ଶାସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜନସମ୍ପର୍କସନ୍ତତାଭ୍ଯାସଯୋଗତଃ । ଜାଗତାନାମ୍ ଅଵସ୍ତୁତ୍ଵଂ ଭାଵାନାମ୍ ଅଧିଗମ୍ଯତେ
ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା, ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସହିତ ମିଳିବା ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଏବଂ ବସ୍ତୁର ଅସତ୍ୟତା ବୁଝିପାରିଯାଏ।
ଅଵିଵେକାଦ୍ ଉପାହୃତ୍ଯ ଚେତସ୍ ସ୍ଵୈର୍ ଯତ୍ନନିଶ୍ଚଯୈଃ । ବଲାତ୍କାରେଣ ସଂଯୋଜ୍ଯଂ ଶାସ୍ତ୍ରସତ୍ପୁରୁଷକ୍ରମେ
ଯେତେବେଳେ ବିବେକ ନଥାଏ, ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ; ଏହି ମନକୁ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଠିକ୍ ପଥରେ ଆଣିବା ଦରକାର।
ମୁଖ୍ଯଂ କାରଣମ୍ ଆତ୍ମୈଵ ପରମାତ୍ମାଵଲୋକନେ । ଅଗାଧେ ପତିତଂ ରତ୍ନଂ ରତ୍ନେନୈଵାଵକୃଷ୍ଯତେ
ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ନିଜ ଆତ୍ମା ହିଁ; ଯେପରି ଗଭୀର ଜଳରେ ପଡ଼ିଥିବା ମଣିକୁ ଅନ୍ୟ ମଣି ଦ୍ୱାରା ବାହାର କରାଯାଏ, ସେପରି ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ପରମାତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ସ୍ଵାନୁଭୂତାନି ଦୁଃଖାନି ସ୍ଵାତ୍ମୈଵ ତ୍ଯକ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହତି । ତେନାତ୍ମୈଵାତ୍ମଵିଜ୍ଞାନେ ହେତୁର୍ ଏକଃ ପରସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ଜେଉଁ ଦୁଃଖଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନରେ ମାତ୍ର ନିଜେ ଏକମାତ୍ର କାରଣ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ପ୍ରଲପନ୍ ଵିସୃଜନ୍ ଗୃହ୍ଣନ୍ନ୍ ଉନ୍ମିଷନ୍ ନିମିଷନ୍ନ୍ ଅପି । ନିରସ୍ତମନନାନନ୍ତସଂଵିନ୍ମାତ୍ରପରୋ ଭଵ
କଥାହେଉଥିବା, ଛାଡ଼ୁଥିବା, ଧରୁଥିବା, ଆଖି ଖୋଲୁଥିବା କିମ୍ବା ବନ୍ଦ କରୁଥିବା ବେଳେ, ମନକୁ ସମସ୍ତ ଭ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ଅନନ୍ୟ ଚେତନାରେ ଏକାଗ୍ର ରୁହ।
ମମେଦଂ ତଦ୍ ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇତି ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ଵାସନାଃ । ଏକନିଷ୍ଠତଯାନ୍ତସ୍ସ୍ଥସଂଵିନ୍ମାତ୍ରପରୋ ଭଵ
'ଏହା ମୋର', 'ସେଠା ତାଙ୍କର', 'ମୁଁ ଏହି' — ଏପରି ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚେତନାରେ ଏକମାତ୍ର ଲଗନ ରଖ।
ଵର୍ତମାନଭଵିଷ୍ଯନ୍ତ୍ଯୋସ୍ ସ୍ଥିତ୍ଯୋର୍ ଆଦେହମ୍ ଏକଧୀଃ । ସ୍ଵସଂଵିତ୍ତ୍ଯନୁସନ୍ଧାନାତ୍ ସମାଧାନପରୋ ଭଵ
ବର୍ତ୍ତମାନ କିମ୍ବା ଭବିଷ୍ୟତ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବ, ମନକୁ ଏକାଗ୍ର ରଖ। ନିଜ ଚେତନାକୁ ସଦା ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି, ଏକାଗ୍ରତାରେ ଲଗନ ରୁହ।
ପଲାଯନେଷୁ ଯୁଦ୍ଧେଷୁ ଦୁଃଖେଷୁ ଚ ସୁଖେଷୁ ଚ । ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତେଷୁ ସ୍ଵସଂଵିତ୍ତିପରୋ ଭଵ
ପଳାଇବା ବେଳେ, ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ସମୟରେ, ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଭିତରେ, ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ — ସବୁବେଳେ ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଏକାଗ୍ର ରୁହ।
ମଲଂ ସଂଵେଦ୍ଯମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ମନୋ ନିର୍ମଥ୍ଯ ମନ୍ଥରମ୍ । ଆଶାପାଶାନ୍ ଅଲଂ ଛିତ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵସଂଵିତ୍ତିପରୋ ଭଵ
ଅନୁଭବର ଅଶୁଦ୍ଧିକୁ ଛାଡିଦେ, ଅଳସ ମନକୁ ଭଲଭାବେ ଉଲଟାଇଦେ, ଆଶାର ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନକୁ କାଟିଦେ ଏବଂ ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଏକାଗ୍ର ରୁହ।
ଅଶୁଭାଶୁଭସଙ୍କେତସ୍ ସଂଶାନ୍ତାଶାଵିଷୂଚିକଃ । ନଷ୍ଟେଷ୍ଟାନିଷ୍ଟଦୃଷ୍ଟିସ୍ ତ୍ଵଂ ସଂଵିତ୍ସାରପରୋ ଭଵ
ଆଶାର ତାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋ, ଭଲ ଓ ଖରାପର ଚିହ୍ନକୁ ଛାଡ, ଇଚ୍ଛିତ କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛିତ କିଛି ଭାବନା ରଖନି — ଚେତନାର ସାରରେ ଏକାଗ୍ର ରୁହ।
ସକର୍ତୃକର୍ମକରଣାନ୍ ସ୍ଵାନ୍ ସ୍ପର୍ଶାନ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅସ୍ପୃଶନ୍ । ନିର୍ଵିକଲ୍ପନିରାଲମ୍ବସ୍ ସ୍ଵଚିନ୍ମାତ୍ରପରୋ ଭଵ
କର୍ତ୍ତା, କର୍ମ ଓ କାରଣ ଭାବନାକୁ ମନରେ ଛୁଅନି, ଭେଦ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଛାଡି, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ଏକାଗ୍ର ରୁହ।
ଜାଗ୍ରତ୍ଯ୍ ଏଵ ହି ସୌଷୁପ୍ତୀଂ ଭାଵଯନ୍ ସୁସ୍ଥିରାଂ ସ୍ଥିତିମ୍ । ସର୍ଵମ୍ ଅସ୍ତୀତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ସତ୍ତୈକାତ୍ମଵପୁର୍ ଭଵ
ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାକୁ ଚିନ୍ତା କର, ଏବଂ ସମସ୍ତ କିଛି ଅସ୍ତି ବୋଲି ଭାବି, ଏକମାତ୍ର ସତ୍ତାର ଏକତାର ଆକୃତି ହେଇଯା।
ନାନାନାନାଦଶାମୁକ୍ତୋ ଯୁକ୍ତୋ ମୁକ୍ତତଯାଶଯେ । ସମଗ୍ରକଲନାଦୀପସ୍ ସ୍ଵଚିନ୍ମାତ୍ରପରୋ ଭଵ
ବିଭିନ୍ନତା ଓ ଅବିଭିନ୍ନତାର ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ମୁକ୍ତିର ଇଚ୍ଛାରେ ସ୍ଥିର ରୁହ, ସମସ୍ତ ଗଣନାକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଦୀପ ଭଳି, ନିଜ ଚେତନାରେ ଏକାଗ୍ର ହୋ।
ଆତ୍ମତାପରତେ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିର୍ଵିଭାଗୋ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତୌ । ଵଜ୍ରସ୍ତମ୍ଭଵଦ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯ ସ୍ଥିରୋ ଭଵ
ନିଜ ଓ ପର ଭାବକୁ ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ହୋଇ, ହୀରା ଦଣ୍ଡ ଭଳି ନିଜକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଦୃଢ଼ ରୁହ।
ଛିତ୍ତ୍ଵାନ୍ତର୍ ମାନସାନ୍ ପାଶାନ୍ ଆଶାରୂପାନ୍ ଉଦାରଯା । ଧିଯା ଧୈର୍ଯୈକଧାରିଣ୍ଯା ନିର୍ଧର୍ମାଧର୍ମତାଂ ଵ୍ରଜ
ମନର ଭିତର ଆଶା ରୂପୀ ବନ୍ଧନକୁ ଉତ୍ତମ ଓ ଧୈର୍ୟ୍ୟଶୀଳ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା କାଟି, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଉଭୟୁଁ ପାରେ ଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋ।
ସମାସାଦଯତସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵସଂଵେଦନମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଵିଷଂ ହାଲାହଲମ୍ ଅପି ଯାସ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅମୃତତାଂ ତଵ
ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ନିଜ ଅସଳ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ, ସେତେବେଳେ ବିଷ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ ଅମୃତ ହେଇଯିବ।
ତଦୋଦେତି ମହାମୋହସ୍ ସଂସୃତିଭ୍ରମକାରଣମ୍ । ନିର୍ମଲାଯା ନିରଂଶାଯାସ୍ ସ୍ଵସଂଵିତ୍ତେଶ୍ ଚ୍ଯୁତିର୍ ଯଦା
ଯେତେବେଳେ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଅଖଣ୍ଡ ନିଜ ଜ୍ଞାନରୁ ବିଚ୍ୟୁତି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବଡ଼ ମାୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଘୁରଣିର କାରଣ।
ତଦା ସଙ୍କ୍ଷୀଯତେ ମୋହସ୍ ସଂସୃତିଭ୍ରମକାରଣମ୍ । ନିର୍ମଲାଯାଂ ନିରଂଶାଯାଂ ସ୍ଵସଂଵିତ୍ତୌ ସ୍ଥିତିର୍ ଯଦା
ଯେତେବେଳେ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଅଖଣ୍ଡ ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଅବିଚଳ ରହିବ, ସେତେବେଳେ ମାୟା, ଯାହା ପୁନର୍ଜନ୍ମର କାରଣ, କ୍ଷୟ ପାଇଯିବ।
ସ୍ଵରୂପମ୍ ଅନୁଯାତସ୍ଯ ତୀର୍ଣସ୍ଯାଶାମହାର୍ଣଵମ୍ । ପ୍ରସରିଷ୍ଯତି ତେ ସଂଵିତ୍ ସୂର୍ଯାଂଶୁର୍ ଇଵ ସର୍ଵତଃ
ଯିଏ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଆଶାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି ସମସ୍ତଠାରେ ବିକିରଣ ହେବ।
ସ୍ଵଭାଵମ୍ ଆଲୋକଯତ ଆନନ୍ଦମଯସଂସ୍ଥିତେଃ । ରସାଯନମ୍ ଅପି ସ୍ଵାଦୁ ରାମ ପ୍ରତିଵିଷାଯତେ
ହେ ରାମ, ଯିଏ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ସେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଦେଖିବାବେଳେ ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଲାଗେ।
ତୈର୍ ନ ଲଜ୍ଜାମହେ ପୁମ୍ଭିର୍ ଯେ ସ୍ଵଭାଵମ୍ ଉପାଗତାଃ । ଶେଷାଃ ପୁରୁଷନାମାନୋ ଗର୍ଦଭା ଦୀର୍ଘବାହଵଃ
ଯେମାନେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆମେ କେବେ ଲଜ୍ଜିତ ହୁଏନାହିଁ; ଅନ୍ୟମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ କେବଳ ଗଧା।
ପର୍ଵତାଃ ଖର୍ଵତାଂ ଯାନ୍ତି ପୁରୋ ଽଦ୍ରେର୍ ଇଵ ଦନ୍ତିନଃ । ପରାଂ କୋଟିଂ ପ୍ରଯାତସ୍ଯ ସ୍ଵସଂଵିତ୍ତ୍ଯୁନ୍ନତସ୍ଥିତେଃ
ଯିଏ ନିଜ ଜ୍ଞାନର ଶିଖରକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଛୋଟ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ହାତୀ ଆଗରେ ଟିଅଁ ପାହାଡ଼ ଅପରିଗଣ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଆଦୃଶ୍ଯଦ୍ରଷ୍ଟୃସୀମ୍ନୋ ଽନ୍ତସ୍ ସୂର୍ଯାଦୀନ୍ଯ୍ ଅଖିଲାନ୍ଯ୍ ଅପି । ନ ତେଜାଂସ୍ଯ୍ ଉପକୁର୍ଵନ୍ତି ସ୍ଵସଂଵିଦ୍ଦିଵ୍ଯଚକ୍ଷୁଷଃ
ଯିଏ ଅଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ରଷ୍ଟାର ସୀମାକୁ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ନିଜ ଜ୍ଞାନର ଦିବ୍ୟ ଚକ୍ଷୁକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆଲୋକ ମଧ୍ୟ ଆଲୋକିତ କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଅଵସ୍ତୁତାଂ ଵ୍ରଜନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତେ ମଧ୍ଯାହ୍ନ ଇଵ ଦୀପକାଃ । ଅର୍କାଦଯୋ ମହାଲୋକଵିଧାଵ୍ ଅଧିଗତାତ୍ମନଃ
ଯେମିତି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ ଅପରିଗଣ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେହିପରି ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଡ଼ ବଡ଼ ଜଗତର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଏ।
ତେଜୋଽଂଶୁଷୁ ପ୍ରଭାଵେଷୁ ବଲେଷ୍ଵ୍ ଅତିମହତ୍ସ୍ଵ୍ ଅପି । ସର୍ଵେଷୂନ୍ନତିଯୁକ୍ତେଷୁ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ ପରମୋନ୍ନତଃ
ଆଲୋକର କିରଣ, ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଶକ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ବଡ଼ ବଡ଼ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ।
ଭାନ୍ତି ଭାସା ଯଥା ସୂର୍ଯଵହ୍ନୀନ୍ଦୁମଣିତାରକାଃ । ତଥା ଜଗତି ରାଜନ୍ତେ ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯା ନରୋତ୍ତମାଃ
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ର, ମଣି ଓ ତାରାମାନେ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁ ମହାନ ଲୋକେ ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି।
ଧରାଵିଵରକୀଟେଭ୍ଯୋ ଗର୍ଦଭେଭ୍ଯୋ ଽପି ମାନଵାଃ । ତିର୍ଯଗ୍ଭ୍ଯଶ୍ ଚାପ୍ଯ୍ ଅତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞା ରାମ ତୁଚ୍ଛତରାସ୍ ସ୍ମୃତାଃ
ହେ ରାମ, ଯେଉଁ ମାନବମାନେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୂମି ତଳେ ରହୁଥିବା କୀଟ, ଗଧା ଓ ଅନ୍ୟ ପଶୁମାନେଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ତୁଚ୍ଛ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ତାଵତ୍ ସମ୍ମୋହଵେତାଲୋ ଦେହୋ ଯାଵଦ୍ ଅନାତ୍ମଵାନ୍ । ଆତ୍ମଜ୍ଞ ଏଵ ସଂଯୁକ୍ତଶ୍ ଚେତନେନେତି ତଦ୍ଵିଦଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଦେହଟି ଭ୍ରମର ଭୂତ ଭଳି ରହେ। ଜଣେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀକୁ ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଚେତନ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଅନାତ୍ମଜ୍ଞୋ ହି ଦୁର୍ଦେହଃ ପ୍ରସ୍ଫୁରନ୍ନ୍ ଅପି ଭୂତଲେ । ଶଵ ଏଵ ଭ୍ରମତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ଆତ୍ମଜ୍ଞସ୍ ତୁ ସଚେତନଃ
ଯିଏ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେ ଦେହ ଦୁଃଖୀ ଓ ଦୟନୀୟ, ଯଦିଓ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ସେ ମୃତଦେହ ଭଳି ଅସାର ଭାବେ ଘୁରେ। କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ହେଉଛନ୍ତି ସତ୍ୟ ସଚେତନ।
ଦୂରମ୍ ଆତ୍ମଜ୍ଞତା ଯାତି ଚିତ୍ତେ ପୀଵରତାଂ ଗତେ । ଆଲୋକଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ଅମଲା ମହାମେଘ ଇଵୋତ୍ଥିତେ
ମନ ଯେତେବେଳେ ଆସକ୍ତିରେ ଭରିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଏ, ଯେପରି ମହାମେଘ ଆସିଲେ ଶୁଭ୍ର ଆଲୋକ ଲୁଚିଯାଏ।