କାଲେନ ଚ ମହାକ୍ଷେତ୍ରେ ଜାତେଯଂ ବୁଦ୍ଧିଵଲ୍ଲରୀ । ଵୃଦ୍ଧିଂ ଵିଵେକସେକେନ ନଯୈନାଂ ନଯକୋଵିଦ
ସମୟ ପରେ, ଏହି ବଡ଼ ମାଟିରେ ବୁଦ୍ଧିର ଲତା ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି; ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ବିବେକର ଜଳ ଦେଇ ଏହାକୁ ପୋଷଣ କର।
ଯାଵନ୍ ମ୍ଲାଯତି ନୋ କାଯକଲିକା କଲିଭସ୍ମନା । ଭୂତଲେ ପତିତାଂ ତାଵଦ୍ ଏନାମ୍ ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଧାରଯ
ଦେହର କୁଳି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାଳର ଭସ୍ମରେ ମୁଝିଯାଏନି, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଏହି ବୁଦ୍ଧିର ଲତାକୁ ଉଠାଇ ଧରିଥିବା।
ମଦ୍ଵାକ୍ଯାର୍ଥୈକତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞ ମଦ୍ଵାକ୍ଯାର୍ଥୈକଭାଵନାତ୍ । ସୁଖମ୍ ଆପ୍ନୋଷି ସର୍ପାରିର୍ ଯଥାଭ୍ରରଵଭାଵନାତ୍
ମୋ କଥାର ଅର୍ଥର ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟକୁ ଜାଣି, ସେଇ ଅର୍ଥରେ ମନ ଲଗାଇଲେ, ସର୍ପଶତ୍ରୁ ଗରୁଡ଼ ଯେପରି ମେଘକୁ ଭାବି ଆକାଶକୁ ପହଞ୍ଚେ, ସେପରି ତୁମେ ସୁଖ ପାଇବ।
ଉଦ୍ଦାଲକଵଦ୍ ଆଲୂନଵିଶୀର୍ଣଂ ଭୂତପଞ୍ଚକମ୍ । କୃତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ଧିଯା ଧୀର ଧୀରଯାନ୍ତର୍ ଵିଚାରଯ
ଉଦ୍ଦାଳକଙ୍କ ପରି, ପାଞ୍ଚଭୂତକୁ ବାରମ୍ବାର ତୁମ ମନରେ ଭାଙ୍ଗି ଭାଙ୍ଗି ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ବିଚାର କର, ଓ ଧୈର୍ୟଶୀଳ।
କେନ କ୍ରମେଣ ଭଗଵନ୍ ମୁନିନୋଦ୍ଦାଲକେନ ତତ୍ । ଭୂତପଞ୍ଚକମ୍ ଆଲୂନଂ କୃତ୍ଵାନ୍ତଃ ପ୍ରଵିଚାରିତମ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁନି ଉଦ୍ଦାଳକ କିଏଉଁ ପ୍ରକାରେ ପାଞ୍ଚଭୂତକୁ ଭିତରେ ଭାଙ୍ଗି ବିଚାର କରିଥିଲେ?
ଶୃଣୁ ରାମ ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ଭୂତଵୃନ୍ଦଵିଚାରଣାତ୍ । ଉଦ୍ଦାଲକେନ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତା ପରମା ଦୃଷ୍ଟିର୍ ଅକ୍ଷତା
ହେ ରାମ, ଶୁଣ, ପୂର୍ବରୁ କିପରି ଉଦ୍ଦାଳକ ଭୂତମାନଙ୍କର ବିଚାର କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ତାହା କୁହେଁ।
ଜଗଜ୍ଜୀର୍ଣଗୃହସ୍ଯାସ୍ଯ କୋଣେ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ଆତତେ । ଭୂମେର୍ ଅନିଲଦିଙ୍ନାମ୍ନି ଭୂଭୃଦ୍ଭାଣ୍ଡଭରାକୁଲେ
ଏହି ସଂସାରଟି ଏକ ପୁରୁଣା ଭାଙ୍ଗା ଘର ପରି, ତାହାର କିଛି ଏକ କୋଣାରେ, ଭୂମିରେ 'ଅନିଳ' ନାମକ ଏକ ସ୍ଥାନରେ, ପାହାଡ଼ ଓ ପାଥର ଢେରରେ ଭରିଥିବା ଏକ ଅଞ୍ଚଳରେ—
ଗନ୍ଧମାଦନଶୈଲେନ୍ଦ୍ରନାମ୍ନୀ କାଚିତ୍ କିଲ ସ୍ଥଲୀ । ଵିଦ୍ଯତେ କୀର୍ଣକୁସୁମା କର୍ପୂରଦ୍ରୁମଧୂସରା
ଗନ୍ଧମାଦନ ନାମକ ଏକ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଚାରିପାଖରେ ଫୁଲ ଛିଟିଯାଇଛି ଏବଂ କର୍ପୂର ଗଛରେ ସେଠା ଧଳା ହୋଇଯାଇଛି।
ଵିଚିତ୍ରଵର୍ଣଵିହଗା ନାନାଵନଵିଲାସିନୀ । ଵନେଚରଵ୍ଯାପ୍ତତଟୀ ପୁଷ୍ପକେସରହାସିନୀ
ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ପକ୍ଷୀ ରହିଛନ୍ତି, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ତଟରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଭରିଛି, ଏବଂ ଫୁଲର ରେସା ହସୁଛି।
କ୍ଵଚିତ୍ ସ୍ଥିତମହାରତ୍ନା କ୍ଵଚିନ୍ ନୀଲାମ୍ବୁଦୋତ୍ପଲା । କ୍ଵଚିନ୍ ନୀହାରକଵରୀ ସରସୀଦର୍ପଣା କ୍ଵଚିତ୍
କେଉଁଠି ମହାମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ରହିଛି, କେଉଁଠି ନୀଳ ମେଘ ପରି ନୀଳ କମଳ ଖିଳିଛି, କେଉଁଠି କୁହୁଡ଼ି ଢାକିଥିବା ଝିଲି ଅଛି, ଆଉ କେଉଁଠି ଝିଲିର ପାଣି ଆଇନା ପରି ଚମକୁଛି।
ତତ୍ର କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ଉଦିତେ ସାନୌ ସଫଲପାଦପେ । ଆଗୁଲ୍ଫକୀର୍ଣକୁସୁମେ ସ୍ନିଗ୍ଧଚ୍ଛାଯାମହାଦ୍ରୁମେ
ସେଠାରେ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଢାଳରେ ଏକ ଫଳଦାୟକ ଗଛ ଥିଲା, ତାହାର ତଳେ ଗୁଡ଼ିକ ଗୋଡ଼ଘୁଡ଼ିକୁ ଢାକିଯିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫୁଲ ପଡ଼ିଥିଲା, ଏହା ଏକ ଘନ ଛାୟା ଦେଇଥିବା ବଡ଼ ଗଛ।
ଉଦ୍ଦାଲକୋ ନାମ ମୁନିର୍ ମୌନୀ ମାନୀ ମହାମତିଃ । ଅପ୍ରାପ୍ତଯୌଵନଃ ପୂର୍ଵମ୍ ଉଵାସୋଦ୍ଦାମତାପସଃ
ଉଦ୍ଦାଳକ ନାମରେ ଜଣେ ମୁନି ଥିଲେ, ଯିଏ ଶାନ୍ତ, ଅହଂକାରୀ ଏବଂ ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଥିଲେ। ସେ ଯୁବାବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ।
ପ୍ରଥମଂ ତୁ ବଭୂଵାସାଵ୍ ଅଲ୍ପପ୍ରଜ୍ଞାଵିଚାରଵାନ୍ । ଅପ୍ରାପ୍ତପଦଵିଶ୍ରାନ୍ତିର୍ ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧଶୁଭାଶଯଃ
ଆରମ୍ଭରେ ସେ ଅଳ୍ପ ବିବେକ ଓ ଅଳ୍ପ ଚିନ୍ତାଧାରା ଥିଲେ, ଏବେଳେ ସେ ଶାନ୍ତିର ସ୍ଥିତିକୁ ଆସିପାରିନଥିଲେ, ନ ମଧୁର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଜାଗୃତ ହୋଇଥିଲେ।
ତତଃ କ୍ରମେଣ ତପସା ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥନିଯମୈର୍ ଯମୈଃ । ଵିଵେକ ଆଜଗାମୈନଂ ନଵର୍ତୁର୍ ଇଵ ଭୂତଲମ୍
ପରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ତପସ୍ୟା, ଶାସ୍ତ୍ର ଅର୍ଥ ଅନୁସରଣ ଓ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା, ସେଠାରେ ବିବେକ ଉଦୟ ହେଲା, ଯେପରି ନବବସନ୍ତ ଭୂମିରେ ଆସେ।
ଅଥେଦଂ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ସଂସାରଭଯଭୀତଧୀଃ । ଏକାନ୍ତ ଏଵ ନିଵସନ୍ କଦାଚିତ୍ କ୍ଲାନ୍ତମାନସଃ
ତାପରେ, ସଂସାରର ଭୟରେ ଭୀତ ମନ ନେଇ, ସେ ଏକାନ୍ତରେ ବସିଥିବାବେଳେ କେବେ କେବେ କ୍ଲାନ୍ତ ମନେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
କିଂ ତତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯଂ ପ୍ରଧାନଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଯଦ୍ ଵିଶ୍ରାନ୍ତୌ ନ ଶୋଚ୍ଯତେ । ଯତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯ ଜନ୍ମନା ଭୂଯସ୍ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନୋପଜାଯତେ
କେଉଁଠି ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରାପ୍ତି, ଯାହାକୁ ପାଇଲେ ଅନ୍ତରେ କେବେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହା ପାଇଁଲେ ପୁଣି ଜନ୍ମର ବନ୍ଧନ ହୁଏ ନାହିଁ?
କଦାହଂ ତ୍ଯକ୍ତମନନଃ ପଦେ ପରମପାଵନେ । ଵିଶ୍ରାନ୍ତିଂ ଚିରମ୍ ଏଷ୍ଯାମି ମେରୁଶୃଙ୍ଗ ଇଵାମ୍ବୁଦଃ
ମୁଁ କେବେ ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି, ସେ ପବିତ୍ରତମ ସ୍ଥିତିରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ଶାନ୍ତିରେ ବସିପାରିବି, ଯେପରି ଏକ ମେଘ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ?
କଦା ଶମମ୍ ଉପେଷ୍ଯନ୍ତି ମମାନ୍ତର୍ ଭୋଗଵାସନାଃ । ଆଲୋଲକଲ୍ଲୋଲରଵା ଊର୍ମଯୋ ଽମ୍ବୁନିଧାଵ୍ ଇଵ
ମୋ ମନରେ ଭୋଗର ଆକାଂକ୍ଷାର ତରଙ୍ଗ କେବେ ଶାନ୍ତ ହେବ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ଉତ୍କଳିତ ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ?
ଇଦଂ କୃତ୍ଵେଦମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯତ୍ କର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଇତି କଲ୍ପନାମ୍ । କଦାନ୍ତର୍ ଵିହସିଷ୍ଯାମି ପଦଵିଶ୍ରାନ୍ତଯା ଧିଯା
ଏହା କରିଛି, ଏବେ ଆଉ କିଛି କରିବାକୁ ଅଛି—ଏହି ଭାବନା ଛାଡ଼ି, କେବେ ମୁଁ ମନରେ ଶାନ୍ତି ନେଇ ଅନ୍ତରରେ ଖୁସି ଅନୁଭବ କରିପାରିବି?
କଦା ଵିକଲ୍ପଜାଲଂ ମେ ନ ଲଗିଷ୍ଯତି ଚେତସି । ସ୍ଥିତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉଜ୍ଝିତାସଙ୍ଗଂ ପଯଃ ପଦ୍ମଦଲେ ଯଥା
ମୋ ମନରେ ଚିନ୍ତାର ଜାଲ କେବେ ଆଉ ଲଗି ରହିବ ନାହିଁ? ଯଦିଓ ଏହା ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ଜଳ ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ଅଲଗା ରହେ, ସେପରି ମୋ ମନ ଅଲଗା ଓ ଅନାସକ୍ତ ରହିବ କେବେ?
କଦା ବହଲକଲ୍ଲୋଲାଂ ନାଵା ପରମଯା ଧିଯା । ପରିତୀର୍ଣୋ ଭଵିଷ୍ଯାମି ତୃଷ୍ଣାମତ୍ତତରଙ୍ଗିଣୀମ୍
ମୁଁ କେବେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିରେ ତୃଷ୍ଣାର ତୀବ୍ର ତରଙ୍ଗ ଉଠୁଥିବା ନଦୀକୁ ଏପାରୁ ସେପାର କରିପାରିବି?
କଦେମାଂ ଜାଗତୈର୍ ଭୂତୈଃ କ୍ରିଯମାଣାମ୍ ଅସନ୍ମଯୀମ୍ । କ୍ରିଯାମ୍ ଉପହସିଷ୍ଯାମି ବାଲଲୀଲାମ୍ ଇଵାଫଲାମ୍
ଏହି ସଂସାରର ଲୋକମାନେ କରୁଥିବା ଅସାର କାର୍ଯ୍ୟକୁ, ଯେପରି ଜଣେ ଶିଶୁଙ୍କ ଅଫଳ ଖେଳକୁ ଦେଖି ହସେ, ସେପରି ମୁଁ କେବେ ହସିପାରିବି?
କଦା ଵିକଲ୍ପପର୍ଯସ୍ତମନୋଦୋଲାଵଦୋଲନମ୍ । ପ୍ରଶମିଷ୍ଯତି ମେ ଶାନ୍ତପାନୌଜସ ଇଵ ଭ୍ରମଃ
ମୋ ମନ ଯେଉଁଥିରେ କଳ୍ପନାରେ ଡୁବି ଦୋଳିଯାଏ, ସେଇ ଅସ୍ଥିରତା କେବେ ଶାନ୍ତ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ମତି ଭ୍ରମ ଯେପରି ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ଶାନ୍ତ ହେବ?
କଦୋଦିତଵପୁର୍ଭାସ୍ଵାନ୍ ଵିହସଞ୍ ଜାଗତୀର୍ ଗତୀଃ । ଅନ୍ତସ୍ ସନ୍ତୋଷମ୍ ଏଷ୍ଯାମି ଵିରାଡାତ୍ମେଵ ପୂର୍ଣଧୀଃ
କେବେ ମୁଁ ଏମିତି ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପରେ, ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ, ସଂସାରର ବିଭିନ୍ନ ପଥରେ ଚାଲିବି, ମନରେ ଗଭୀର ସନ୍ତୋଷ ନେଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ବିଶ୍ୱମନ୍ଦିର ଭଳି?
ଶାନ୍ତଶ୍ ସମସମାଚାରସ୍ ସୋମ୍ଯସ୍ ସର୍ଵାର୍ଥନିସ୍ସ୍ପୃହଃ । କଦୋପଶମମ୍ ଏଷ୍ଯାମି ମନ୍ଥୋନ୍ମୁକ୍ତମହାବ୍ଧିଵତ୍
କେବେ ମୁଁ ଶାନ୍ତ, ସମତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଚରଣରେ, ମୃଦୁ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ମନ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇବି, ଯେପରି ମଥନରୁ ମୁକ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ?
କଦେମାମ୍ ଅଖିଲାଂ ଦୃଶ୍ଯଶ୍ରିଯମ୍ ଆଶାଶତାତ୍ମିକାମ୍ । ସର୍ଵାଂ ସୁଷୁପ୍ତଵତ୍ ପଶ୍ଯନ୍ ଭଵିଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅନ୍ତରାତତଃ
କେବେ ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଶ୍ରୀକୁ, ଯାହା ଅନେକ ଆଶାରେ ଗଠିତ, ସୁଷୁପ୍ତିରେ ଦେଖିବା ପରି, ମନର ଗଭୀରତାରୁ ଦେଖିପାରିବି?
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ସର୍ଵଂ ଶାନ୍ତକଲ୍ପନଯା ଧିଯା । ପଶ୍ଯଂଶ୍ ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଅଖିଲଂ ଭାଵଯିଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅହଂ କଦା
କେବେ ମୁଁ ବାହାର ଓ ଭିତର ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଶାନ୍ତ ବିବେକରେ ଦୃଢ଼ ମନ ସହିତ ଦେଖି, ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ବୋଲି ଅନୁଭବିବି?
କଦୋପଶାନ୍ତଚିତ୍ତାତ୍ମା ଚିତ୍ତାମ୍ ଉପଗତଃ ପରାମ୍ । ପରମାଲୋକମ୍ ଏଷ୍ଯାମି ଜାତ୍ଯାନ୍ଧ୍ଯଵିଗମାଦ୍ ଇଵ
ମୋର ମନ ଏବଂ ଆତ୍ମା କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ହେବ, ଉଚ୍ଚତମ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ମୁଁ କେବେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିପାରିବି, ଯେପରି ଜନ୍ମର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହେଲେ ଜଣେ ଅନ୍ଧ ମଣିଷ ଆଲୋକକୁ ଦେଖିପାରେ?
କଦାଭ୍ଯାସୋପଲବ୍ଧେନ ଚିତ୍ପ୍ରକାଶେନ ଚାରୁଣା । ଦୂରାଦ୍ ଆଲୋକଯିଷ୍ଯାମି ତନ୍ଵୀଂ କାଲକଲାମ୍ ଇମାମ୍
ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଲଭିଥିବା ଜ୍ଞାନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକରେ, ମୁଁ କେବେ ଦୂରରୁ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ କାଳର ଧାରାକୁ ଦେଖିପାରିବି?
ଈହିତାନୀହିତୋନ୍ମୁକ୍ତୋ ହେଯୋପାଦେଯଵର୍ଜିତଃ । କଦାନ୍ତସ୍ ତୋଷମ୍ ଏଷ୍ଯାମି ସ୍ଵପ୍ରକାଶପଦସ୍ଥିତଃ
ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନିଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ, ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗର ଭାବନା ଛାଡି, ମୁଁ କେବେ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ସନ୍ତୋଷ ପାଇପାରିବି?