ଏଵମ୍ ଅସ୍ଯ କଥଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମାଯାଚକ୍ରସ୍ଯ ରୋଧନମ୍ । କୁର୍ମଃ ପ୍ରବଲିନୋ ଵେଗାତ୍ ସର୍ଵାଙ୍ଗଚ୍ଛେଦକାରିଣଃ
ଏଭଳି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାୟାର ଚକ୍ର, ଯାହା ତୀବ୍ର ଗତିରେ କୂର୍ମଙ୍କ ପରି ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ କାଟି ଦେଉଛି, ଏହାକୁ କିପରି ରୋକିବା?
ଅସ୍ଯ ସଂସାରରୂପସ୍ଯ ମାଯାଚକ୍ରସ୍ଯ ରାଘଵ । ଚିତ୍ତଂ ଵିଦ୍ଧି ମହାନାଭିଂ ଭ୍ରମତୋ ଭ୍ରମଦାଯିନଃ
ହେ ରାଘବ, ଏହି ସଂସାର ରୂପୀ ମାୟାର ଚକ୍ରର ମୁଖ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର ହେଉଛି ମନ। ଏହି ଚକ୍ର ଘୂରୁଛି ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେଠାରେ ଘୂରଣ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି।
ତସ୍ମିନ୍ ନୂନମ୍ ଅଵଷ୍ଟବ୍ଧେ ଧିଯା ପୁରୁଷଯତ୍ନତଃ । ଗୃହୀତନାଭି ଵହନାନ୍ ମାଯାଚକ୍ରଂ ନିରୁଧ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଭଲଭାବେ ଧରିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଧରି ରଖିଲେ ମାୟାର ଚକ୍ର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରୁକିଯାଏ।
ଅଵଷ୍ଟବ୍ଧମନୋନାଭି ମୋହଚକ୍ରଂ ନ ଚୋପତି । ଯଥା ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ନିରୁଦ୍ଧାଯାଂ କୀଲକଂ ରଜ୍ଜୁଵେଷ୍ଟିତମ୍
ମନର ନାଭି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଧରି ରଖିଲେ, ମୋହର ଚକ୍ର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ମଜବୁତ ରସୀରେ ବାନ୍ଧିଥିବା ଖୁଟି ହଲେ, ସେଠାରେ ଖୁଟି ହଲିଲେ ଚଳିପାରେ ନାହିଁ।
ଚକ୍ରଯୁଦ୍ଧୈକତଜ୍ଜ୍ଞୋ ଽପି କସ୍ମାଜ୍ ଜାନାସି ନାନଘ । ଚକ୍ରଂ ନାଭାଵ୍ ଅଵଷ୍ଟବ୍ଧଂ ଵଶମ୍ ଆଯାତି ନାନ୍ଯଥା
ଚକ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ନିର୍ମଳ, ତୁମେ କି ଜାଣୁନାହଁ? ଚକ୍ରର ନାଭି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଧରି ରଖିଲେ, ଚକ୍ର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସେ; ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭଳି ନୁହେଁ।
ଚିତ୍ତନାଭାଵ୍ ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ତସ୍ମାଦ୍ ଯତ୍ନେନ ରାଘଵ । ସଂସାରଚକ୍ରଂ ଵହନାଦ୍ ଆତ୍ମନଃ ପରିରୋଧଯ
ସେଇପରି, ହେ ରାଘବ, ଚେତନାର ନାଭିକୁ ଉଦ୍ୟମରେ ଦୃଢ଼ କରି, ସଂସାରର ଚକ୍ର ଆପଣଙ୍କୁ ଘେରି ନେବାକୁ ଦିଅନାହଁ।
ଏତାଂ ଯୁକ୍ତିଂ ଵିନା ଦୁଃଖମ୍ ଅନନ୍ତମ୍ ଇଦମ୍ ଆତ୍ମନଃ । ଅସ୍ଯାଂ ଯୁକ୍ତୌ କ୍ଷଣାତ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ତଂ ଗତମ୍ ଏଵାଵଲୋକଯ
ଏହି ଉପାୟ ବିନା ନିଜ ପାଇଁ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହି ଉପାୟ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଦେଖ, କେବଳ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ସେ ଦୁଃଖର ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ଚିତ୍ତାକ୍ରମଣମାତ୍ରାଖ୍ଯାତ୍ ପରମାଦ୍ ଔଷଧାଦ୍ ଋତେ । ପ୍ରଯତ୍ନେନାପି ସଂସାରମହାରୋଗୋ ନ ଶାମ୍ଯତି
ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନାମକ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଔଷଧ ବ୍ୟତୀତ, ଯେତେ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସଂସାରର ମହା ରୋଗ କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ ରାଘଵ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ତୀର୍ଥଦାନତପଃକ୍ରିଯାଃ । ଶ୍ରେଯସେ ପରମାଯାନ୍ତଶ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵ ଵଶୀକୁରୁ
ସେଥିପାଇଁ ରାଘବ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼ି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମନକୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ରଖ।
ଚିତ୍ତାନ୍ତର୍ ଏଵ ସଂସାରଃ କୁମ୍ଭାନ୍ତଃ କୁମ୍ଭଖଂ ଯଥା । ଚିତ୍ତନାଶେ ନ ସଂସାରଃ କୁମ୍ଭନାଶେ ନ କୁମ୍ଭଖମ୍
ସଂସାର କେବଳ ମନ ଭିତରେ ଅଛି, ଯେପରି କୁମ୍ଭ ଭିତରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଥାଏ; ମନ ନାଶ ହେଲେ ସଂସାର ନାଶ ହୁଏ, କୁମ୍ଭ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ କୁମ୍ଭ ଭିତର ଖାଲି ସ୍ଥାନ ରହେ ନାହିଁ।
ଚିତ୍ତସଂସାରଣାକାଶକୋଟରେ ଚିତ୍ତକୁମ୍ଭଖମ୍ । ଵିନାଶ୍ଯାତୁଲିତାକାଶରୂପଂ ସ୍ଵଂ ରୂପମ୍ ଆଵିଶ
ମନର ସଂସାର ଗୁହାରେ ଥିବା ମନର କୁମ୍ଭ ଭିତର ଖାଲି ସ୍ଥାନକୁ ଛାଡ଼ି, ଅପରିମିତ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରବେଶ କର।
ଵର୍ତମାନଂ କ୍ରମାଯାତଂ ଭଜଦ୍ ବାହ୍ଯଧିଯା କ୍ଷଣମ୍ । ଭୂତଂ ଭଵିଷ୍ଯଦ୍ ଅଭଜଦ୍ ଯାତି ଚିତ୍ତମ୍ ଅଚିତ୍ତତାମ୍
ମନ ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ବାହ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ପୂର୍ବ ଓ ଆଗାମୀକୁ ଛାଡି ଦେଇ, ଏହା ମନ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅମନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ସଙ୍କଲ୍ପଂ ସାନୁସନ୍ଧାନଵର୍ଜନଂ ଚେତ୍ ପ୍ରତିକ୍ଷଣମ୍ । କରୋଷି ତଦ୍ ଅଚିତ୍ତତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ତ ଏଵାସି ପାଵନମ୍
ତୁମେ ଯଦି ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ଆସକ୍ତି ଓ ଅନୁସ୍ମୃତି ବିନା କର, ତେବେ ତୁମେ ଅମନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ଓ ସତ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ହେବା।
ଯାଵତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପକଲନଂ ତାଵଚ୍ ଚିତ୍ତଵିଭୂତଯଃ । ଯାଵଜ୍ ଜଲଦଵିସ୍ତାରସ୍ ତାଵତ୍ ଖେ ଜଲବିନ୍ଦଵଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନର ଇଚ୍ଛା ଓ ଚିନ୍ତା ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ରହିଥାଏ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆକାଶରେ ମେଘ ଛାଇ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଣିର ବିନ୍ଦୁ ରହିଥାଏ।
ସଚିତ୍ତଂ ଚେତନଂ ଯାଵତ୍ ତାଵତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପକଲ୍ପନମ୍ । ସଚନ୍ଦ୍ରାଂଶୁ ଜଗଦ୍ ଯାଵତ୍ ତାଵତ୍ ପ୍ରାଲେଯଲେଶକାଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଗୃତ ମନ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଓ ଚିନ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକରେ ବିଶ୍ୱ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହିମର ଚିହ୍ନ ରହିଥାଏ।
ଚେତନଶ୍ ଚିତ୍ତରିକ୍ତଶ୍ ଚେଦ୍ ଭାଵିତସ୍ ତତ୍ କୁସଂସୃତେଃ । ଆମୂଲମ୍ ଏଵ ଦଗ୍ଧାନି ଵିଦ୍ଧି ମୂଲାନି ସିଦ୍ଧିମନ୍
ଯଦି ଚେତନା ମନରୁ ଖାଲି ରହି ଉଚିତ ଭାବେ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ତେବେ ଅଶୁଦ୍ଧିର ମୂଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦହିଯାଏ; ଏହିଥିକି ହେଉଛି ସଫଳତାର ମୂଳ ଭିତ୍ତି ବୋଲି ଜାଣ।
ଚେତନଂ ଚିତ୍ତରିକ୍ତଂ ହି ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଚେତନମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ନିର୍ମନସ୍କସ୍ଵଭାଵଂ ତନ୍ ନ ତତ୍ର କଲନାମଲଃ
ମନ ବିନା ଥିବା ଚେତନାକୁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚେତନା ବୋଲାଯାଏ; ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ମନସିକ କ୍ରିୟା ନଥାଏ, ଏଠାରେ କୌଣସି ଭାବନାର ଅଶୁଦ୍ଧି ନାହିଁ।
ସା ସତ୍ଯତା ସା ଶିଵତା ସା ସତ୍ତା ପାରମାତ୍ମିକୀ । ସର୍ଵଜ୍ଞତା ସା ସା ତୃପ୍ତିର୍ ନନୁ ଯତ୍ର ମନଃ କ୍ଷତମ୍
ଯେଠାରେ ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେଠି ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଶୁଭତା, ପରମ ଆତ୍ମାର ସ୍ତିତି, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣତା।
ମନୋ ଯତ୍ର ତୁ ତତ୍ରାସ୍ଥାସ୍ ତତ୍ର ଦୁଃଖସୁଖାନି ଚ । ସଦା ସନ୍ନିଧିମ୍ ଆଯାନ୍ତି ଶ୍ମଶାନ ଇଵ ଵାଯସାଃ
ଯେଉଁଠି ମନ ରହେ, ସେଠି ସଦା ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଏମିତି ଯୋଗ ହୁଏ, ଯେପରି ଶ୍ମଶାନରେ କାଉଁ ଏକଠା ହୁଏ।
ଅଵସ୍ତୁତ୍ଵାଵବୋଧେନ ସର୍ଵଭାଵଵ୍ଯଵସ୍ଥିତେଃ । ସଂସୃତିଵ୍ରତତେର୍ ବୀଜଂ ସଙ୍କଲ୍ପେ ନୋପଜାଯତେ
ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଅସତ୍ୟତା ବୁଝିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଘଟଣାର ନିୟମ ଯେତେବେଳେ ଜଣାପଡ଼େ, ସେତେବେଳେ ଏହି ସଂସାରୀ ଚକ୍ରର ମୂଳ କାରଣ ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଶାସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜନସମ୍ପର୍କସନ୍ତତାଭ୍ଯାସଯୋଗତଃ । ଜାଗତାନାମ୍ ଅଵସ୍ତୁତ୍ଵଂ ଭାଵାନାମ୍ ଅଧିଗମ୍ଯତେ
ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା, ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସହିତ ମିଳିବା ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଏବଂ ବସ୍ତୁର ଅସତ୍ୟତା ବୁଝିପାରିଯାଏ।
ଅଵିଵେକାଦ୍ ଉପାହୃତ୍ଯ ଚେତସ୍ ସ୍ଵୈର୍ ଯତ୍ନନିଶ୍ଚଯୈଃ । ବଲାତ୍କାରେଣ ସଂଯୋଜ୍ଯଂ ଶାସ୍ତ୍ରସତ୍ପୁରୁଷକ୍ରମେ
ଯେତେବେଳେ ବିବେକ ନଥାଏ, ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ; ଏହି ମନକୁ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଠିକ୍ ପଥରେ ଆଣିବା ଦରକାର।
ମୁଖ୍ଯଂ କାରଣମ୍ ଆତ୍ମୈଵ ପରମାତ୍ମାଵଲୋକନେ । ଅଗାଧେ ପତିତଂ ରତ୍ନଂ ରତ୍ନେନୈଵାଵକୃଷ୍ଯତେ
ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ନିଜ ଆତ୍ମା ହିଁ; ଯେପରି ଗଭୀର ଜଳରେ ପଡ଼ିଥିବା ମଣିକୁ ଅନ୍ୟ ମଣି ଦ୍ୱାରା ବାହାର କରାଯାଏ, ସେପରି ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ପରମାତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ସ୍ଵାନୁଭୂତାନି ଦୁଃଖାନି ସ୍ଵାତ୍ମୈଵ ତ୍ଯକ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହତି । ତେନାତ୍ମୈଵାତ୍ମଵିଜ୍ଞାନେ ହେତୁର୍ ଏକଃ ପରସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ଜେଉଁ ଦୁଃଖଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ଆତ୍ମା ଜ୍ଞାନରେ ମାତ୍ର ନିଜେ ଏକମାତ୍ର କାରଣ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ପ୍ରଲପନ୍ ଵିସୃଜନ୍ ଗୃହ୍ଣନ୍ନ୍ ଉନ୍ମିଷନ୍ ନିମିଷନ୍ନ୍ ଅପି । ନିରସ୍ତମନନାନନ୍ତସଂଵିନ୍ମାତ୍ରପରୋ ଭଵ
କଥାହେଉଥିବା, ଛାଡ଼ୁଥିବା, ଧରୁଥିବା, ଆଖି ଖୋଲୁଥିବା କିମ୍ବା ବନ୍ଦ କରୁଥିବା ବେଳେ, ମନକୁ ସମସ୍ତ ଭ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ଅନନ୍ୟ ଚେତନାରେ ଏକାଗ୍ର ରୁହ।
ମମେଦଂ ତଦ୍ ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇତି ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ଵାସନାଃ । ଏକନିଷ୍ଠତଯାନ୍ତସ୍ସ୍ଥସଂଵିନ୍ମାତ୍ରପରୋ ଭଵ
'ଏହା ମୋର', 'ସେଠା ତାଙ୍କର', 'ମୁଁ ଏହି' — ଏପରି ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚେତନାରେ ଏକମାତ୍ର ଲଗନ ରଖ।
ଵର୍ତମାନଭଵିଷ୍ଯନ୍ତ୍ଯୋସ୍ ସ୍ଥିତ୍ଯୋର୍ ଆଦେହମ୍ ଏକଧୀଃ । ସ୍ଵସଂଵିତ୍ତ୍ଯନୁସନ୍ଧାନାତ୍ ସମାଧାନପରୋ ଭଵ
ବର୍ତ୍ତମାନ କିମ୍ବା ଭବିଷ୍ୟତ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବ, ମନକୁ ଏକାଗ୍ର ରଖ। ନିଜ ଚେତନାକୁ ସଦା ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି, ଏକାଗ୍ରତାରେ ଲଗନ ରୁହ।
ପଲାଯନେଷୁ ଯୁଦ୍ଧେଷୁ ଦୁଃଖେଷୁ ଚ ସୁଖେଷୁ ଚ । ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତେଷୁ ସ୍ଵସଂଵିତ୍ତିପରୋ ଭଵ
ପଳାଇବା ବେଳେ, ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ସମୟରେ, ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଭିତରେ, ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ — ସବୁବେଳେ ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଏକାଗ୍ର ରୁହ।
ମଲଂ ସଂଵେଦ୍ଯମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ମନୋ ନିର୍ମଥ୍ଯ ମନ୍ଥରମ୍ । ଆଶାପାଶାନ୍ ଅଲଂ ଛିତ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵସଂଵିତ୍ତିପରୋ ଭଵ
ଅନୁଭବର ଅଶୁଦ୍ଧିକୁ ଛାଡିଦେ, ଅଳସ ମନକୁ ଭଲଭାବେ ଉଲଟାଇଦେ, ଆଶାର ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନକୁ କାଟିଦେ ଏବଂ ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଏକାଗ୍ର ରୁହ।
ଅଶୁଭାଶୁଭସଙ୍କେତସ୍ ସଂଶାନ୍ତାଶାଵିଷୂଚିକଃ । ନଷ୍ଟେଷ୍ଟାନିଷ୍ଟଦୃଷ୍ଟିସ୍ ତ୍ଵଂ ସଂଵିତ୍ସାରପରୋ ଭଵ
ଆଶାର ତାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋ, ଭଲ ଓ ଖରାପର ଚିହ୍ନକୁ ଛାଡ, ଇଚ୍ଛିତ କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛିତ କିଛି ଭାବନା ରଖନି — ଚେତନାର ସାରରେ ଏକାଗ୍ର ରୁହ।