ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷସ୍ ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ । ଵାତାଭ୍ରଵଦ୍ ଦୀପକଵଦ୍ ଯମୁନୋତ୍ପୀଡଵତ୍ କ୍ଷଣାତ୍
ଏଭଳି କହି ମାଳତୀନୟନ ସେଠାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ବାତାସ, ମେଘ, ଦୀପ ବା ଯମୁନା ତରଙ୍ଗ ପରି।
ଗାଧିର୍ ଵିଵେକଵଶଜଂ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ପରମ୍ ଆଗତଃ । ଶରତ୍ସମଯପର୍ଯନ୍ତେ ଵୈରସ୍ଯମ୍ ଇଵ ପାଦପଃ
ଗାଧି ନିଜ ବିବେକର ଶକ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିରକ୍ତିକୁ ଅନୁଭବିଲେ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳ ଶେଷରେ ଗଛ ନିଜ ରସ ହରାଇ ଦିଏ।
ଵିଚିତ୍ରଂ ଚେଷ୍ଟିତଂ ଧାତୁର୍ ଅସମଞ୍ଜସମ୍ ଆତତମ୍ । ବୃହଦ୍ଭ୍ରମଭରୋନ୍ମୁକ୍ତମତିର୍ ମନ୍ଦମ୍ ଅଗର୍ହଯତ୍
ତାଙ୍କର ମନ ଭ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଦେହର ଅଜଗରା ଚଳାଚଳକୁ ହଳୁକ ଭାବେ ଦୋଷାରୋପ କଲେ।
ଜଗାମ କରୁଣାର୍ଦ୍ରାତ୍ମା ନିଯମାଯୋତ୍ତମଶ୍ରିଯେ । ଵିଶ୍ରାନ୍ତ୍ଯୈ ଵୃଷ୍ଟମୂକାତ୍ମା ପଯୋଧର ଇଵାଚଲମ୍
କରୁଣାରେ ଭିଜା ହୃଦୟ ନେଇ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀ ଓ ନିୟମ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ, ଯେପରି ମେଘ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ପାହାଡ଼ ଦିଗକୁ ଯାଏ।
ନିରସ୍ତାଶେଷସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ତପସ୍ ତତ୍ର ଚକାର ହ । ଦଶଵର୍ଷାଣି ତେନାସାଵ୍ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନମ୍ ଅଵାପ ହ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଆଶା ଛାଡ଼ି, ଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କଲେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜକୁ ଜାଣିପାରିଲେ।
ଅରମତ ତଦନୁ ସ୍ଵାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସତ୍ତାଂ ମହାତ୍ମା ଵ୍ଯପଗତଭଯମୋହୋ ଭୋଗଭୂମାଵ୍ ଅନିଚ୍ଛଃ । ସତତମୁଦିତଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତରୂପଃ ପ୍ରଶାନ୍ତସ୍ ସକଲ ଇଵ ଶଶାଙ୍କୋ ଘୂର୍ଣିତାପୂର୍ଣଚେତାଃ
ତାପରେ, ସେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଭୟ ଓ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ, ଭୋଗର ଇଚ୍ଛା ଛାଡି, ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତିର ଆକାରରେ ଶାନ୍ତ ରହନ୍ତି; ସେ ଜଣେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି, ଯାହାଙ୍କ ମନ ଅଚଳ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଏଵମ୍ ଏଷାତିଵିତତା ଦୁର୍ଜ୍ଞାନା ରଘୁନନ୍ଦନ । ମହାମୋହକରୀ ମାଯା ଵିଷମା ପାରମାତ୍ମିକୀ
ଏହିପରି, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏହି ପାରମାତ୍ମିକ ମାୟା ବିପୁଳ, ବୁଝିବାକୁ କଠିନ୍, ବଡ଼ ମୋହ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ।
କ୍ଵ ମୁହୂର୍ତଦ୍ଵଯସ୍ଵପ୍ନସମ୍ଭ୍ରମାଲୋକଦୃଷ୍ଟତା । କ୍ଵାନେକଵର୍ଷସମ୍ଭୁକ୍ତଶ୍ଵପଚାଵନିପଭ୍ରମଃ
ଯେଉଁଠି ଦୁଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭ୍ରମ ଅନୁଭୂତି, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ବର୍ଷରେ ବର୍ଷ ଧରି ଏକ ଚଣ୍ଡାଳ ମାନେ ଭୂମିରେ ଘୁରୁଥିବା ଅନୁଭୂତି, ଏହି ଦୁଇଟି କେଉଁଠି ଏକ?
କ୍ଵ ସମ୍ଭ୍ରମୋପଲବ୍ଧତ୍ଵଂ କ୍ଵ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷନିଦର୍ଶନମ୍ । କ୍ଵାସତ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଅସନ୍ଦିଗ୍ଧଂ କ୍ଵ ସତ୍ଯପରିଣାମିତା
ଯେଉଁଠି ଭ୍ରମର ଅନୁଭୂତି, ଯେଉଁଠି ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିବା, ଯେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ଅସତ୍ୟତା, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ ପରିଣାମ—ଏହା ସବୁ କେଉଁଠି?
ଅତୋ ଵଚ୍ମି ମହାବାହୋ ମାଯେଯଂ ଵିତତେତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଅସାଵଧାନମନସଂ ଯୋଜଯତ୍ଯ୍ ଅତିସଙ୍କଟେ
ଏହିକାରଣରେ, ହେ ବଳଶାଳୀ, ମୁଁ କହୁଁଛି—ଏହି ମାୟା ବହୁତ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଗଭୀର। ଏହା ଅପରିମିତ ଭାବେ ଅବଧାନ ନଥିବା ମନକୁ ଅତି କଷ୍ଟରେ ବନ୍ଧି ଦେଉଛି।
ଏଵମ୍ ଅସ୍ଯ କଥଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମାଯାଚକ୍ରସ୍ଯ ରୋଧନମ୍ । କୁର୍ମଃ ପ୍ରବଲିନୋ ଵେଗାତ୍ ସର୍ଵାଙ୍ଗଚ୍ଛେଦକାରିଣଃ
ଏଭଳି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାୟାର ଚକ୍ର, ଯାହା ତୀବ୍ର ଗତିରେ କୂର୍ମଙ୍କ ପରି ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ କାଟି ଦେଉଛି, ଏହାକୁ କିପରି ରୋକିବା?
ଅସ୍ଯ ସଂସାରରୂପସ୍ଯ ମାଯାଚକ୍ରସ୍ଯ ରାଘଵ । ଚିତ୍ତଂ ଵିଦ୍ଧି ମହାନାଭିଂ ଭ୍ରମତୋ ଭ୍ରମଦାଯିନଃ
ହେ ରାଘବ, ଏହି ସଂସାର ରୂପୀ ମାୟାର ଚକ୍ରର ମୁଖ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର ହେଉଛି ମନ। ଏହି ଚକ୍ର ଘୂରୁଛି ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେଠାରେ ଘୂରଣ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି।
ତସ୍ମିନ୍ ନୂନମ୍ ଅଵଷ୍ଟବ୍ଧେ ଧିଯା ପୁରୁଷଯତ୍ନତଃ । ଗୃହୀତନାଭି ଵହନାନ୍ ମାଯାଚକ୍ରଂ ନିରୁଧ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଭଲଭାବେ ଧରିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଧରି ରଖିଲେ ମାୟାର ଚକ୍ର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରୁକିଯାଏ।
ଅଵଷ୍ଟବ୍ଧମନୋନାଭି ମୋହଚକ୍ରଂ ନ ଚୋପତି । ଯଥା ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ନିରୁଦ୍ଧାଯାଂ କୀଲକଂ ରଜ୍ଜୁଵେଷ୍ଟିତମ୍
ମନର ନାଭି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଧରି ରଖିଲେ, ମୋହର ଚକ୍ର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ମଜବୁତ ରସୀରେ ବାନ୍ଧିଥିବା ଖୁଟି ହଲେ, ସେଠାରେ ଖୁଟି ହଲିଲେ ଚଳିପାରେ ନାହିଁ।
ଚକ୍ରଯୁଦ୍ଧୈକତଜ୍ଜ୍ଞୋ ଽପି କସ୍ମାଜ୍ ଜାନାସି ନାନଘ । ଚକ୍ରଂ ନାଭାଵ୍ ଅଵଷ୍ଟବ୍ଧଂ ଵଶମ୍ ଆଯାତି ନାନ୍ଯଥା
ଚକ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ନିର୍ମଳ, ତୁମେ କି ଜାଣୁନାହଁ? ଚକ୍ରର ନାଭି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଧରି ରଖିଲେ, ଚକ୍ର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସେ; ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭଳି ନୁହେଁ।
ଚିତ୍ତନାଭାଵ୍ ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ତସ୍ମାଦ୍ ଯତ୍ନେନ ରାଘଵ । ସଂସାରଚକ୍ରଂ ଵହନାଦ୍ ଆତ୍ମନଃ ପରିରୋଧଯ
ସେଇପରି, ହେ ରାଘବ, ଚେତନାର ନାଭିକୁ ଉଦ୍ୟମରେ ଦୃଢ଼ କରି, ସଂସାରର ଚକ୍ର ଆପଣଙ୍କୁ ଘେରି ନେବାକୁ ଦିଅନାହଁ।
ଏତାଂ ଯୁକ୍ତିଂ ଵିନା ଦୁଃଖମ୍ ଅନନ୍ତମ୍ ଇଦମ୍ ଆତ୍ମନଃ । ଅସ୍ଯାଂ ଯୁକ୍ତୌ କ୍ଷଣାତ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ତଂ ଗତମ୍ ଏଵାଵଲୋକଯ
ଏହି ଉପାୟ ବିନା ନିଜ ପାଇଁ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହି ଉପାୟ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଦେଖ, କେବଳ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ସେ ଦୁଃଖର ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ଚିତ୍ତାକ୍ରମଣମାତ୍ରାଖ୍ଯାତ୍ ପରମାଦ୍ ଔଷଧାଦ୍ ଋତେ । ପ୍ରଯତ୍ନେନାପି ସଂସାରମହାରୋଗୋ ନ ଶାମ୍ଯତି
ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନାମକ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଔଷଧ ବ୍ୟତୀତ, ଯେତେ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସଂସାରର ମହା ରୋଗ କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ ରାଘଵ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ତୀର୍ଥଦାନତପଃକ୍ରିଯାଃ । ଶ୍ରେଯସେ ପରମାଯାନ୍ତଶ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵ ଵଶୀକୁରୁ
ସେଥିପାଇଁ ରାଘବ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼ି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମନକୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ରଖ।
ଚିତ୍ତାନ୍ତର୍ ଏଵ ସଂସାରଃ କୁମ୍ଭାନ୍ତଃ କୁମ୍ଭଖଂ ଯଥା । ଚିତ୍ତନାଶେ ନ ସଂସାରଃ କୁମ୍ଭନାଶେ ନ କୁମ୍ଭଖମ୍
ସଂସାର କେବଳ ମନ ଭିତରେ ଅଛି, ଯେପରି କୁମ୍ଭ ଭିତରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଥାଏ; ମନ ନାଶ ହେଲେ ସଂସାର ନାଶ ହୁଏ, କୁମ୍ଭ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ କୁମ୍ଭ ଭିତର ଖାଲି ସ୍ଥାନ ରହେ ନାହିଁ।
ଚିତ୍ତସଂସାରଣାକାଶକୋଟରେ ଚିତ୍ତକୁମ୍ଭଖମ୍ । ଵିନାଶ୍ଯାତୁଲିତାକାଶରୂପଂ ସ୍ଵଂ ରୂପମ୍ ଆଵିଶ
ମନର ସଂସାର ଗୁହାରେ ଥିବା ମନର କୁମ୍ଭ ଭିତର ଖାଲି ସ୍ଥାନକୁ ଛାଡ଼ି, ଅପରିମିତ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆକାଶ ସ୍ୱରୂପ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରବେଶ କର।
ଵର୍ତମାନଂ କ୍ରମାଯାତଂ ଭଜଦ୍ ବାହ୍ଯଧିଯା କ୍ଷଣମ୍ । ଭୂତଂ ଭଵିଷ୍ଯଦ୍ ଅଭଜଦ୍ ଯାତି ଚିତ୍ତମ୍ ଅଚିତ୍ତତାମ୍
ମନ ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ବାହ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ପୂର୍ବ ଓ ଆଗାମୀକୁ ଛାଡି ଦେଇ, ଏହା ମନ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅମନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ସଙ୍କଲ୍ପଂ ସାନୁସନ୍ଧାନଵର୍ଜନଂ ଚେତ୍ ପ୍ରତିକ୍ଷଣମ୍ । କରୋଷି ତଦ୍ ଅଚିତ୍ତତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ତ ଏଵାସି ପାଵନମ୍
ତୁମେ ଯଦି ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ଆସକ୍ତି ଓ ଅନୁସ୍ମୃତି ବିନା କର, ତେବେ ତୁମେ ଅମନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ଓ ସତ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ହେବା।
ଯାଵତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପକଲନଂ ତାଵଚ୍ ଚିତ୍ତଵିଭୂତଯଃ । ଯାଵଜ୍ ଜଲଦଵିସ୍ତାରସ୍ ତାଵତ୍ ଖେ ଜଲବିନ୍ଦଵଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନର ଇଚ୍ଛା ଓ ଚିନ୍ତା ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ରହିଥାଏ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆକାଶରେ ମେଘ ଛାଇ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଣିର ବିନ୍ଦୁ ରହିଥାଏ।
ସଚିତ୍ତଂ ଚେତନଂ ଯାଵତ୍ ତାଵତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପକଲ୍ପନମ୍ । ସଚନ୍ଦ୍ରାଂଶୁ ଜଗଦ୍ ଯାଵତ୍ ତାଵତ୍ ପ୍ରାଲେଯଲେଶକାଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଗୃତ ମନ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଓ ଚିନ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକରେ ବିଶ୍ୱ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହିମର ଚିହ୍ନ ରହିଥାଏ।
ଚେତନଶ୍ ଚିତ୍ତରିକ୍ତଶ୍ ଚେଦ୍ ଭାଵିତସ୍ ତତ୍ କୁସଂସୃତେଃ । ଆମୂଲମ୍ ଏଵ ଦଗ୍ଧାନି ଵିଦ୍ଧି ମୂଲାନି ସିଦ୍ଧିମନ୍
ଯଦି ଚେତନା ମନରୁ ଖାଲି ରହି ଉଚିତ ଭାବେ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ତେବେ ଅଶୁଦ୍ଧିର ମୂଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦହିଯାଏ; ଏହିଥିକି ହେଉଛି ସଫଳତାର ମୂଳ ଭିତ୍ତି ବୋଲି ଜାଣ।
ଚେତନଂ ଚିତ୍ତରିକ୍ତଂ ହି ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଚେତନମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ନିର୍ମନସ୍କସ୍ଵଭାଵଂ ତନ୍ ନ ତତ୍ର କଲନାମଲଃ
ମନ ବିନା ଥିବା ଚେତନାକୁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚେତନା ବୋଲାଯାଏ; ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ମନସିକ କ୍ରିୟା ନଥାଏ, ଏଠାରେ କୌଣସି ଭାବନାର ଅଶୁଦ୍ଧି ନାହିଁ।
ସା ସତ୍ଯତା ସା ଶିଵତା ସା ସତ୍ତା ପାରମାତ୍ମିକୀ । ସର୍ଵଜ୍ଞତା ସା ସା ତୃପ୍ତିର୍ ନନୁ ଯତ୍ର ମନଃ କ୍ଷତମ୍
ଯେଠାରେ ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେଠି ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଶୁଭତା, ପରମ ଆତ୍ମାର ସ୍ତିତି, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣତା।
ମନୋ ଯତ୍ର ତୁ ତତ୍ରାସ୍ଥାସ୍ ତତ୍ର ଦୁଃଖସୁଖାନି ଚ । ସଦା ସନ୍ନିଧିମ୍ ଆଯାନ୍ତି ଶ୍ମଶାନ ଇଵ ଵାଯସାଃ
ଯେଉଁଠି ମନ ରହେ, ସେଠି ସଦା ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଏମିତି ଯୋଗ ହୁଏ, ଯେପରି ଶ୍ମଶାନରେ କାଉଁ ଏକଠା ହୁଏ।
ଅଵସ୍ତୁତ୍ଵାଵବୋଧେନ ସର୍ଵଭାଵଵ୍ଯଵସ୍ଥିତେଃ । ସଂସୃତିଵ୍ରତତେର୍ ବୀଜଂ ସଙ୍କଲ୍ପେ ନୋପଜାଯତେ
ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଅସତ୍ୟତା ବୁଝିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଘଟଣାର ନିୟମ ଯେତେବେଳେ ଜଣାପଡ଼େ, ସେତେବେଳେ ଏହି ସଂସାରୀ ଚକ୍ରର ମୂଳ କାରଣ ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।