ସକର୍ତୃକର୍ମକରଣାନ୍ ସ୍ଵାନ୍ ସ୍ପର୍ଶାନ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅସ୍ପୃଶନ୍ । ନିର୍ଵିକଲ୍ପନିରାଲମ୍ବସ୍ ସ୍ଵଚିନ୍ମାତ୍ରପରୋ ଭଵ
କର୍ତ୍ତା, କର୍ମ ଓ କାରଣ ଭାବନାକୁ ମନରେ ଛୁଅନି, ଭେଦ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଛାଡି, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ଏକାଗ୍ର ରୁହ।
ଜାଗ୍ରତ୍ଯ୍ ଏଵ ହି ସୌଷୁପ୍ତୀଂ ଭାଵଯନ୍ ସୁସ୍ଥିରାଂ ସ୍ଥିତିମ୍ । ସର୍ଵମ୍ ଅସ୍ତୀତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ସତ୍ତୈକାତ୍ମଵପୁର୍ ଭଵ
ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାକୁ ଚିନ୍ତା କର, ଏବଂ ସମସ୍ତ କିଛି ଅସ୍ତି ବୋଲି ଭାବି, ଏକମାତ୍ର ସତ୍ତାର ଏକତାର ଆକୃତି ହେଇଯା।
ନାନାନାନାଦଶାମୁକ୍ତୋ ଯୁକ୍ତୋ ମୁକ୍ତତଯାଶଯେ । ସମଗ୍ରକଲନାଦୀପସ୍ ସ୍ଵଚିନ୍ମାତ୍ରପରୋ ଭଵ
ବିଭିନ୍ନତା ଓ ଅବିଭିନ୍ନତାର ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ମୁକ୍ତିର ଇଚ୍ଛାରେ ସ୍ଥିର ରୁହ, ସମସ୍ତ ଗଣନାକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଦୀପ ଭଳି, ନିଜ ଚେତନାରେ ଏକାଗ୍ର ହୋ।
ଆତ୍ମତାପରତେ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିର୍ଵିଭାଗୋ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତୌ । ଵଜ୍ରସ୍ତମ୍ଭଵଦ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯ ସ୍ଥିରୋ ଭଵ
ନିଜ ଓ ପର ଭାବକୁ ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ହୋଇ, ହୀରା ଦଣ୍ଡ ଭଳି ନିଜକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଦୃଢ଼ ରୁହ।
ଛିତ୍ତ୍ଵାନ୍ତର୍ ମାନସାନ୍ ପାଶାନ୍ ଆଶାରୂପାନ୍ ଉଦାରଯା । ଧିଯା ଧୈର୍ଯୈକଧାରିଣ୍ଯା ନିର୍ଧର୍ମାଧର୍ମତାଂ ଵ୍ରଜ
ମନର ଭିତର ଆଶା ରୂପୀ ବନ୍ଧନକୁ ଉତ୍ତମ ଓ ଧୈର୍ୟ୍ୟଶୀଳ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା କାଟି, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଉଭୟୁଁ ପାରେ ଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋ।
ସମାସାଦଯତସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵସଂଵେଦନମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଵିଷଂ ହାଲାହଲମ୍ ଅପି ଯାସ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅମୃତତାଂ ତଵ
ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ନିଜ ଅସଳ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ, ସେତେବେଳେ ବିଷ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ ଅମୃତ ହେଇଯିବ।
ତଦୋଦେତି ମହାମୋହସ୍ ସଂସୃତିଭ୍ରମକାରଣମ୍ । ନିର୍ମଲାଯା ନିରଂଶାଯାସ୍ ସ୍ଵସଂଵିତ୍ତେଶ୍ ଚ୍ଯୁତିର୍ ଯଦା
ଯେତେବେଳେ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଅଖଣ୍ଡ ନିଜ ଜ୍ଞାନରୁ ବିଚ୍ୟୁତି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବଡ଼ ମାୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଘୁରଣିର କାରଣ।
ତଦା ସଙ୍କ୍ଷୀଯତେ ମୋହସ୍ ସଂସୃତିଭ୍ରମକାରଣମ୍ । ନିର୍ମଲାଯାଂ ନିରଂଶାଯାଂ ସ୍ଵସଂଵିତ୍ତୌ ସ୍ଥିତିର୍ ଯଦା
ଯେତେବେଳେ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଅଖଣ୍ଡ ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଅବିଚଳ ରହିବ, ସେତେବେଳେ ମାୟା, ଯାହା ପୁନର୍ଜନ୍ମର କାରଣ, କ୍ଷୟ ପାଇଯିବ।
ସ୍ଵରୂପମ୍ ଅନୁଯାତସ୍ଯ ତୀର୍ଣସ୍ଯାଶାମହାର୍ଣଵମ୍ । ପ୍ରସରିଷ୍ଯତି ତେ ସଂଵିତ୍ ସୂର୍ଯାଂଶୁର୍ ଇଵ ସର୍ଵତଃ
ଯିଏ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଆଶାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି ସମସ୍ତଠାରେ ବିକିରଣ ହେବ।
ସ୍ଵଭାଵମ୍ ଆଲୋକଯତ ଆନନ୍ଦମଯସଂସ୍ଥିତେଃ । ରସାଯନମ୍ ଅପି ସ୍ଵାଦୁ ରାମ ପ୍ରତିଵିଷାଯତେ
ହେ ରାମ, ଯିଏ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ସେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଦେଖିବାବେଳେ ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଲାଗେ।
ତୈର୍ ନ ଲଜ୍ଜାମହେ ପୁମ୍ଭିର୍ ଯେ ସ୍ଵଭାଵମ୍ ଉପାଗତାଃ । ଶେଷାଃ ପୁରୁଷନାମାନୋ ଗର୍ଦଭା ଦୀର୍ଘବାହଵଃ
ଯେମାନେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆମେ କେବେ ଲଜ୍ଜିତ ହୁଏନାହିଁ; ଅନ୍ୟମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ କେବଳ ଗଧା।
ପର୍ଵତାଃ ଖର୍ଵତାଂ ଯାନ୍ତି ପୁରୋ ଽଦ୍ରେର୍ ଇଵ ଦନ୍ତିନଃ । ପରାଂ କୋଟିଂ ପ୍ରଯାତସ୍ଯ ସ୍ଵସଂଵିତ୍ତ୍ଯୁନ୍ନତସ୍ଥିତେଃ
ଯିଏ ନିଜ ଜ୍ଞାନର ଶିଖରକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଛୋଟ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ହାତୀ ଆଗରେ ଟିଅଁ ପାହାଡ଼ ଅପରିଗଣ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଆଦୃଶ୍ଯଦ୍ରଷ୍ଟୃସୀମ୍ନୋ ଽନ୍ତସ୍ ସୂର୍ଯାଦୀନ୍ଯ୍ ଅଖିଲାନ୍ଯ୍ ଅପି । ନ ତେଜାଂସ୍ଯ୍ ଉପକୁର୍ଵନ୍ତି ସ୍ଵସଂଵିଦ୍ଦିଵ୍ଯଚକ୍ଷୁଷଃ
ଯିଏ ଅଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ରଷ୍ଟାର ସୀମାକୁ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ନିଜ ଜ୍ଞାନର ଦିବ୍ୟ ଚକ୍ଷୁକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆଲୋକ ମଧ୍ୟ ଆଲୋକିତ କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଅଵସ୍ତୁତାଂ ଵ୍ରଜନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତେ ମଧ୍ଯାହ୍ନ ଇଵ ଦୀପକାଃ । ଅର୍କାଦଯୋ ମହାଲୋକଵିଧାଵ୍ ଅଧିଗତାତ୍ମନଃ
ଯେମିତି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ ଅପରିଗଣ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେହିପରି ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଡ଼ ବଡ଼ ଜଗତର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଏ।
ତେଜୋଽଂଶୁଷୁ ପ୍ରଭାଵେଷୁ ବଲେଷ୍ଵ୍ ଅତିମହତ୍ସ୍ଵ୍ ଅପି । ସର୍ଵେଷୂନ୍ନତିଯୁକ୍ତେଷୁ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ ପରମୋନ୍ନତଃ
ଆଲୋକର କିରଣ, ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଶକ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ବଡ଼ ବଡ଼ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ।
ଭାନ୍ତି ଭାସା ଯଥା ସୂର୍ଯଵହ୍ନୀନ୍ଦୁମଣିତାରକାଃ । ତଥା ଜଗତି ରାଜନ୍ତେ ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯା ନରୋତ୍ତମାଃ
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ର, ମଣି ଓ ତାରାମାନେ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁ ମହାନ ଲୋକେ ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି।
ଧରାଵିଵରକୀଟେଭ୍ଯୋ ଗର୍ଦଭେଭ୍ଯୋ ଽପି ମାନଵାଃ । ତିର୍ଯଗ୍ଭ୍ଯଶ୍ ଚାପ୍ଯ୍ ଅତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞା ରାମ ତୁଚ୍ଛତରାସ୍ ସ୍ମୃତାଃ
ହେ ରାମ, ଯେଉଁ ମାନବମାନେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୂମି ତଳେ ରହୁଥିବା କୀଟ, ଗଧା ଓ ଅନ୍ୟ ପଶୁମାନେଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ତୁଚ୍ଛ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ତାଵତ୍ ସମ୍ମୋହଵେତାଲୋ ଦେହୋ ଯାଵଦ୍ ଅନାତ୍ମଵାନ୍ । ଆତ୍ମଜ୍ଞ ଏଵ ସଂଯୁକ୍ତଶ୍ ଚେତନେନେତି ତଦ୍ଵିଦଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଦେହଟି ଭ୍ରମର ଭୂତ ଭଳି ରହେ। ଜଣେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀକୁ ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଚେତନ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଅନାତ୍ମଜ୍ଞୋ ହି ଦୁର୍ଦେହଃ ପ୍ରସ୍ଫୁରନ୍ନ୍ ଅପି ଭୂତଲେ । ଶଵ ଏଵ ଭ୍ରମତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ଆତ୍ମଜ୍ଞସ୍ ତୁ ସଚେତନଃ
ଯିଏ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେ ଦେହ ଦୁଃଖୀ ଓ ଦୟନୀୟ, ଯଦିଓ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ସେ ମୃତଦେହ ଭଳି ଅସାର ଭାବେ ଘୁରେ। କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ହେଉଛନ୍ତି ସତ୍ୟ ସଚେତନ।
ଦୂରମ୍ ଆତ୍ମଜ୍ଞତା ଯାତି ଚିତ୍ତେ ପୀଵରତାଂ ଗତେ । ଆଲୋକଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ଅମଲା ମହାମେଘ ଇଵୋତ୍ଥିତେ
ମନ ଯେତେବେଳେ ଆସକ୍ତିରେ ଭରିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଏ, ଯେପରି ମହାମେଘ ଆସିଲେ ଶୁଭ୍ର ଆଲୋକ ଲୁଚିଯାଏ।
ଭୋଗାଭୋଗତିରସ୍କାରୈଃ କାର୍ଶ୍ଯଂ ନେଯଂ ମନଶ୍ ଶନୈଃ । ରସାପହାରୈସ୍ ତଜ୍ଜ୍ଞେନ କାଲେନାଜୀର୍ଣପର୍ଣଵତ୍
ଭୋଗ ଓ ଅଭୋଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ମନକୁ ଦୀରେ-ଦୀରେ କ୍ଷୀଣ କରନ୍ତି, ଯେପରି ରସ ନେଇଲେ ଗଛପତ୍ର କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ।
ଅନାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଭାଵେନ ଦେହମାତ୍ରାସ୍ଥଯାନଯା । ପୁତ୍ରଦାରକୁଟୁମ୍ବୈଶ୍ ଚ ଚେତୋ ଗଚ୍ଛତି ପୀନତାମ୍
ଯେତେବେଳେ ଅପରିଚୟକୁ ନିଜ ବୋଲି ଭାବି, ଶରୀରକୁ ମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପୁଅ, ଝିଅ, ଜଣେ ଜଣେ ପରିବାର ଉପରେ ଆସକ୍ତି ହେଉଥିବାରୁ ମନ ଅତ୍ୟଧିକ ଫୁଲିଯାଏ।
ଅହଙ୍କାରଵିକାରେଣ ମମତାମଲହେଲଯା । ଇଦଂ ମମେତି ଭାଵେନ ଚେତୋ ଗଚ୍ଛତି ପୀନତାମ୍
ଅହଂକାରର ବିକୃତି ଓ ମୋର ଭାବର ଅଶୁଦ୍ଧି, 'ଏହା ମୋର' ବୋଲି ଭାବିବା ଦ୍ୱାରା ମନ ଅତିରିକ୍ତ ଫୁଲିଯାଏ।
ଜରାମରଣଦୁଃଖେନ ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଉନ୍ନତିମ୍ ଈଯୁଷା । ଦୋଷାଶୀଵିଷକୋଶେନ ଚେତୋ ଗଚ୍ଛତି ପୀନତାମ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଉନ୍ନତି ଚାହିଁ, ଦୋଷର ଅସୁରକ୍ଷିତ ମଣିଆ ମାନେ ପରି ମନ ଅତି ଫୁଲିଯାଏ।
ଦୁରାଶାକ୍ଷୀରପାନେନ ଭୋଗାନିଲବଲେନ ଚ । ଆସ୍ଥାଦାନେନ ଚାନେନ ଚିତ୍ତାହିର୍ ଯାତି ପୀନତାମ୍
ଅନାବଶ୍ୟକ ଆଶାର ଦୁଧ ପିଇ, ଭୋଗର ବାତାସର ଜୋରରେ ଏବଂ ଏହି ସବୁକୁ ଧରି ରଖିବାରୁ, ମନର ସାପ ଅତ୍ୟଧିକ ଫୁଲିଯାଏ।
ଆଧିଵ୍ଯାଧିଵିଲାସେନ ସମାଶ୍ଵାସେନ ସଂସୃତୌ । ହେଯାଦେଯପ୍ରଯତ୍ନେନ ଚେତୋ ଗଚ୍ଛତି ପୀନତାମ୍
ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗର ଖେଳ, ଏହି ସଂସାରର ମିଥ୍ୟା ଆଶ୍ୱାସ ଓ ଯାହା ଛାଡ଼ିବା ଓ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଦ୍ୱାରା ମନ ଅତ୍ୟଧିକ ଫୁଲିଯାଏ।
ଆଗମାପାଯଵପୁଷା ଵିଷଵୈଷମ୍ଯଶଂସିନା । ଭୋଗାଭୋଗେନ ପୀନେନ ଚିତ୍ତାହିର୍ ଯାତି ପୀନତାମ୍
ଏହି ଦେହ ଆସିଯିବା ଓ ଯିବାରେ ନିମନ୍ତ୍ରଣ, ବିଷର ଅସମତୁଳନ ଦେଖାଇବା, ଭୋଗ ଓ ଅଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ମନର ସର୍ପ ଅତ୍ୟଧିକ ଫୁଲିଯାଏ।
ଶରୀରଦୁଶ୍ଶ୍ଵଭ୍ରଚିରପ୍ରରୂଢଂ ଚିନ୍ତାଚଯୋଚ୍ଚାକୃତିମଞ୍ଜରୀକମ୍ । ଜରାମୃତିଵ୍ଯାଧିଫଲାଵନମ୍ରଂ କାମୋପଭୋଗୌଘଵିକାସିପୁଷ୍ପମ୍
ଏହି ଦେହର ଅବିକାଶୀ ମାଟିରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚିନ୍ତାର ଗୁଛ ଯାହାର ମଞ୍ଜରୀ, ଆସା ଆକାଂକ୍ଷାର ବିସ୍ତାର ଯାହାର ଫୁଲ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରୋଗର ଫଳରେ ଯାହା ନମିଯାଏ—ଏହି ମନର ବିଷବୃକ୍ଷ।
ଵିଚାରସାରକ୍ରକଚେନ ଚିତ୍ତଵିଷଦ୍ରୁମଂ ତ୍ଵଂ ଦ୍ରୁତମ୍ ଇନ୍ଦୁକଲ୍ପ । ଆଶାମହାଶାଖମ୍ ଅଶଙ୍କମ୍ ଏଵ ଚ୍ଛିନ୍ଦ୍ଧି ପ୍ରସହ୍ଯାର୍ଦ୍ରଵିକଲ୍ପପତ୍ତ୍ରମ୍
ହେ ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ, ନିଷ୍କନ୍ତକ ଭାବରେ, ନିଜର ଭଲ ବୁଝିବାର କର୍ମଠ କର୍ମରେ ଏହି ମନର ବିଷବୃକ୍ଷକୁ ତୁରନ୍ତ କାଟିଦେଅ, ଆଶାର ମହାଶାଖା ଓ ଭିଜା କଳ୍ପନାର କୋମଳ ପତ୍ର ସହିତ।
ମତ୍ତଂ କ୍ଷଣଂ ଚୈକତଟୋପଵେଶଵିଶ୍ରାନ୍ତିସୌଖ୍ଯେଷ୍ଵ୍ ଅସମର୍ଥମ୍ ଉଗ୍ରମ୍ । ଆଲୋଡନୋତ୍କଂ ସୁଜନକ୍ରମାବ୍ଜଷଣ୍ଡସ୍ଯ ଚଣ୍ଡଂ ସୁଖଦୁଃଖଗଣ୍ଡମ୍
ମନ ଏତେ ମତ୍ତ ଏବଂ ତୀବ୍ର ଯେ, ଏକାନ୍ତ ଶାନ୍ତିର ଆନନ୍ଦରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ରାମ ନେବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ଏହା ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟର ପଦ୍ମରେ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଝୁଣ୍ଡ ପରି ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ଏବଂ ଆନନ୍ଦ-ଦୁଃଖର ଏକ କଠିନ ଗୁଛ ପରି ରହିଥାଏ।