦୁଃଖକୁ ଏକ ପାତ୍ରରେ ପୁରି ମନକୁ ଦେଇଦିଏ।
ତୈର୍ ଦୁଃଖୈସ୍ ତାପିତୋ ଦେହୋ ମନୋ ହନ୍ତୁମ୍ ଅଥେଚ୍ଛତି । ପୁତ୍ରୋ ଽପି ହନ୍ତି ପିତରମ୍ ଆତତାଯିପଦଂ ଗତମ୍
ସେଇ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଶରୀର ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମନକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହେ; ଯେପରି ଜଣେ ପୁଅ ଅପରାଧୀ ହୋଇ ପିତାକୁ ମାରିଦିଏ।
ନାସ୍ତି ଶତ୍ରୁଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯୈଵ ନ ଚ ମିତ୍ରଂ କଦାଚନ । ସୁଖଦଂ ମିତ୍ରମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ଦୁଃଖଦାଶ୍ ଶତ୍ରଵସ୍ ସ୍ମୃତାଃ
ପ୍ରକୃତିରେ କାହାରି ସତ୍ରୁ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁ ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ସୁଖ ଦେଇଥାନ୍ତି ସେମାନେ ବନ୍ଧୁ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି ସେମାନେ ସତ୍ରୁ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଦେହୋ ଦୁଃଖାନ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵନ୍ ସ୍ଵମନୋ ହନ୍ତୁମ୍ ଇଚ୍ଛତି । ଦେହଂ ମନସ୍ ସ୍ଵଦୁଃଖାନାଂ ସତ୍କୋଶଂ କୁରୁତେ କ୍ଷଣାତ୍
ଶରୀର ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ, ମନ ଏହାକୁ ସେଷ କରିବାକୁ ଚାହେ। କିନ୍ତୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଏହି ଶରୀର ମନର ଦୁଃଖର ଗଦାଘର ହୋଇଯାଏ।