ଦୃଶ୍ଯତେ ତସ୍ଯ ନେଯତ୍ତା ନ ନାମ ପରିକଲ୍ପନା । ନୈକତା ନାନ୍ଯତା ଚୈଵ ନ ମହତ୍ତା ନ ଚାଣୁତା
ସେଠି କୌଣସି ଦିଗ, ନାଁ, କିମ୍ବା ଧାରଣା ନାହିଁ; ଏକତା କିମ୍ବା ଭିନ୍ନତା, ବଡ଼ କିମ୍ବା ଛୋଟ ଭାବ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଵେଦନଂ ତ୍ଵମ୍ ଅସଂଵେଦ୍ଯଂ ମଯି ଚେଦ୍ ଦୁଃଖକାରଣମ୍ । ଵିଵେକଜେନ ଭେଦେନ ତଦ୍ ଇଦଂ ହନ୍ଯସେ ମଯା
ଏ ବେଦନା, ତୁମେ ଯଦି ମୋ ଭିତରେ ଅଚେତନ ଅଛ, ତେବେ ଦୁଃଖର କାରଣ ହେଉଛ। ବିବେକ ଓ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ଏଭଳି ନଷ୍ଟ କରେ।
ଇଦଂ ମାଂସଂ ଇଦଂ ରକ୍ତମ୍ ଇମାନ୍ଯ୍ ଅସ୍ଥୀନି ଦେହକେ । ଇମେ ତେ ଶ୍ଵାସମରୁତଃ କୋ ଽସାଵ୍ ଅହମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତଃ
ଏହା ମାଂସ, ଏହା ରକ୍ତ, ଏହିଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଦେହର ହାଡ଼। ଏହିଗୁଡ଼ିକ ତୁମର ଶ୍ୱାସ ଓ ବାୟୁ। ତେବେ, ଏହି 'ମୁଁ' କିଏ ଯିଏ ରହିଯାଏ?
ମାଂସମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଅସୃକ୍ ଚାନ୍ଯଦ୍ ଅସ୍ଥୀନ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯାନି ଚିତ୍ତ ହେ । ବୋଧୋ ଽନ୍ଯସ୍ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ଚାନ୍ଯତ୍ କୋ ଽସାଵ୍ ଅହମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତଃ
ମାଂସ ଏକ ଜିନିଷ, ରକ୍ତ ଅନ୍ୟ, ହାଡ଼ ଆଉ ଅନ୍ୟ, ଓ ମନ। ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୟ, ଚଳନ ଅନ୍ୟ। ତେବେ, ଏହି 'ମୁଁ' କିଏ ଯିଏ ରହିଯାଏ?
ଇଦଂ ଘ୍ରାଣମ୍ ଇଯଂ ଜିହ୍ଵା ତ୍ଵଗ୍ ଇଯଂ ଶ୍ରଵଣେ ଇମେ । ଇଦଂ ଚକ୍ଷୁର୍ ଅଯଂ ସ୍ପନ୍ଦଃ କୋ ଽସାଵ୍ ଅହମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତଃ
ଏହା ନାକ, ଏହି ଜିହ୍ୱା, ଏହି ଚର୍ମ, ଏହିଗୁଡ଼ିକ କାନ। ଏହା ଚକ୍ଷୁ, ଏହା ଚଳନ। ତେବେ, ଏହି 'ମୁଁ' କିଏ ଯିଏ ରହିଯାଏ?
ଯଥାଭୂତତଯା ନାହମ୍ ଅସ୍ମି ନ ତ୍ଵଂ ନ ଵାସନା । ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧଶ୍ ଚିଦାଭାସଃ କେଵଲୋ ଽଯଂ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଯଥାର୍ଥରେ, ମୁଁ ନାହିଁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ, ଆସକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ; ଏଠି କେବଳ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା, ଜ୍ଞାନର ଆଭା ରୂପେ, ଏକାକି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି।
ଅହମ୍ ଏଵେହ ସର୍ଵତ୍ର ନାହଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପୀହ ଵା । ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ସନ୍ମଯୀ ଦୃଷ୍ଟିର୍ ନେତରୋ ଵିଦ୍ଯତେ କ୍ରମଃ
ଏଠି ସମସ୍ତଠାରେ କେବଳ ମୁଁ ଅଛି; ଏଠି ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି କିଛି ନୁହଁ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରକୃତ ସତ୍ତାରେ ଗଠିତ, ଏଠି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ଚିରମ୍ ଅଜ୍ଞାନଧୂର୍ତେନ ପୋଥିତୋ ଽସ୍ମ୍ଯ୍ ଅତ୍ଯ୍ ଅହନ୍ତଯା । ଵୃକେଣ ଦୃପ୍ତେନାଟଵ୍ଯାଂ ଲବ୍ଧ୍ଵେଵ ପଶୁପୋତକଃ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅଜ୍ଞାନ ନାମକ ଠକିବାରେ, ଅତି ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଥିଲି; ଏହା ଜଙ୍ଗଲରେ ଗର୍ବିତ ବଘ ଦ୍ୱାରା ଧରା ପଡ଼ିଥିବା ଛୋଟ ପଶୁଛୁଆ ପରି।
ଦିଷ୍ଟ୍ଯେଦାନୀଂ ପରିଜ୍ଞାତୋ ମଯୈଷୋ ଽଜ୍ଞାନତସ୍କରଃ । ପୁନର୍ ନ ସଂଶ୍ରଯାମ୍ଯ୍ ଏନଂ ସ୍ଵରୂପାର୍ଥାପହାରିଣମ୍
ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ନାମକ ଚୋରକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଛି; ଏହା ମୋର ସ୍ୱରୂପର ଅର୍ଥକୁ ଚୋରି କରେ, ଏହାକୁ ମୁଁ ପୁଣି ଆଶ୍ରୟ କରିବି ନାହିଁ।
ନିର୍ଦୁଃଖୋ ଦୁଃଖଯୋଗ୍ଯସ୍ଯ ନାହମ୍ ଅସ୍ଯ ନ ଚୈଷ ମେ । କଶ୍ଚିଦ୍ ଭଵତି ଶୈଲସ୍ଯ ତତ୍ସ୍ଥ ଏଵ ଯଥାମ୍ବୁଦଃ
ମୁଁ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ; ଯିଏ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ସେ ମୋ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଏକ ମେଘ ପାହାଡ଼ରୁ ଅଲଗା ରହିଥାଏ, ସେପରି ମୁଁ ଅନ୍ୟ ସବୁଠାରୁ ଅଲଗା।
ନାହଂ ଭୂତ୍ଵା ତ୍ଵ୍ ଅହଂ ହୀଦଂ ଵଚ୍ମି ତିଷ୍ଠାମି ଯାମି ଵା । ଆତ୍ମାଵଲୋକନେନାହମ୍ ଅନହଙ୍କାରତାଂ ଗତଃ
ମୁଁ କେବେ ଏହି କଥା କହେନି — 'ମୁଁ ଏହି ହୋଇଛି', 'ମୁଁ ଦଢ଼ ରହିଛି' କିମ୍ବା 'ମୁଁ ଯାଉଛି'। ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ଅହଂକାର ରହିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।
ନୂନମ୍ ଏଵାନ୍ଯ ଏଵୈତେ ମତ୍ତୋ ଽଜ୍ଞାଶ୍ ଚକ୍ଷୁରାଦଯଃ । ଯାନ୍ତୁ ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ଵା ଦେହେ ମମୈତେ ତୁ ନ କେଚନ
ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ମୋତେ ଅଲଗା ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନୀ; ସେମାନେ ଦେହରେ ଆସୁନ୍ କିମ୍ବା ରୁହନ୍, କିନ୍ତୁ ଏମାନେ କେହି ମୋର ନୁହେଁ।
କଷ୍ଟଂ କୋ ଽଯମ୍ ଅହଂ ନାମ କଥଂ କେନୋପକଲ୍ପିତଃ । ଜଗଦ୍ବାଲକଵେତାଲସ୍ ତାଲୋତ୍ତାଲାତୁଲାକୃତିଃ
ହାଏ, ଏହି 'ମୁଁ' ବୋଲି କହାଯାଉଥିବା କଥାଟି କ'ଣ? କିପରି ଏବଂ କିଏ ଏହାକୁ କଳ୍ପନା କରିଛି? ଏହା ଏକ ଭୂତ, ଶିଶୁଙ୍କର କଳ୍ପନା କିମ୍ବା ତାଳି ଓ ତୁଳାରେ ତିଆରି ଅଦୃଶ୍ୟ ଆକୃତି ପରି।
ଏତାଵନ୍ତଂ ଚିରଂ କାଲଂ ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଆଲୁଠିତୋ ଽଵଟେ । ଅହମ୍ ଅମ୍ବୁତୃଣୋନ୍ମୁକ୍ତେ ଦୁରଦ୍ରୌ ହରିଣୋ ଯଥା
ଏତେ ଦିନ ଧରି ମୁଁ ଏହି ଗଭୀର ଗଡ଼ିରେ ବ୍ୟର୍ଥରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି, ଯେପରିକି ଜଳ ଓ ଘାସ ପାଇଁ ତରସିଥିବା ଏକ ହରିଣ ଶୁଷ୍କ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭୁଲିଯାଏ।
ସ୍ଵାର୍ଥୈକାଲୋକନେ ଚକ୍ଷୁର୍ ଯଦି ତୂନ୍ମୁଖତାଂ ଗତମ୍ । ତଦ୍ ଅହଂ ନାମ କୋ ଽସୌ ସ୍ଯାଦ୍ ଯୋ ଽସ୍ମି ଦୁଃଖେନ ମୋହିତଃ
ଯଦି ଆଖି ନିଜ ସତ୍ୟ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗି ମୁହଁ ଦେଉଛି, ତେବେ ଏହି 'ମୁଁ' କିଏ, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି?
ସ୍ପର୍ଶନାମ୍ନି ନିଜେ ତତ୍ତ୍ଵେ ଯଦି ଜାତା ତ୍ଵଗ୍ ଉନ୍ମୁଖୀ । ତତ୍ କୋ ଽଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଅହଂ ନାମ କୁପିଶାଚ ଇଵୋଦିତଃ
ଯଦି ଚର୍ମ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଯାହାକୁ 'ସ୍ପର୍ଶ' କୁହାଯାଏ, ସେଠିକୁ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗି ମୁହଁ ଦେଉଛି, ତେବେ ଏହି 'ମୁଁ' କିଏ, ଯିଏ ଅନାବଶ୍ୟକ ଭୂତ ପରି ଦେଖାଯାଏ?
ରସେଷ୍ଵ୍ ଅଭିନିଷଣ୍ଣେ ଽସ୍ମିନ୍ ସ୍ଵେ କ୍ରମେ ରସନେନ୍ଦ୍ରିଯେ । ଅହଂ ମୃଷ୍ଟଭୁଗ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଷ କୁତସ୍ତ୍ଯଃ କୁତ୍ସିତୋ ଭ୍ରମଃ
ଯେତେବେଳେ ରସନେନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଜ ରସରେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ 'ମୁଁ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଜିନିଷ ଖାଉଛି' ବୋଲି ଏହି ମିଥ୍ୟା ଓ ନିନ୍ଦନୀୟ ଭ୍ରମ କେମିତି ଆସିପାରିବ?
ଶବ୍ଦଶକ୍ତିଂ ଶ୍ରିତେ ଶ୍ରୋତ୍ରେ ଵରାକେ ସ୍ଵାର୍ଥପଣ୍ଡିତେ । ତଦ୍ ଅହଙ୍କାରଦୁଃଖସ୍ଯ ନିର୍ବୀଜସ୍ଯ କ ଆଗମଃ
ଶବ୍ଦର ଶକ୍ତି ଯେତେବେଳେ କାନରେ ବସିଥାଏ, ଯେଉଁ କାନ ନିଜ କାମରେ ଅତି ମାତ୍ରାରେ ଦକ୍ଷ ନୁହେଁ, ସେଠାରେ ଆତ୍ମତ୍ୟାଗର ଦୁଃଖ କିପରି ଆସିପାରିବ?
ଆତ୍ମମ୍ଭରିତ୍ଵଭରିତେ ଘ୍ରାଣେ ସ୍ଵଂ ଗନ୍ଧମ୍ ଆଗତେ । ଅହଂ ଘ୍ରାତେତି ଯୋ ମନ୍ତା ତଂ ଚୌରଂ ନୈଵ ଵେଦ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ନାକ ନିଜ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ଏବଂ ଗନ୍ଧ ଆସିଲେ, 'ମୁଁ ଗନ୍ଧ ନେଉଛି' ବୋଲି ଯିଏ ଭାବେ, ସେଇ ଚୋରକୁ ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ।
ମୃଗତୃଷ୍ଣାକ୍ରମେଣୈଷା ଭାଵନାପ୍ଯ୍ ଅର୍ଥଭାଵନୀ । ଭାଵସ୍ ତସ୍ଯାମ୍ ଅସତ୍ଯାଯାଂ ଯସ୍ଯାସାଵ୍ ଅପି ସମ୍ଭ୍ରମଃ
ଏହି ଭାବନା, ଯାହା ବସ୍ତୁକୁ ଭାବିଥାଏ, ଏକ ମୃଗମରୀଚିକା ପରି। ଏହି ଅସତ୍ୟ ଭାବନାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ଯେଉଁଠାରେ ଭ୍ରମ ହୁଏ, ସେ ଭ୍ରମ ମାନେ ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିବାରୁ ହୁଏ।
ଵାସନାହୀନମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତଚ୍ ଚକ୍ଷୁରାଦୀନ୍ଦ୍ରିଯଂ ସ୍ଵତଃ । ପ୍ରଵର୍ତତେ ବହିସ୍ ସ୍ଵାର୍ଥେ ଵାସନା ନାତ୍ର କାରଣମ୍
ବାସନା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ ନିଜେ ବାହାର ଦିଗକୁ ନିଜ କାମ କରେ; ଏଠାରେ ବାସନା କୌଣସି କାରଣ ନୁହେଁ।
ଵାସନାରହିତଂ କର୍ମ କ୍ରିଯତେ ନନୁ ଚିତ୍ତ ହେ । କେଵଲଂ ନାନୁଭୂଯନ୍ତେ ସୁଖଦୁଃଖଦୃଶୋ ଽତ୍ର ତାଃ
ମନ, ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆସକ୍ତି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାମ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାନ୍ ମୂର୍ଖାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାନ୍ତର୍ଵାସନାଂ ନିଜାମ୍ । କୁରୁଧ୍ଵଂ କର୍ମ ହେ ସର୍ଵଂ ନ ଦୁଃଖଂ ସମଵାପ୍ସ୍ଯଥ
ସେହିପାଇଁ, ମୂର୍ଖ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ନିଜ ମନର ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତ କାମ କର; ତେବେ ତୁମେ କେବେ ଦୁଃଖ ପାଇବ ନାହିଁ।
ଭଵଦ୍ଭିର୍ ଏଵ ଦୁଃଖାଯ ଵାସନା ଵାସିତା ମୁଧା । ବାଲୈଃ ପଙ୍କକ୍ରୀଡନକଵିନାଶେନେଵ ଖିନ୍ନତା
ତୁମେ ନିଜେ ଅବିବେକରେ ମନକୁ ଦୁଃଖଦାୟକ ଆସକ୍ତିରେ ରଙ୍ଗାଇଛ; ଯେପରି ଶିଶୁମାନେ କାଦରେ ଖେଳନା ହରାଇ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଵାସନାଦ୍ଯା ଦୃଶସ୍ ସର୍ଵା ଵ୍ଯତିରିକ୍ତାସ୍ ତୁ ନାତ୍ମନଃ । ଜଲାଦ୍ ଇଵ ତରଙ୍ଗାଲ୍ଯୋ ଜ୍ଞସ୍ଯୈଵାଜ୍ଞସ୍ଯ ନାନଘ
ଆସକ୍ତି ଓ ଏହା ସହିତ ଥିବା ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଅଲଗା; ଯେପରି ପାଣିଠାରୁ ତରଙ୍ଗ ଭିନ୍ନ, ଏହି କଥା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ନୁହଁ।
ତୃଷ୍ଣଯୈଵ ଵିନଷ୍ଟାସ୍ ସ୍ଥ ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଚାରକାଃ । କୋଶକାରାଃ କୁକ୍ରିମଯସ୍ ତନ୍ତୁନେଵ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା
ତୁମେ କେବଳ ତୃଷ୍ଣା ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହେଉଛ, ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ୁଛ। ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ରେଶମ ପୋକା ନିଜ ତନୁରୁ ତାନିଥିବା ସୂତରେ ନିଜେ ନିଜେ ଚାଉଳି ତିଆରି କରେ।
ତୃଷ୍ଣଯୈଵେହ ଲୁଠଥ ଜରାମରଣସଙ୍କଟେ । ଭ୍ରମଦୃଷ୍ଟ୍ଯେଵ ଶିଖରିପଥିକାଶ୍ ଶ୍ଵଭ୍ରଭୂମିଷୁ
ତୁମେ କେବଳ ତୃଷ୍ଣା ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟଙ୍କର ସମସ୍ୟାରେ ହେଉଛ। ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଗିରିପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ଯାତ୍ରୀମାନେ ଭ୍ରମିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଖାଇଁରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ଵାସନୈଵେହ ଭଵତାଂ ହେତୁର୍ ଏକତ୍ର ବନ୍ଧନେ । ରଜ୍ଜୁଶ୍ ଶୂନ୍ଯାଶଯପ୍ରୋତା ମୁକ୍ତାନାମ୍ ଆତତା ଯଥା
ଏଠାରେ ତୁମକୁ ବାନ୍ଧି ରଖୁଥିବା କେବଳ ମନର ଆଦତ। ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଖାଲି ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦୋରି ଟାଣି ରଖାଯାଇଛି—ଯେଉଁମାନେ ବାନ୍ଧା, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହା କିଛି ନୁହେଁ।
କଲ୍ପନାମାତ୍ରକଲିତା ନ ସତ୍ଯୈଷା ହି ଵସ୍ତୁତଃ । ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରେଣ ଦାତ୍ରେଣେଵ ଵିଲୂଯତେ
ଏହା କେବଳ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଛି, ପ୍ରକୃତରେ ଏହାର କିଛି ସତ୍ୟତା ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ମନରେ ଏହି ଧାରଣା ନଥାଏ, ଏହା ସ୍ୱତଃ ଅପସାରିଯାଏ, ଯେପରି ଦିଆଯାଇନଥିବା ଉପହାର ଅଛିନଥିବା ପରି।
ଏଷା ହି ଭଵତାମ୍ ଏଵ ଵିମୋହାଯ କ୍ଷଯାଯ ଚ । ଵାତଲେଖେଵ ଦୀପାନାଂ ସ୍ଫୁରତାମ୍ ଅପି ତେଜସା
ଏହି ଅଭିମାନ ଏବଂ ମୂଢ଼ତା ତୁମର ଭ୍ରମ ଓ ଅବନତିର କାରଣ। ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଝଡ଼ ହେଲେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଦୀପ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ୱାସ ହୋଇଯାଏ।