ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯେଷ୍ଵ୍ ଅଙ୍ଗୈର୍ ମନୋ ମନସି ଵଲ୍ଗତି । ଚିଦ୍ ଅଲୁପ୍ତଵପୁଃ କେନ ସମ୍ବଦ୍ଧଂ କସ୍ଯ କିଂ କଥମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଚଳେ, ଅଙ୍ଗମାନେ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ସହ ଚଳେ, ମନ ମନ ଭିତରେ ହିଁ ଭ୍ରମଣ କରେ; ଯେ ଚେତନା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ସେଠାରେ କିଏ କାହା ସହ କିପରି ବନ୍ଧିବା? କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ।
ଉପଲାଯଶ୍ଶଲାକାନାଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନ ଯଥା ମିଥଃ । ତଥୈକତ୍ରାପି ଦୃଷ୍ଟାନାଂ ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯମନଶ୍ଚିତାମ୍
ଯେପରି ଏକ ଗଛିରେ ଲାଠିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ସଂଯୋଗ ନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ଚେତନା ଏକଠି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଏକତା ନାହିଁ।
ଅସଦଭ୍ଯୁତ୍ଥିତେ ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅହଙ୍କାରମହାଭ୍ରମେ । ମମେଦମ୍ ଇଦମ୍ ଅସ୍ଯେତି ଵିପର୍ଯସ୍ତମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍
ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଏହି ଅହଂକାରର ଭୂଲ୍ଭ୍ରମରେ, 'ଏହା ମୋର', 'ଏହା ତାଙ୍କର' ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ବିକୃତ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ସବୁ ବ୍ୟର୍ଥ।
ଅତତ୍ତ୍ଵାଲୋକଜାତେଯମ୍ ଅହଙ୍କାରଚମତ୍କୃତିଃ । ତାପେନ ହିମଲେଖେଵ ତତ୍ତ୍ଵାଲୋକେନ ଲୀଯତେ
ଏହି ଅହଂକାରର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ସତ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଏଭଳି ଗଳିଯାଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ହିମ ପ୍ରାୟ ଗଳିଯାଏ।
ଆତ୍ମନୋ ଵ୍ଯତିରେକେଣ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଵିଦ୍ଯତେ । ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମେତି ତତ୍ ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏତତ୍ ତଦ୍ ଭାଵଯାମ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଆତ୍ମା ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ଅଛିନାହିଁ। ଏହି ହେଉଛି 'ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ' ନାମକ ସତ୍ୟ; ଏହିଠାରେ ମୁଁ ମନ ଲଗାଏ, ଏହା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ।
ଅହଙ୍କାରଭ୍ରମସ୍ଯାସ୍ଯ ଜାତସ୍ଯାକାଶଵର୍ଣଵତ୍ । ଅପୁନସ୍ସ୍ମରଣଂ ମନ୍ଯେ ନୂନଂ ଵିସ୍ମରଣଂ ଵରମ୍
ଏହି ଅହଂକାର ଭ୍ରମ, ଯାହା ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ ପୁଣିଥରେ ମନେ ପକାଇବାଠାରୁ ଭୁଲିଯିବା ନିଶ୍ଚିତ ଭଲ।
ସମୂଲଂ ପରିଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ଚିରାଯାହଙ୍କୃତିଭ୍ରମମ୍ । ତିଷ୍ଠାମ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ସତ୍ଯାତ୍ମା ଶରତ୍ଖେ ଶରଦୀଵ ଖମ୍
ଅହଂକାରର ଦୀର୍ଘଦିନର ଭ୍ରମକୁ ମୂଳ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭୁଲିଯାଇ, ମୁଁ ସତ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ଅବିଚଳ ରହିଛି, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳର ଆକାଶ ନିର୍ମଳ ଖ ମଧ୍ୟରେ ରହେ।
ଦଦାତ୍ଯ୍ ଅନର୍ଥନିଚଯଂ ଵିକାସଯତି ଦୁଷ୍କୃତମ୍ । ଵିସ୍ତାରଯତି ସନ୍ତାପମ୍ ଅହମ୍ଭାଵୋ ଽନୁସଂହିତଃ
ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ଭାବ ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଆଣେ, ଖରାପ କାମକୁ ବଢ଼ାଏ ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ସାରା ଦେହରେ ପ୍ରସାରିତ କରେ।
ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାରଘନେ ହୃଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନି ସଲିଲାତ୍ମନି । ଵିକସତ୍ଯ୍ ଅଭିତଃ କାଯକଦମ୍ବେ ଦୋଷମଞ୍ଜରୀ
ଅହଂକାରରେ ଭରିଥିବା ହୃଦୟ ଆକାଶରେ, ପାଣି ପରି ସ୍ୱଭାବ ମଧ୍ୟରେ, ଦେହରେ ଦୋଷର ମାଳା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଫୁଲିଉଠେ।
ମରଣମ୍ ଜୀଵିତୋପାନ୍ତଂ ଜୀଵିତଂ ମରଣାନ୍ତଗମ୍ । ଭାଵୋ ଽଭାଵାଵଧିଚ୍ଛିନ୍ନଃ କଷ୍ଟେଯଂ ଦୁଃଖଵେଦନା
ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ଜୀବନର ଶେଷ, ଏବଂ ଜୀବନ ମୃତ୍ୟୁରେ ଶେଷ ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥା, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଏକ କଷ୍ଟଦାୟକ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି।
ଇଦଂ ଲବ୍ଧମ୍ ଇଦଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମୀତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ଦାହକାରିଣୀ । ନ ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅର୍କରତ୍ନାନାଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ଽର୍ଚିର୍ ଇଵ ଦୁର୍ଧିଯାମ୍
'ଏହା ମୋତେ ମିଳିଛି, ସେହିଠାରେ ଆଉ ମିଳିବ' ଭାବ ମନରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଜଳେ; ମୂଢ଼ ମନିଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ରତ୍ନର ତେଜ ଅନବରତ ଜଳେ।
ନାସ୍ତୀଦମ୍ ଇଦମ୍ ଅସ୍ତୀତି ଚିନ୍ତା ଧାଵତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କୃତିମ୍ । ଜଡାଶଯା ଜଡାମ୍ ଅଭ୍ରମାଲା ଶୈଲାଵଲୀମ୍ ଇଵ
‘ଏହି ଅଛି, ଏହି ନାହିଁ’ ବୋଲି ମନରେ ଚିନ୍ତା ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ଏହା ଅହଂକାରରେ ଚଳିତ, ମୂଳରେ ଅବୁଦ୍ଧି ରହିଛି; ଏହା ପାହାଡ଼ ଉପରେ ମେଘମାଳା ପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଜଡ଼।
ଅହଙ୍କାରେ ପରିକ୍ଷୀଣେ ଶୁଷ୍କସ୍ ସଂସାରପାଦପଃ । ଭୂଯଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତ୍ଯ୍ ଅରସୋ ନ ପାଷାଣଵଦ୍ ଅଙ୍କୁରମ୍
ଯେତେବେଳେ ଅହଂକାର କମିଯାଏ, ସଂସାର ଗଛ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ; ଏହା ପୁଣି ରସ କିମ୍ବା ଅଙ୍କୁର ଦେଉନାହିଁ, ପାଥର ପରି ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଯାଏ।
ସୁତୃଷ୍ଣାକୃଷ୍ଣଭୋଗିନ୍ଯୋ ଦେହଦ୍ରୁମକୃତାଲଯାଃ । କ୍ଵାପି ଯାନ୍ତି ଵିଚାରାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆଗତେ ଵିନତାସୁତେ
ଶରୀର ଗଛରେ ଥିବା ତୀବ୍ର ଆସକ୍ତିର କଳା ସାପଗୁଡ଼ିକ, ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତନ ଆସେ ଓ ନମ୍ରତା ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେମାନେ କେଉଁଠି ଯାଏ।
ଅସଦଭ୍ଯୁତ୍ଥିତେ ଵିଶ୍ଵେ ତଜ୍ଜା ଵଯମ୍ ଅସନ୍ମଯାଃ । ଅସନ୍ମଯପରିସ୍ପନ୍ଦେ ତ୍ଵମ୍ ଅହଂ ଚେତି କଃ କ୍ରମଃ
ଯେତେବେଳେ ଅସତ୍ୟରୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅସତ୍ୟର ଅଂଶ; ଏହି ଅସତ୍ୟର ଆନ୍ଦୋଳନରେ ‘ତୁମେ’ କିମ୍ବା ‘ମୁଁ’ କହିବାର କୌଣସି କ୍ରମ ନାହିଁ।
ଇଦଂ ଜଗଦ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଆଦାଵ୍ ଅକାରଣମ୍ ଅକାରଣାତ୍ । ଯଦ୍ ଅକାରଣମ୍ ଉଚ୍ଛୂନଂ ତତ୍ ସଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ କଥମ୍
ଏହି ସଂସାର ଆରମ୍ଭରେ କୌଣସି କାରଣ ଛଡ଼ା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କାରଣ ନଥିବା ଥିରୁ। ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ ଓ ସେଉଁଠି ନଶ୍ୱର, ସେଉଁଠିକୁ କିପରି ସତ୍ୟ କୁହାଯିବ?
ଅପର୍ଯନ୍ତଂ ପୁରା କାଲଂ ମୃଦି କୁମ୍ଭ ଇଵାକୃତଃ । ଦେହୋ ଽଭଵଦ୍ ଇଦାନୀଂ ତୁ ତଥୈଵାନ୍ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସମୟ ଅସୀମ ଥିଲା, ମାଟିରେ ମଟି ଯେପରି ଘଡ଼ା ତିଆରି ହେଉନି। ବର୍ତ୍ତମାନ ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏହିପରି ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ହେବ।
ମଧ୍ଯେ ନରଵଯୋମାତ୍ରଂ କଞ୍ଚିତ୍ କାଲଂ ତୁ ଚଞ୍ଚଲମ୍ । ଆଦ୍ଯନ୍ତସୋମ୍ଯତେ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵାରି ଵୀଚିତଯା ଯଥା
ମଧ୍ୟଭାଗରେ କେବଳ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟର ଜୀବନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଳ୍ପ ସମୟର। ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷକୁ ଛାଡ଼ି, ଏହା ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ପୃଥକ୍ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି।
ଅସ୍ମିନ୍ କ୍ଷଣପରିସ୍ପନ୍ଦେ ଦେହେ ଵିଶରଣୋନ୍ମୁଖେ । ତରଙ୍ଗେ ଚ ନିବଦ୍ଧାସ୍ଥା ଯେ ହତାସ୍ ତେ କୁଦୃଷ୍ଟଯଃ
ଏହି କ୍ଷଣିକ ଅନୁଭୂତିରେ, ଯେଉଁଠି ଶରୀର ଭଙ୍ଗୁରତାକୁ ଯାଉଛି, ତରଙ୍ଗରେ ଯେଉଁମାନେ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଭ୍ରାନ୍ତ।
ପ୍ରାକ୍ ପୁରସ୍ତାଚ୍ ଚ ସର୍ଵାଣି ସନ୍ତି ଵସ୍ତୂନି ଚାଭିତଃ । ମଧ୍ଯସ୍ଫୁଟତ୍ଵ ଏତେଷାଂ କେଵାସ୍ଥା ହତରୂପିଣି
ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ, ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ସବୁଠାରେ ଅଛି; ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଦେଖାଯାଏ, ସେଟା କେବଳ ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ଅବସ୍ଥା। ରୂପ ନଷ୍ଟ ହେଲେ କ'ଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ?
ଚିତ୍ତ ପୂର୍ଵଂ ପୁରସ୍ତାଚ୍ ଚ ଵିଦେହଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସି । ସଦ୍ ଅସଦ୍ ଵା ଖସଂଲୀନଂ ମଧ୍ଯେ ଽସ୍ମିନ୍ କିଂ ତଵୋଗ୍ରତା
ମନ ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ ଅଛି, ଦେହଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଶାନ୍ତ। ସତ କିମ୍ବା ଅସତ, ଯାହା ଆକାଶରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ମଧ୍ୟରେ ତୁମର ତୀବ୍ରତା କ'ଣ?
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନଵିକାରେଷୁ ଯଥା ସମ୍ଭ୍ରମଦୃଷ୍ଟିଷୁ । ଯଥା ଵା ମଦଲୀଲାସୁ ଯଥା ନୌଯାନସମ୍ଭ୍ରମେ
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନର ରୂପାନ୍ତରରେ, ଯେପରି ଭ୍ରମିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଯେପରି ମଦର ଖେଳରେ, ଯେପରି ନୌକା ଯାତ୍ରାର ଅସ୍ଥିରତାରେ,
ଯଥା ଧାତୁଵିକାରେଷୁ ଯଥା ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଵିପ୍ଲଵେ । ଯଥାତିସମ୍ଭ୍ରମାନନ୍ଦଦୋଷାଵେଶଵଶେଷୁ ଚ
ଯେପରି ଶରୀରର ଧାତୁ ରୂପାନ୍ତରରେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିରତାରେ, ଏବଂ ଅତି ଅସ୍ଥିରତା, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୋଷର ପ୍ରଭାବରେ,
ଦୃଶ୍ଯତେ କ୍ଷୀଯତେ ଚୈଵ ରୂପଂ ସଦସତୋଶ୍ ଚଲମ୍ । ତଥୈଵେଦମ୍ ଇଯଂ ତ୍ଵ୍ ଏଷା କାଲେ ନ୍ଯୂନାତିରିକ୍ତତା
ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଆକାର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସ୍ତି-ନାସ୍ତି ଦୁହିଁରେ ଅଛି; ଏହିପରି, ଏଠାରେ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ସମୟରେ କେବେ କମ୍, କେବେ ବେଶି ଅଛି।
ସା ଚ ତ୍ଵଯା କୃତା ନିତ୍ଯଂ ଚିତ୍ତ ଦୁଃଖସୁଖୋଦଯୈଃ । ଯଥା ଵିଯୋଗସଂଯୋଗଯାମିନ୍ଯୋର୍ ଅନୁରାଗିଣାମ୍
ଏହାକୁ ତୁମେ ନିରନ୍ତର ତୁମ ମନରେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଉଦୟ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କରୁଛ; ଯେପରି ଯେଉଁମାନେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିୟୋଗ ଓ ସଂଯୋଗ ଘଟେ।
ତ୍ଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏଵାସଦାଭାସଂ ମିଥ୍ଯା ସଦ୍ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯସେ । ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ ତେନୈତତ୍ ତ୍ଵତ୍କୃତଂ ସତ୍ କଥଂ ଭଵେତ୍
ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟର ଭ୍ରମ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛ; ଏବଂ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ଭ୍ରମ ମାତ୍ର। ତେଣୁ, ତୁମେ ଯାହା ସୃଷ୍ଟି କର, ସେଠାରେ କିପରି ସତ୍ୟ ଥାଇପାରିବ?
ଯଦ୍ ଇଦଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଆଭୋଗି ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଦୃଶ୍ଯମଣ୍ଡଲମ୍ । ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ଵିନିର୍ଣୀଯ ମନୋ ଯାହ୍ଯ୍ ଅମନଃପଦମ୍
ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି ଅନୁଭବ କରାଯାଉଛି, ସେ ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଅଂଶ। ଏହାକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି, ମନକୁ ମନର ପରେ ଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଅ।
ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇଦମ୍ ଇତି ସ୍ଫାରେ ରୂଢେ ମନସି ନିଶ୍ଚଯେ । ହେମନ୍ତ ଇଵ ପଦ୍ମିନ୍ଯଃ କ୍ଷୀଯନ୍ତେ ଭୋଗଵାସନାଃ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ବିଶାଳ ମନରେ 'ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ' ବୋଲି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଉପଭୋଗ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକ ଶୀତକାଳରେ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଭଳି ମରିଯାନ୍ତି।
ଚିତା ଦୃଷ୍ଟାତ୍ମନା ନୂନଂ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତମନନୌଜସା । ମନସା ଵୀତରାଗେଣ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଵସ୍ଥେନ ଭୂଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କର ମନକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ରାଗରହିତ ଏବଂ ନିଜେ ନିଜ ମନରେ ଥିବା ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ପରମାତ୍ମାନଲେ କ୍ଷିପ୍ତସଂଵିତ୍ତ୍ଯଵଯଵଂ ସ୍ଵଯମ୍ । ଦଗ୍ଧାତ୍ମକମ୍ ଅଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଶୁଦ୍ଧତାମ୍ ଏତି ଶାଶ୍ଵତୀମ୍
ଯେତେବେଳେ ଚେତନାର ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ପରମାତ୍ମାର ଅଗ୍ନିରେ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ମନ ଭିତରୁ ପୁରା ଜଳିଯାଇ ଚିରକାଳ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।