ଇମଂ ଵ୍ଯାସମୁନିଂ ତତ୍ର ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଂ ସଂସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଯଥାସମ୍ଭଵଯା ଜ୍ଞାନଦୃଶା ଦର୍ଶସମାନଯା
ସେଠାରେ, ମୁଁ ଏହି ବ୍ୟାସ ମୁନିଙ୍କୁ, ତିରିଶିଏ ନମ୍ବରକୁ ସ୍ମରଣ କରେଉଛି, ଯେପରି ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ, ସେପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରିଥିଲି।
ଦ୍ଵାଦଶାନ୍ଯଧିଯସ୍ ତତ୍ର କୁଲାକାରେହିତୈସ୍ ସମାଃ । ଦଶ ସର୍ଵସମାକାରାଶ୍ ଶିଷ୍ଟାଃ କୁଲଵିଲକ୍ଷଣାଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ବାରୋଟିଙ୍କର ମନ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପରି, ପରିବାରର ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଏକାକାର; ଦଶଜଣ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ସମାନ, ଅବଶିଷ୍ଟମାନେ ପରିବାରରୁ ଭିନ୍ନ।
ଅଦ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଵ୍ଯାସଵାଲ୍ମୀକଯସ୍ ତଥା । ଭୃଗ୍ଵଙ୍ଗିରଃପୁଲସ୍ତ୍ଯାଶ୍ ଚ ତଥୈଵାଥାନ୍ଯ ଏଵ ଚ
ଆଜି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାସ, ବାଲ୍ମୀକି, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାନ ଲୋକମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହେବେ ।
ନାନାସୁରର୍ଷିଦେଵାନାଂ ଗଣାସ୍ ସମ୍ଭୂଯ ଭୂରିଶଃ । ଉତ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ଵିଲୀଯନ୍ତେ କଦାଚିଚ୍ ଚ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
ନାନା ପ୍ରକାର ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଅସୁରମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ବା ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ପୁନିପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ଏବଂ ନଶ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି ।
ବ୍ରହ୍ମଦ୍ଵାସପ୍ତତେସ୍ ତ୍ରେତା ଆସୀଦ୍ ଅସ୍ତି ଭଵିଷ୍ଯତି । ସ ଏଵାନ୍ଯଶ୍ ଚ ଲୋକଶ୍ ଚ ତ୍ଵଂ ଚାହଂ ଚେତି ଵେଦ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସତ୍ତରି ଦୁଇଟି ଯୁଗ—ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଅନ୍ୟ ଜଗତ, ତୁମେ ଓ ମୁଁ—ଏ ସବୁକୁ ମୁଁ ଜାଣେ ।
କ୍ରମେଣାସ୍ଯ ମୁନେର୍ ଇତ୍ଥଂ ଵ୍ଯାସସ୍ଯାଦ୍ଭୁତକର୍ମଣଃ । ସଂଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଽଵତାରୋ ଽଯଂ ଦଶମୋ ଦୀର୍ଘଦର୍ଶିନଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଏହି ବ୍ୟାସ ମୁନିଙ୍କର ଦଶମ ଅବତାର ଦୀର୍ଘଦର୍ଶୀଙ୍କ ଭାବେ ପରିଚିତ ହୁଏ ।
ଅଭୂମ ଵ୍ଯାସଵାଲ୍ମୀକିଯୁକ୍ତା ଵଯମ୍ ଅନେକଶଃ । ଅଭୂମ ଵଯମ୍ ଏଵେମେ ନାନାକାରାସ୍ ସମାଶଯାଃ
ଆମେ ବହୁବାର ବ୍ୟାସ ଓ ବାଲ୍ମୀକି ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛୁ। ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଭାବନାରେ, ଏହି ସମସ୍ତେ ଆମେ ନିଜେ।
ଭାଵ୍ଯମ୍ ଅଦ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅନେନେହ ନନୁ ଵାରାଷ୍ଟକଂ ପୁନଃ । ଭୂଯୋ ଽପି ଭାରତଂ ନାମ ସ୍ଵେତିହାସଂ କରିଷ୍ଯତି
ଏହି ଏକ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ପୁଣିଥରେ ବାରାଷ୍ଟକ କଥା ରଚିତ ହେବ। ଏବଂ ପୁଣିଥରେ 'ଭାରତ' ନାମକ ଏକ ନୂତନ ଇତିହାସ ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହେବ।
କୃତ୍ଵା ଵେଦଵିଭାଗଂ ଚ ନୀତ୍ଵାନେନ କୁଲଂ ପ୍ରଥାମ୍ । ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଂ ଚ ତତୋ ଗତ୍ଵା ଭାଵ୍ଯଂ ଵୈଦେହମୋକ୍ଷିଣା
ବେଦର ବିଭାଗ କରି, ନିଜ ପରିବାରର ଖ୍ୟାତି ପ୍ରସାର କରି, ସେ ପରେ ବ୍ରହ୍ମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ ଏବଂ ତା'ପରେ ବୈଦେହ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିବେ।
ଵୀତଶୋକଭଯଶ୍ ଶାନ୍ତୋ ନିର୍ଵାଣୋ ଗତକଲ୍ପନଃ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ଜିତମନା ଵ୍ଯାସୋ ଽଯମ୍ ଇତି ଵର୍ଣିତଃ
ଯିଏ ଶୋକ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ, ଶାନ୍ତ, ନିର୍ବାଣ, କଳ୍ପନା ଶୂନ୍ୟ, ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ମନକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ସେଇ ବ୍ୟାସ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ଵିତ୍ତବନ୍ଧୁଵଯଃକର୍ମଵିଦ୍ଯାଵିଜ୍ଞାନଚେଷ୍ଟିତୈଃ । ସମାନି ସନ୍ତି ଭୂତାନି ସର୍ଗେ ସର୍ଗେ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଧନ, ଆତ୍ମୀୟ, ବୟସ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ପୁଣିପୁଣି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
କ୍ଵଚିତ୍ ସର୍ଗଶତୈସ୍ ତାନି ଭଵନ୍ତି ନ ଭଵନ୍ତି ଵା । କଦାଚିଦ୍ ଅପି ମାଯେଯମ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଅନ୍ତଵିଵର୍ଜିତା
କେବେ କେବେ ଶତଶଃ ସୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ଜୀବମାନେ ଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ନଥାନ୍ତି; କେବେ କେବେ ଏହି ମାୟା ଏଭଳି ଅନନ୍ତ ଭାବରେ ଚାଲିଯାଏ।
ଗଚ୍ଛତୀଯଂ ଵିପର୍ଯାସଂ ଭୂରିଭୂତପରମ୍ପରା । ବୀଜରାଶିର୍ ଇଵାଜସ୍ରମ୍ ଉପ୍ଯମାନଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏହି ଅସଂଖ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କର ଧାରା ପୁଣିପୁଣି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଗଛବିଜ ଅବିରତ ଭାବେ ଚାଷ କରାଯାଏ।
ତେନୈଵ ସନ୍ନିଵେଶେନ ତଥାନ୍ଯେନ ପୁନଃ ପୁନଃ । ସର୍ଗାକାରାଃ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ତରଙ୍ଗାଃ କାଲଵାରିଧେଃ
ସେଇ ଗଠନରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ, ପୁଣିପୁଣି ସୃଷ୍ଟିର ରୂପ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସମୟ ସାଗରରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି।
ଆଶ୍ଵସ୍ତାନ୍ତଃକରଣଃ କ୍ଷୀଣଵିକଲ୍ପସ୍ ସ୍ଵରୂପସାରମଯଃ । ପରମଶମାମୃତତୃପ୍ତସ୍ ତିଷ୍ଠତି ଵିଦ୍ଵାନ୍ ନିରାଵରଣଃ
ଯେଉଁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ତାଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଶାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଶେଷ ହୋଇ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଏକାଗ୍ର, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାନ୍ତିର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, କୌଣସି ଆବରଣ ବିନା ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ବସିଥାନ୍ତି।
ସୌମ୍ଯାମ୍ବୁତ୍ଵେ ତରଙ୍ଗତ୍ଵେ ସଲିଲସ୍ଯାମ୍ବୁତା ଯଥା । ସମୈଵାବ୍ଧୌ ତଥାଦେହସଦେହତ୍ଵଵିମୁକ୍ତତା
ଯେପରି ଜଳ ମୃଦୁ ରୂପରେ କିମ୍ବା ତରଙ୍ଗ ରୂପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଜଳତ୍ୱ ଏକେ, ସେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ଦେହ ଥିଲେ କିମ୍ବା ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଏକେ ରହେ।
ସଦେହା ଵାସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଦେହା ଵା ମୁକ୍ତତା ଵିଷଯେନ ଵଃ । ଅନାସ୍ଵାଦିତଭୋଜ୍ଯସ୍ଯ କୁତୋ ଭୋଜ୍ଯାନୁଭୂତଯଃ
ଦେହ ସହିତ କିମ୍ବା ଦେହ ବିନା, ତୁମ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଏହାରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ କେବେ ରସ ଚାଖିନାହିଁ, ସେଠି ଖାଦ୍ୟର ଅନୁଭୂତି କିପରି ହେବ?
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କେଵଲଂ ହି ପଦାର୍ଥଵତ୍ । ପଶ୍ଯାମଃ ପୁରତୋ ନାସ୍ଯ ପୁନର୍ ଵିଦ୍ମୋ ଽନ୍ତରାଶଯମ୍
ହେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତକୁ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦେଖୁଛୁ, ଯେପରି ଆମେ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖୁଛୁ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମନର ଭିତର ଆଶୟ ଆମେ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ।
ସଦେହାଦେହମୁକ୍ତାନାଂ ଭେଦଃ କୋ ଽଭେଦରୂପିଣାମ୍ । ଯଦ୍ ଏଵାମ୍ବୁ ତରଙ୍ଗତ୍ଵେ ସୌମ୍ଯତ୍ଵେ ଽପି ତଦ୍ ଏଵ ତତ୍
ଦେହ ସହିତ କିମ୍ବା ଦେହ ବିନା ମୁକ୍ତ ହେଉଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ସବୁଏ ଏକତାର ରୂପ। ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ହେଉ କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ପାଣି, ଦୁହେଁ ଏକେ ପାଣି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ନ ମନାଗ୍ ଅପି ଭେଦୋ ଽସ୍ତି ସଦେହାଦେହମୁକ୍ତଯୋଃ । ସସ୍ପନ୍ଦୋ ଽସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଥ ଵାସ୍ପନ୍ଦୋ ଵାଯୁର୍ ଏଵ କିଲାନିଲଃ
ଦେହ ସହିତ କିମ୍ବା ଦେହ ବିନା ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତି ସାନ୍ନା ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ବାୟୁ ଚଳିଥାଉ କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ରହୁ, ଏହା ସବୁଏ ବାୟୁ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ସଦେହା ଵା ଵିଦେହା ଵା ମୁକ୍ତତା ନ ପ୍ରମାସ୍ପଦମ୍ । ଅସ୍ମାକମ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ତୁ ଯଦା ସ୍ଵୈକତାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵିଭାଗିନୀ
ଦେହ ସହିତ କିମ୍ବା ଦେହ ବିନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତିର ମୂଲ୍ୟ ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଏକତା ଅବିଭାଜ୍ୟ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେଇ ମୁକ୍ତି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରକୃତମ୍ ଏଵେଦଂ ଶୃଣୁ ଶ୍ରଵଣଭୂଷଣମ୍ । ମଯୋପଦିଶ୍ଯମାନଂ ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାନମ୍ ଅଜ୍ଞାନ୍ଧ୍ଯନାଶନମ୍
ସେହିପାଇଁ, ଏବେ ମୋ ଉପଦେଶ ଶୁଣ, ଯାହା କଣ୍ଣ ପାଇଁ ଶୋଭା ଅଟୁଟ ଅଛି। ମୁଁ ତୋତେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦେଉଛି, ଏହା ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ।
ସର୍ଵମ୍ ଏଵେହ ହି ସଦା ସଂସାରେ ରଘୁନନ୍ଦନ । ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତାତ୍ ସର୍ଵେଣ ପୌରୁଷାତ୍ ସମଵାପ୍ଯତେ
ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏହି ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ କିଛି ସଦା ସଠିକ୍ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାନବ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
ଇହ ହୀନ୍ଦୋର୍ ଇଵୋଦେତି ଶୀତଲାହ୍ଲାଦନଂ ହୃଦି । ପରିସ୍ପନ୍ଦଫଲପ୍ରାପ୍ତୌ ପୌରୁଷାଦ୍ ଏଵ ନାନ୍ଯତଃ
ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉଦୟ ହୋଇ ହୃଦୟକୁ ଶୀତଳ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ସେପରି ପ୍ରୟାସର ଫଳ କେବଳ ନିଜର ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।
ପୌରୁଷସ୍ପନ୍ଦଫଲଵଦ୍ ଦୃଷ୍ଟଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତୋ ନ ଯତ୍ । କଲ୍ପିତଂ ମୋହିଭିର୍ ମନ୍ଦୈର୍ ଦୈଵଂ କିଞ୍ଚିନ୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ପ୍ରୟାସର ଫଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ସେଠାରେ ସତ୍ୟ ଅଛି; ଭ୍ରମିତ ଲୋକମାନେ ଯାହାକୁ ଭାଗ୍ୟ ବୋଲି ଭାବନା କରନ୍ତି, ତାହା କିଛି ନୁହେଁ, ଏହାର କୌଣସି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ।
ସାଧୂପଦେଶଶାସ୍ତ୍ରେଣ ଯନ୍ ମନୋଽଙ୍ଗଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ତତ୍ ପୌରୁଷଂ ତତ୍ ସଫଲମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଉନ୍ମତ୍ତଚେଷ୍ଟିତମ୍
ସଜ୍ଜନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରର ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ ମନ ଓ ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟ ଯାହା ହୁଏ, ସେହିଏ ସତ୍ୟ ପ୍ରୟାସ ଏବଂ ଫଳଦାୟକ; ଅନ୍ୟ କିଛି ମାତ୍ର ଭ୍ରମିତ ମନର କାର୍ଯ୍ୟ।
ଯୋ ଯମ୍ ଅର୍ଥଂ କାମଯତେ ତଦ୍ ଅର୍ଥଂ ଚେହତେ କ୍ରମାତ୍ । ଅଵଶ୍ଯଂ ତମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ନ ଚେଦ୍ ଅର୍ଧାନ୍ ନିଵର୍ତତେ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ କିଛି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଆଶା କରନ୍ତି ଏବଂ ତାହା ପାଇଁ ପଦେପଦେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେଇ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଯଦି ତାହା ହେଉନାହିଁ, ସେ ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଫେରି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯୈଶ୍ଵର୍ଯସୁନ୍ଦରୀମ୍ । କଶ୍ଚିତ୍ ପ୍ରାଣିଵିଶେଷୋ ହି ଶକ୍ରତାଂ ସମୁପାଗତଃ
ମନୁଷ୍ୟର ଉଦ୍ୟମ ଓ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା, କେତେକ ପ୍ରାଣୀ ତିନୋଟି ଲୋକର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରର ମହିମା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି।
ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସହସାମ୍ଭୋରୁହାସ୍ପଦାମ୍ । କଶ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ଚିଦୁଲ୍ଲାସୋ ବ୍ରହ୍ମତାମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛତି
ମନୁଷ୍ୟର ଉଦ୍ୟମ ଓ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା, କେବଳ କେତେକ ଦୁର୍ଲଭ ବ୍ୟକ୍ତି ଚେତନାର ଉନ୍ନତି ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ସାରେଣ ପୁରୁଷାର୍ଥେନ ସ୍ଵେନୈଵ ଗରୁଡଧ୍ଵଜାମ୍ । କଶ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ପୁମାନ୍ ଏଷ ପୁରୁଷୋତ୍ତମତାଂ ଗତଃ
ନିଜ ଉଦ୍ୟମର ମୂଳ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, କେବଳ କେତେକ ଦୁର୍ଲଭ ପୁରୁଷ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି।