ଵିତ୍ତବନ୍ଧୁଵଯଃକର୍ମଵିଦ୍ଯାଵିଜ୍ଞାନଚେଷ୍ଟିତୈଃ । ସମାନି ସନ୍ତି ଭୂତାନି ସର୍ଗେ ସର୍ଗେ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଧନ, ଆତ୍ମୀୟ, ବୟସ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ପୁଣିପୁଣି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
କ୍ଵଚିତ୍ ସର୍ଗଶତୈସ୍ ତାନି ଭଵନ୍ତି ନ ଭଵନ୍ତି ଵା । କଦାଚିଦ୍ ଅପି ମାଯେଯମ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଅନ୍ତଵିଵର୍ଜିତା
କେବେ କେବେ ଶତଶଃ ସୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ଜୀବମାନେ ଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ନଥାନ୍ତି; କେବେ କେବେ ଏହି ମାୟା ଏଭଳି ଅନନ୍ତ ଭାବରେ ଚାଲିଯାଏ।
ଗଚ୍ଛତୀଯଂ ଵିପର୍ଯାସଂ ଭୂରିଭୂତପରମ୍ପରା । ବୀଜରାଶିର୍ ଇଵାଜସ୍ରମ୍ ଉପ୍ଯମାନଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏହି ଅସଂଖ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କର ଧାରା ପୁଣିପୁଣି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଗଛବିଜ ଅବିରତ ଭାବେ ଚାଷ କରାଯାଏ।
ତେନୈଵ ସନ୍ନିଵେଶେନ ତଥାନ୍ଯେନ ପୁନଃ ପୁନଃ । ସର୍ଗାକାରାଃ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ତରଙ୍ଗାଃ କାଲଵାରିଧେଃ
ସେଇ ଗଠନରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ, ପୁଣିପୁଣି ସୃଷ୍ଟିର ରୂପ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସମୟ ସାଗରରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି।
ଆଶ୍ଵସ୍ତାନ୍ତଃକରଣଃ କ୍ଷୀଣଵିକଲ୍ପସ୍ ସ୍ଵରୂପସାରମଯଃ । ପରମଶମାମୃତତୃପ୍ତସ୍ ତିଷ୍ଠତି ଵିଦ୍ଵାନ୍ ନିରାଵରଣଃ
ଯେଉଁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ତାଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଶାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଶେଷ ହୋଇ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଏକାଗ୍ର, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାନ୍ତିର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, କୌଣସି ଆବରଣ ବିନା ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ବସିଥାନ୍ତି।
ସୌମ୍ଯାମ୍ବୁତ୍ଵେ ତରଙ୍ଗତ୍ଵେ ସଲିଲସ୍ଯାମ୍ବୁତା ଯଥା । ସମୈଵାବ୍ଧୌ ତଥାଦେହସଦେହତ୍ଵଵିମୁକ୍ତତା
ଯେପରି ଜଳ ମୃଦୁ ରୂପରେ କିମ୍ବା ତରଙ୍ଗ ରୂପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଜଳତ୍ୱ ଏକେ, ସେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ଦେହ ଥିଲେ କିମ୍ବା ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଏକେ ରହେ।
ସଦେହା ଵାସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଦେହା ଵା ମୁକ୍ତତା ଵିଷଯେନ ଵଃ । ଅନାସ୍ଵାଦିତଭୋଜ୍ଯସ୍ଯ କୁତୋ ଭୋଜ୍ଯାନୁଭୂତଯଃ
ଦେହ ସହିତ କିମ୍ବା ଦେହ ବିନା, ତୁମ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଏହାରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ କେବେ ରସ ଚାଖିନାହିଁ, ସେଠି ଖାଦ୍ୟର ଅନୁଭୂତି କିପରି ହେବ?
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କେଵଲଂ ହି ପଦାର୍ଥଵତ୍ । ପଶ୍ଯାମଃ ପୁରତୋ ନାସ୍ଯ ପୁନର୍ ଵିଦ୍ମୋ ଽନ୍ତରାଶଯମ୍
ହେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତକୁ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦେଖୁଛୁ, ଯେପରି ଆମେ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖୁଛୁ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମନର ଭିତର ଆଶୟ ଆମେ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ।
ସଦେହାଦେହମୁକ୍ତାନାଂ ଭେଦଃ କୋ ଽଭେଦରୂପିଣାମ୍ । ଯଦ୍ ଏଵାମ୍ବୁ ତରଙ୍ଗତ୍ଵେ ସୌମ୍ଯତ୍ଵେ ଽପି ତଦ୍ ଏଵ ତତ୍
ଦେହ ସହିତ କିମ୍ବା ଦେହ ବିନା ମୁକ୍ତ ହେଉଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ସବୁଏ ଏକତାର ରୂପ। ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ହେଉ କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ପାଣି, ଦୁହେଁ ଏକେ ପାଣି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ନ ମନାଗ୍ ଅପି ଭେଦୋ ଽସ୍ତି ସଦେହାଦେହମୁକ୍ତଯୋଃ । ସସ୍ପନ୍ଦୋ ଽସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଥ ଵାସ୍ପନ୍ଦୋ ଵାଯୁର୍ ଏଵ କିଲାନିଲଃ
ଦେହ ସହିତ କିମ୍ବା ଦେହ ବିନା ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତି ସାନ୍ନା ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ବାୟୁ ଚଳିଥାଉ କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ରହୁ, ଏହା ସବୁଏ ବାୟୁ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ସଦେହା ଵା ଵିଦେହା ଵା ମୁକ୍ତତା ନ ପ୍ରମାସ୍ପଦମ୍ । ଅସ୍ମାକମ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ତୁ ଯଦା ସ୍ଵୈକତାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵିଭାଗିନୀ
ଦେହ ସହିତ କିମ୍ବା ଦେହ ବିନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତିର ମୂଲ୍ୟ ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଏକତା ଅବିଭାଜ୍ୟ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେଇ ମୁକ୍ତି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରକୃତମ୍ ଏଵେଦଂ ଶୃଣୁ ଶ୍ରଵଣଭୂଷଣମ୍ । ମଯୋପଦିଶ୍ଯମାନଂ ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାନମ୍ ଅଜ୍ଞାନ୍ଧ୍ଯନାଶନମ୍
ସେହିପାଇଁ, ଏବେ ମୋ ଉପଦେଶ ଶୁଣ, ଯାହା କଣ୍ଣ ପାଇଁ ଶୋଭା ଅଟୁଟ ଅଛି। ମୁଁ ତୋତେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦେଉଛି, ଏହା ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ।
ସର୍ଵମ୍ ଏଵେହ ହି ସଦା ସଂସାରେ ରଘୁନନ୍ଦନ । ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତାତ୍ ସର୍ଵେଣ ପୌରୁଷାତ୍ ସମଵାପ୍ଯତେ
ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏହି ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ କିଛି ସଦା ସଠିକ୍ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାନବ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
ଇହ ହୀନ୍ଦୋର୍ ଇଵୋଦେତି ଶୀତଲାହ୍ଲାଦନଂ ହୃଦି । ପରିସ୍ପନ୍ଦଫଲପ୍ରାପ୍ତୌ ପୌରୁଷାଦ୍ ଏଵ ନାନ୍ଯତଃ
ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉଦୟ ହୋଇ ହୃଦୟକୁ ଶୀତଳ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ସେପରି ପ୍ରୟାସର ଫଳ କେବଳ ନିଜର ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।
ପୌରୁଷସ୍ପନ୍ଦଫଲଵଦ୍ ଦୃଷ୍ଟଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତୋ ନ ଯତ୍ । କଲ୍ପିତଂ ମୋହିଭିର୍ ମନ୍ଦୈର୍ ଦୈଵଂ କିଞ୍ଚିନ୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ପ୍ରୟାସର ଫଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ସେଠାରେ ସତ୍ୟ ଅଛି; ଭ୍ରମିତ ଲୋକମାନେ ଯାହାକୁ ଭାଗ୍ୟ ବୋଲି ଭାବନା କରନ୍ତି, ତାହା କିଛି ନୁହେଁ, ଏହାର କୌଣସି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ।
ସାଧୂପଦେଶଶାସ୍ତ୍ରେଣ ଯନ୍ ମନୋଽଙ୍ଗଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ତତ୍ ପୌରୁଷଂ ତତ୍ ସଫଲମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଉନ୍ମତ୍ତଚେଷ୍ଟିତମ୍
ସଜ୍ଜନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରର ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ ମନ ଓ ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟ ଯାହା ହୁଏ, ସେହିଏ ସତ୍ୟ ପ୍ରୟାସ ଏବଂ ଫଳଦାୟକ; ଅନ୍ୟ କିଛି ମାତ୍ର ଭ୍ରମିତ ମନର କାର୍ଯ୍ୟ।
ଯୋ ଯମ୍ ଅର୍ଥଂ କାମଯତେ ତଦ୍ ଅର୍ଥଂ ଚେହତେ କ୍ରମାତ୍ । ଅଵଶ୍ଯଂ ତମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ନ ଚେଦ୍ ଅର୍ଧାନ୍ ନିଵର୍ତତେ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ କିଛି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଆଶା କରନ୍ତି ଏବଂ ତାହା ପାଇଁ ପଦେପଦେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେଇ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଯଦି ତାହା ହେଉନାହିଁ, ସେ ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଫେରି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯୈଶ୍ଵର୍ଯସୁନ୍ଦରୀମ୍ । କଶ୍ଚିତ୍ ପ୍ରାଣିଵିଶେଷୋ ହି ଶକ୍ରତାଂ ସମୁପାଗତଃ
ମନୁଷ୍ୟର ଉଦ୍ୟମ ଓ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା, କେତେକ ପ୍ରାଣୀ ତିନୋଟି ଲୋକର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରର ମହିମା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି।
ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସହସାମ୍ଭୋରୁହାସ୍ପଦାମ୍ । କଶ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ଚିଦୁଲ୍ଲାସୋ ବ୍ରହ୍ମତାମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛତି
ମନୁଷ୍ୟର ଉଦ୍ୟମ ଓ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା, କେବଳ କେତେକ ଦୁର୍ଲଭ ବ୍ୟକ୍ତି ଚେତନାର ଉନ୍ନତି ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ସାରେଣ ପୁରୁଷାର୍ଥେନ ସ୍ଵେନୈଵ ଗରୁଡଧ୍ଵଜାମ୍ । କଶ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ପୁମାନ୍ ଏଷ ପୁରୁଷୋତ୍ତମତାଂ ଗତଃ
ନିଜ ଉଦ୍ୟମର ମୂଳ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, କେବଳ କେତେକ ଦୁର୍ଲଭ ପୁରୁଷ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି।
ପୌରୁଷେଣୈଵ ଯତ୍ନେନ ଲଲନାଵଲନାକୃତିମ୍ । ଶରୀରୀ କଶ୍ଚିଦ୍ ଏଵେହ ଗତଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧଚୂଡତାମ୍
ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଓ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ କେହି ଜଣେ, ଯିଏ ନାରୀ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଗଢ଼ା ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧ ମୁକୁଟ ଧାରଣ କରିବାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଲାଭ କରନ୍ତି।
ପ୍ରାକ୍ତନଂ ଚୈହିକଂ ଚେତି ଦ୍ଵିଵିଧଂ ଵିଦ୍ଧି ପୌରୁଷମ୍ । ପ୍ରାକ୍ତନୋ ଽଦ୍ଯତନେନାଶୁ ପୁରୁଷାର୍ଥେନ ଜୀଯତେ
ପ୍ରୟାସ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର — ପୂର୍ବ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ। ପୂର୍ବର ପ୍ରୟାସକୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ଦୃଢ଼ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଜିତିହେବା ସମ୍ଭବ।
ଯତ୍ନଵଦ୍ଭିର୍ ଦୃଢାଭ୍ଯାସୈଃ ପ୍ରଜ୍ଞୋତ୍ସାହସମନ୍ଵିତୈଃ । ମେରଵୋ ଽପି ନିଗୀର୍ଯନ୍ତେ କୈଵ ପ୍ରାକ୍ପୌରୁଷେ କଥା
ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଉତ୍ସାହ ସହିତ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାହାଡ଼କୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରିପାରନ୍ତି। ତେଣୁ ପୂର୍ବ ପ୍ରୟାସ ବିଷୟରେ କଥା କଣ?
ଶାସ୍ତ୍ରନିଯନ୍ତ୍ରିତପୌରୁଷପରମା ପୁରୁଷସ୍ଯ ପୁରୁଷତା ଯା ସ୍ଯାତ୍ । ଅଭିମତଫଲଭରସିଦ୍ଧ୍ଯୈ ଭଵତି ହି ସାନ୍ଯା ତ୍ଵ୍ ଅନର୍ଥାଯ
ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଚେଷ୍ଟା ଯେଉଁଠି ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ମାନବ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଅଛି, ତାହା ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଉପକୃତିକର; ଅନ୍ୟଥା ଏହା କ୍ଷତିକାରକ।
କସ୍ଯାଞ୍ଚିତ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମଦୁସ୍ସ୍ଥିତିଵଶାତ୍ ପୁଂସୋ ଦଶାଯାଂ ଶନୈର୍ ଅଙ୍ଗୁଲ୍ଯଗ୍ରନିପୀଡିତୈକଚୁଲୁକାଦ୍ ଆଚାମବିନ୍ଦୁର୍ ବହୁଃ । କସ୍ଯାଞ୍ଚିଜ୍ ଜଲରାଶିପର୍ଵତପୁରଦ୍ଵୀପାନ୍ତରାଲଙ୍କୃତା କର୍ତଵ୍ଯୋଚିତସଂଵିଭାଗକରଣେ ପୃଥ୍ଵୀ ନ ପୃଥ୍ଵୀ ଭଵେତ୍
କେହି ଜଣେ ନିଜ ମନର ଅସ୍ଥିରତା ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଏକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଟିପରୁ ଚିପି ଆସିଥିବା ଏକ ଫୋଟା ପାଣି ବହୁତ ଲାଗେ; ଆଉ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୃଥିବୀ ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ସହର ଓ ଦ୍ୱୀପରେ ଶୋଭିତ ଥାଏ, ସେଥିରେ ଯଥାଯଥ ଭାଗବଣ୍ଟନ କରିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ, ଏହି ପୃଥିବୀ ତେବେ ପୃଥିବୀ ରହି ନଥାଏ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ ଏଵଂ ପ୍ରଥମଂ ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ଵିହାରିଣାମ୍ । ପ୍ରଭେଵ ଵର୍ଣଭେଦାନାଂ ସାଧନୀ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍
ଏହିପରି, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ହେଉଛି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ; ଏହା ସମସ୍ତ କାମର ଉପାୟ ଭଳି, ରଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋକ ଯେପରି।
ମନସା ଵାଞ୍ଛ୍ଯତେ ଯତ୍ ତୁ ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ନ କର୍ମଣା । ସାଧ୍ଯତେ ମତ୍ତଲୀଲାସୌ ମୋହନୀ ନାର୍ଥସାଧନୀ
ମନରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ହୁଏ କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ ହୁଏନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଏହା ମାତ୍ର ମଦମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଖେଳ ଭଳି ହୁଏ, ଦେଖିବାକୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ କିନ୍ତୁ ଫଳଦାୟକ ନୁହେଁ।
ଯଥା ସଞ୍ଚେତ୍ଯତେ ଯେନ ତଥା ତେନାନୁଭୂଯତେ । ସ୍ଵକର୍ମୈଵେତି ଵାସ୍ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯା ଵ୍ଯତିରିକ୍ତା ନ ଦୈଵଦୃକ୍
ଯେପରି ଭାବିବାକୁ ଯାହା ହୁଏ, ସେହିପରି ଅନୁଭବ ମିଳେ; ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ମାନେ ସତ୍ୟ, ତାହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାଗ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ଉଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରଂ ଶାସ୍ତ୍ରିତଂ ଚେତି ପୌରୁଷଂ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତତ୍ରୋଚ୍ଛାସ୍ତ୍ରମ୍ ଅନର୍ଥାଯ ପରମାର୍ଥାଯ ଶାସ୍ତ୍ରିତମ୍
ମାନବ ପ୍ରୟାସକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ବୋଲାଯାଏ—ଏକଟି ନିୟମ ବିହୀନ, ଅନ୍ୟଟି ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ। ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ, ନିୟମ ବିହୀନ ପ୍ରୟାସ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ହେଉଥିବା ପ୍ରୟାସ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳକୁ ଆଣିଦିଏ।
ଦ୍ଵୌ ହୁଡାଵ୍ ଇଵ ଯୁଧ୍ଯେତେ ପୁରୁଷାର୍ଥୌ ସମାସମୌ । ଆତ୍ମୀଯଶ୍ ଚାନ୍ଯଦୀଯଶ୍ ଚ ଜଯତ୍ଯ୍ ଅତିବଲସ୍ ତଯୋଃ
ଯେପରି ଦୁଇ ମଲ୍ଲ ଆପସରେ ଲଢ଼ନ୍ତି, ସେପରି ମାନବ ପ୍ରୟାସର ଦୁଇ ରୂପ—ନିଜର ଏବଂ ଅନ୍ୟର—ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଯାହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେଠି ସେଇ ଜିତିଥାଏ।