ରକ୍ତମାଂସମଯୋ ଦେହୋ ମନୋ ନଷ୍ଟଂ ଵିଚାରଣାତ୍ । ଜଡାଶ୍ ଚିତ୍ତାଦଯସ୍ ସର୍ଵେ କୁତୋ ଽହମ୍ଭାଵଭାଵନା
ଦେହ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସରେ ତିଆରି; ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ ମନ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ସମସ୍ତ ଚିତ୍ତ ଓ ମନସିକ ଶକ୍ତି ଜଡ଼—ତେବେ 'ମୁଁ' ଭାବ କେଉଁଠୁ ଆସିବ?
ଆତ୍ମମ୍ଭରିତଯା ନିତ୍ଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସ୍ଥିତାନ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ପଦାର୍ଥାଶ୍ ଚ ପଦାର୍ଥତ୍ଵେ କୁତୋ ଽହମ୍ଭାଵଭାଵନା
ସବୁବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଆତ୍ମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛନ୍ତି । ବସ୍ତୁମାନେ ବସ୍ତୁ ଭାବରେ ରହିଛନ୍ତି । ଏହିପରି ସ୍ଥିତିରେ 'ମୁଁ' ବୋଧ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ?
ଗୁଣା ଗୁଣେଷୁ ଵର୍ତନ୍ତେ ପ୍ରକୃତିଃ ପ୍ରକୃତୌ ସ୍ଥିତା । ସଦ୍ ଏଵ ସତି ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ କୁତୋ ଽହମ୍ଭାଵଭାଵନା
ଗୁଣମାନେ ଗୁଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ପ୍ରକୃତି ପ୍ରକୃତିରେ ବସିଛି । ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ସତ୍ୟ ନିଜେ ନିଜରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛି, ସେଠାରେ 'ମୁଁ' ବୋଧ କିପରି ଆସିପାରିବ?
ସର୍ଵଗଂ ସର୍ଵଦେହସ୍ଥଂ ସର୍ଵକାଲମଯଂ ମହତ୍ । କେଵଲଂ ପରମାଭାନଂ ଚିଦାତ୍ମୈଵ ହି ସଂସ୍ଥିତମ୍
ଯେଉଁଠି ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମସ୍ତ ଦେହରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ସମସ୍ତ ସମୟରେ ବିସ୍ତୃତ, ମହାନ, କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ପରମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେଇ ଚେତନା ଆତ୍ମା ଏକମାତ୍ର ସ୍ଥିର ଅଛି ।
ଏଵଂ କିମାକୃତିଃ କୋ ଵା କିମାଦେଯଶ୍ ଚ କିଙ୍କୃତଃ । କିଂରୂପଃ କିମ୍ମଯଃ କୋ ଽହଂ କିଂ ଗୃହ୍ଣାମି ତ୍ଯଜାମି କିମ୍
ଏହିପରି, ଆକୃତି କଣ? କିଏ? କଣ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, କଣ କରାଯାଉଛି? ରୂପ କଣ, ମୂଳ କଣ, ମୁଁ କିଏ, କଣ ଧରୁଛି, କଣ ଛାଡ଼ୁଛି?
ତେନାହଂ ନାମ ନେହାସ୍ତି ଭାଵାଭାଵୋପପତ୍ତିମାନ୍ । ଅନହଙ୍କାରରୂପସ୍ଯ ସମ୍ବନ୍ଧଃ କେନ ମେ କଥମ୍
ଏହିଠାରେ 'ମୁଁ' ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ; ଥିବା କିମ୍ବା ନଥିବା ଭାବରେ ଯେଉଁଠି ମୋର କୌଣସି ଅହଂକାର ନାହିଁ, ସେଠି ମୋ ସହ କିଏ, କେମିତି, କେଉଁଠି ସମ୍ପର୍କ ହେବ?
ଅସତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ ଅହଙ୍କାରେ ସମ୍ବନ୍ଧଃ କେନ କସ୍ଯ କଃ । ସମ୍ବନ୍ଧାଭାଵସଂସିଦ୍ଧୌ ଵିଲୀନା ଦ୍ଵିତ୍ଵକଲ୍ପନା
ଯେତେବେଳେ ଅହଂକାର ଅସତ୍ୟ, ସେତେବେଳେ କାହା ସହ କିଏ, କିପରି ସମ୍ପର୍କ ହେବ? ସମ୍ପର୍କ ନଥିବା ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଭାବ ଅପେଶାରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
ଏଵଂ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମକମ୍ ଇଦଂ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଜ୍ ଜଗତି ସ୍ଥିତମ୍ । ବ୍ରହ୍ମୈଵାସ୍ତି ତଦ୍ ଏଵାସ୍ମି ପରିଶୋଚାମି କିଂ ମୁଧା
ଏଭଳି, ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁ କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁ ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱରୂପ; ବ୍ରହ୍ମ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ମୁଁ ହେଉଛି—ତେବେ ମୁଁ କାହିଁକି ବେଫଳରେ ଦୁଃଖ କରିବି?
ଏକସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ଵିମଲେ ପଦେ ସର୍ଵଗତେ ସ୍ଥିତେ । ଅହଙ୍କାରକଲଙ୍କସ୍ଯ କଥଂ ନାମୋଦଯଃ କୁତଃ
ଏକ ଶୁଦ୍ଧ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ପଦରେ ସମସ୍ତେ ବସିଥିବାବେଳେ, ଅହଂକାରର କଳଙ୍କ କେଉଁଠୁ, କିପରି ଉଦୟ ହେବ?
ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ହି ପଦାର୍ଥଶ୍ରୀର୍ ଆତ୍ମୈଵାସ୍ତୀହ ସର୍ଵଗଃ । ପଦାର୍ଥଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯାଂ ସତ୍ଯାଂ ଚ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଽସ୍ତି ନ କସ୍ଯଚିତ୍
ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର କୌଣସି ଶୋଭା ନାହିଁ; ଏଠାରେ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆତ୍ମା ମାତ୍ର ଅଛି। ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ, ତାହା ସହ କାହାର ସହିତ କୌଣସି ସଂଯୋଗ ନାହିଁ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯେଷ୍ଵ୍ ଅଙ୍ଗୈର୍ ମନୋ ମନସି ଵଲ୍ଗତି । ଚିଦ୍ ଅଲୁପ୍ତଵପୁଃ କେନ ସମ୍ବଦ୍ଧଂ କସ୍ଯ କିଂ କଥମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଚଳେ, ଅଙ୍ଗମାନେ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ସହ ଚଳେ, ମନ ମନ ଭିତରେ ହିଁ ଭ୍ରମଣ କରେ; ଯେ ଚେତନା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ସେଠାରେ କିଏ କାହା ସହ କିପରି ବନ୍ଧିବା? କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ।
ଉପଲାଯଶ୍ଶଲାକାନାଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନ ଯଥା ମିଥଃ । ତଥୈକତ୍ରାପି ଦୃଷ୍ଟାନାଂ ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯମନଶ୍ଚିତାମ୍
ଯେପରି ଏକ ଗଛିରେ ଲାଠିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ସଂଯୋଗ ନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ଚେତନା ଏକଠି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଏକତା ନାହିଁ।
ଅସଦଭ୍ଯୁତ୍ଥିତେ ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅହଙ୍କାରମହାଭ୍ରମେ । ମମେଦମ୍ ଇଦମ୍ ଅସ୍ଯେତି ଵିପର୍ଯସ୍ତମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍
ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଏହି ଅହଂକାରର ଭୂଲ୍ଭ୍ରମରେ, 'ଏହା ମୋର', 'ଏହା ତାଙ୍କର' ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ବିକୃତ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ସବୁ ବ୍ୟର୍ଥ।
ଅତତ୍ତ୍ଵାଲୋକଜାତେଯମ୍ ଅହଙ୍କାରଚମତ୍କୃତିଃ । ତାପେନ ହିମଲେଖେଵ ତତ୍ତ୍ଵାଲୋକେନ ଲୀଯତେ
ଏହି ଅହଂକାରର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ସତ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଏଭଳି ଗଳିଯାଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ହିମ ପ୍ରାୟ ଗଳିଯାଏ।
ଆତ୍ମନୋ ଵ୍ଯତିରେକେଣ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଵିଦ୍ଯତେ । ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମେତି ତତ୍ ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏତତ୍ ତଦ୍ ଭାଵଯାମ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଆତ୍ମା ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ଅଛିନାହିଁ। ଏହି ହେଉଛି 'ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ' ନାମକ ସତ୍ୟ; ଏହିଠାରେ ମୁଁ ମନ ଲଗାଏ, ଏହା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ।
ଅହଙ୍କାରଭ୍ରମସ୍ଯାସ୍ଯ ଜାତସ୍ଯାକାଶଵର୍ଣଵତ୍ । ଅପୁନସ୍ସ୍ମରଣଂ ମନ୍ଯେ ନୂନଂ ଵିସ୍ମରଣଂ ଵରମ୍
ଏହି ଅହଂକାର ଭ୍ରମ, ଯାହା ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ ପୁଣିଥରେ ମନେ ପକାଇବାଠାରୁ ଭୁଲିଯିବା ନିଶ୍ଚିତ ଭଲ।
ସମୂଲଂ ପରିଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ଚିରାଯାହଙ୍କୃତିଭ୍ରମମ୍ । ତିଷ୍ଠାମ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ସତ୍ଯାତ୍ମା ଶରତ୍ଖେ ଶରଦୀଵ ଖମ୍
ଅହଂକାରର ଦୀର୍ଘଦିନର ଭ୍ରମକୁ ମୂଳ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭୁଲିଯାଇ, ମୁଁ ସତ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ଅବିଚଳ ରହିଛି, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳର ଆକାଶ ନିର୍ମଳ ଖ ମଧ୍ୟରେ ରହେ।
ଦଦାତ୍ଯ୍ ଅନର୍ଥନିଚଯଂ ଵିକାସଯତି ଦୁଷ୍କୃତମ୍ । ଵିସ୍ତାରଯତି ସନ୍ତାପମ୍ ଅହମ୍ଭାଵୋ ଽନୁସଂହିତଃ
ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ଭାବ ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଆଣେ, ଖରାପ କାମକୁ ବଢ଼ାଏ ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ସାରା ଦେହରେ ପ୍ରସାରିତ କରେ।
ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାରଘନେ ହୃଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନି ସଲିଲାତ୍ମନି । ଵିକସତ୍ଯ୍ ଅଭିତଃ କାଯକଦମ୍ବେ ଦୋଷମଞ୍ଜରୀ
ଅହଂକାରରେ ଭରିଥିବା ହୃଦୟ ଆକାଶରେ, ପାଣି ପରି ସ୍ୱଭାବ ମଧ୍ୟରେ, ଦେହରେ ଦୋଷର ମାଳା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଫୁଲିଉଠେ।
ମରଣମ୍ ଜୀଵିତୋପାନ୍ତଂ ଜୀଵିତଂ ମରଣାନ୍ତଗମ୍ । ଭାଵୋ ଽଭାଵାଵଧିଚ୍ଛିନ୍ନଃ କଷ୍ଟେଯଂ ଦୁଃଖଵେଦନା
ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ଜୀବନର ଶେଷ, ଏବଂ ଜୀବନ ମୃତ୍ୟୁରେ ଶେଷ ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥା, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଏକ କଷ୍ଟଦାୟକ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି।
ଇଦଂ ଲବ୍ଧମ୍ ଇଦଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମୀତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ଦାହକାରିଣୀ । ନ ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅର୍କରତ୍ନାନାଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ଽର୍ଚିର୍ ଇଵ ଦୁର୍ଧିଯାମ୍
'ଏହା ମୋତେ ମିଳିଛି, ସେହିଠାରେ ଆଉ ମିଳିବ' ଭାବ ମନରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଜଳେ; ମୂଢ଼ ମନିଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ରତ୍ନର ତେଜ ଅନବରତ ଜଳେ।
ନାସ୍ତୀଦମ୍ ଇଦମ୍ ଅସ୍ତୀତି ଚିନ୍ତା ଧାଵତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କୃତିମ୍ । ଜଡାଶଯା ଜଡାମ୍ ଅଭ୍ରମାଲା ଶୈଲାଵଲୀମ୍ ଇଵ
‘ଏହି ଅଛି, ଏହି ନାହିଁ’ ବୋଲି ମନରେ ଚିନ୍ତା ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ଏହା ଅହଂକାରରେ ଚଳିତ, ମୂଳରେ ଅବୁଦ୍ଧି ରହିଛି; ଏହା ପାହାଡ଼ ଉପରେ ମେଘମାଳା ପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଜଡ଼।
ଅହଙ୍କାରେ ପରିକ୍ଷୀଣେ ଶୁଷ୍କସ୍ ସଂସାରପାଦପଃ । ଭୂଯଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତ୍ଯ୍ ଅରସୋ ନ ପାଷାଣଵଦ୍ ଅଙ୍କୁରମ୍
ଯେତେବେଳେ ଅହଂକାର କମିଯାଏ, ସଂସାର ଗଛ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ; ଏହା ପୁଣି ରସ କିମ୍ବା ଅଙ୍କୁର ଦେଉନାହିଁ, ପାଥର ପରି ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଯାଏ।
ସୁତୃଷ୍ଣାକୃଷ୍ଣଭୋଗିନ୍ଯୋ ଦେହଦ୍ରୁମକୃତାଲଯାଃ । କ୍ଵାପି ଯାନ୍ତି ଵିଚାରାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆଗତେ ଵିନତାସୁତେ
ଶରୀର ଗଛରେ ଥିବା ତୀବ୍ର ଆସକ୍ତିର କଳା ସାପଗୁଡ଼ିକ, ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତନ ଆସେ ଓ ନମ୍ରତା ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେମାନେ କେଉଁଠି ଯାଏ।
ଅସଦଭ୍ଯୁତ୍ଥିତେ ଵିଶ୍ଵେ ତଜ୍ଜା ଵଯମ୍ ଅସନ୍ମଯାଃ । ଅସନ୍ମଯପରିସ୍ପନ୍ଦେ ତ୍ଵମ୍ ଅହଂ ଚେତି କଃ କ୍ରମଃ
ଯେତେବେଳେ ଅସତ୍ୟରୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅସତ୍ୟର ଅଂଶ; ଏହି ଅସତ୍ୟର ଆନ୍ଦୋଳନରେ ‘ତୁମେ’ କିମ୍ବା ‘ମୁଁ’ କହିବାର କୌଣସି କ୍ରମ ନାହିଁ।
ଇଦଂ ଜଗଦ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଆଦାଵ୍ ଅକାରଣମ୍ ଅକାରଣାତ୍ । ଯଦ୍ ଅକାରଣମ୍ ଉଚ୍ଛୂନଂ ତତ୍ ସଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ କଥମ୍
ଏହି ସଂସାର ଆରମ୍ଭରେ କୌଣସି କାରଣ ଛଡ଼ା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କାରଣ ନଥିବା ଥିରୁ। ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ ଓ ସେଉଁଠି ନଶ୍ୱର, ସେଉଁଠିକୁ କିପରି ସତ୍ୟ କୁହାଯିବ?
ଅପର୍ଯନ୍ତଂ ପୁରା କାଲଂ ମୃଦି କୁମ୍ଭ ଇଵାକୃତଃ । ଦେହୋ ଽଭଵଦ୍ ଇଦାନୀଂ ତୁ ତଥୈଵାନ୍ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସମୟ ଅସୀମ ଥିଲା, ମାଟିରେ ମଟି ଯେପରି ଘଡ଼ା ତିଆରି ହେଉନି। ବର୍ତ୍ତମାନ ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏହିପରି ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ହେବ।
ମଧ୍ଯେ ନରଵଯୋମାତ୍ରଂ କଞ୍ଚିତ୍ କାଲଂ ତୁ ଚଞ୍ଚଲମ୍ । ଆଦ୍ଯନ୍ତସୋମ୍ଯତେ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵାରି ଵୀଚିତଯା ଯଥା
ମଧ୍ୟଭାଗରେ କେବଳ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟର ଜୀବନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଳ୍ପ ସମୟର। ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷକୁ ଛାଡ଼ି, ଏହା ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ପୃଥକ୍ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି।
ଅସ୍ମିନ୍ କ୍ଷଣପରିସ୍ପନ୍ଦେ ଦେହେ ଵିଶରଣୋନ୍ମୁଖେ । ତରଙ୍ଗେ ଚ ନିବଦ୍ଧାସ୍ଥା ଯେ ହତାସ୍ ତେ କୁଦୃଷ୍ଟଯଃ
ଏହି କ୍ଷଣିକ ଅନୁଭୂତିରେ, ଯେଉଁଠି ଶରୀର ଭଙ୍ଗୁରତାକୁ ଯାଉଛି, ତରଙ୍ଗରେ ଯେଉଁମାନେ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଭ୍ରାନ୍ତ।
ପ୍ରାକ୍ ପୁରସ୍ତାଚ୍ ଚ ସର୍ଵାଣି ସନ୍ତି ଵସ୍ତୂନି ଚାଭିତଃ । ମଧ୍ଯସ୍ଫୁଟତ୍ଵ ଏତେଷାଂ କେଵାସ୍ଥା ହତରୂପିଣି
ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ, ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ସବୁଠାରେ ଅଛି; ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଦେଖାଯାଏ, ସେଟା କେବଳ ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ଅବସ୍ଥା। ରୂପ ନଷ୍ଟ ହେଲେ କ'ଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ?