ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନମନୋରାଜ୍ଯଧାତୁସଂସ୍ଥିତିଷୁ ଭ୍ରମଃ । ଜାଗ୍ରତ୍ଯ୍ ଅପି ତଥୈଵାଙ୍ଗ ଦୃଶ୍ଯତେ ମନସା ସ୍ଵଯମ୍
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା ଓ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱର ଅବସ୍ଥାରେ ଭ୍ରମ ହୁଏ, ସେପରି ପ୍ରିୟ, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ମନେ ନିଜେ ଭ୍ରମ ଦେଖାଏ।
ଭଵିଷ୍ଯଦ୍ଭୂତକାଲସ୍ଥଂ ଯଥା ତ୍ରୈକାଲ୍ଯଦର୍ଶିନଃ । ପ୍ରତିଭାମ୍ ଏତି ତେ ଗାଧେ କଟଞ୍ଜଚରିତଂ ତଥା
ଯେପରି ତିନି କାଳକୁ ଦେଖିପାରୁଥିବା ଲୋକେ ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ଘଟଣାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେପରି ହେଉଛି ଗାଧି, ମନ ମଧ୍ୟ କଟଞ୍ଜଙ୍ଗର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇଦଂ ତନ୍ ମେ ଇତି ମଜ୍ଜତି ନାତ୍ମଵାନ୍ । ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇଦଂ ତନ୍ ମେ ଇତି ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅନାତ୍ମଵାନ୍
ଯିଏ ନିଜକୁ ଜାଣେ, ସେ 'ଏହା ମୁଁ, ସେଠା ମୋର' ଭାବରେ ମନକୁ ଲିପ୍ତ କରେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ନିଜକୁ ଜାଣେନାହିଁ, ସେ 'ଏହା ମୁଁ, ସେଠା ମୋର' ବୋଲି ଦେଖେ।
ସର୍ଵମ୍ ଏଵାହମ୍ ଏଵେତି ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ନାଵସୀଦତି । ନ ଗୃହ୍ଣାତି ପଦାର୍ଥେଷୁ ଵିଭାଗାନର୍ଥଭାଵନାମ୍
ଯେଉଁଠି ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନୀ ଏହିପରି ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି ଯେ, 'ମୁଁ ହିଁ ସବୁ କିଛି', ସେମାନେ କେବେ ମନରେ ଦୁଃଖକୁ ଆଣନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଭିନ୍ନତା କିମ୍ବା ଅଲଗା ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଭାବନାକୁ ଧରିନାହାନ୍ତି।
ତେନାସୌ ଭ୍ରମମୋହେଷୁ ସୁଖଦୁଃଖଵିଲାସିଷୁ । ନ ନିମଜ୍ଜତି ମଗ୍ନୋ ଽପି ତୁମ୍ବୀପାତ୍ରମ୍ ଇଵାମ୍ଭସି
ଏହିକାରଣରୁ, ସେମାନେ ମନର ଭ୍ରମ ଓ ମୋହ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପାଣିରେ ତୁମ୍ବୀ ପାତ୍ର ଯେପରି ଡୁବେ ନାହିଁ, ସେପରି ଡୁବି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ତ୍ଵଂ ତାଵଦ୍ ଵାସନାଜାଲଗ୍ରସ୍ତଚିତ୍ତୋ ଵିଚେତନଃ । କିଞ୍ଚିଚ୍ଛେଷମହାଵ୍ଯାଧିର୍ ଇଵ ନ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯମ୍ ଆଗତଃ
କିନ୍ତୁ ତୁମେ, ଆପଣଙ୍କର ମନ ଆଗ୍ରହ ଓ ପୁରୁଣା ଆଦତର ଜାଲରେ ଆବୃତ, ଅଚେତନ ଭଳି ହୋଇଯାଇଛ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ଲୋକ ଯେପରି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଲାଭ କରିନଥିବା, ସେପରି ତୁମେ ଏଯାଁ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିନାହା।
ଜ୍ଞାନସ୍ଯାପରିପୂର୍ଣତ୍ଵାନ୍ ନ ଶକ୍ନୋଷି ମନୋଭ୍ରମମ୍ । ଵିନିଵାରଯିତୁଂ ମେଘମ୍ ଅସମ୍ଯଙ୍ମନ୍ତ୍ରଵାନ୍ ଇଵ
ତୁମର ଜ୍ଞାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନ ହେବାରୁ, ତୁମେ ମନର ଭ୍ରମକୁ ଦୂର କରିପାରୁନାହା; ଯେପରି ଠିକ୍ ମନ୍ତ୍ର ଜାଣିନଥିବା ଲୋକ ମେଘକୁ ଦୂର କରିପାରେନାହିଁ, ସେପରି।
ଯଦ୍ ଏଵ ତେ ମନୋମାତ୍ରେ ସହସା ପ୍ରତିବିମ୍ବତେ । ତରୁର୍ ଓଘଜଵେନେଵ ତେନୈଵାକ୍ରମ୍ଯସେ କ୍ଷଣାତ୍
ତୋର ମନରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା କିଛି ହଠାତ୍ ଦେଖାଯାଏ, ସେଇଠି ତୁମେ ଏମିତି ଧରାପଡ଼, ଯେପରି ଗଛ ତୀବ୍ର ବନ୍ୟାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଢାଙ୍କାଯାଏ।
ଚିତ୍ତନାଭେଃ କଲାସ୍ଯେହ ମାଯାଚକ୍ରସ୍ଯ ସର୍ଵତଃ । ସ୍ଥୀଯତେ ଚେତ୍ ତଦ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯ ତନ୍ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ପ୍ରବାଧତେ
ଏଠାରେ ଯଦି ତୁମେ ଚେତନାର ନାଭିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ ମାୟାର ଚକ୍ରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଦୃଢ଼ ରହିପାର, ତେବେ କିଛି ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ବିଘ୍ନ କରିପାରିବ ନାହିଁ।
ତ୍ଵମ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ଗିରେଃ କୁଞ୍ଜେ ଦଶଵର୍ଷାଣ୍ଯ୍ ଅଖିନ୍ନଧୀଃ । ତପଃ କୁରୁ ତତୋ ଜ୍ଞାନମ୍ ଅନନ୍ତାଭାଵମ୍ ଆପ୍ସ୍ଯସି
ତୁମେ ପାହାଡ଼ର ଝାଡ଼ି ଭିତରକୁ ଯାଅ, ଦଶ ବର୍ଷ ଅଟୁଟ ମନେ ତପସ୍ୟା କର; ଏହା ପରେ ତୁମେ ଅନନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିପାରିବ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷସ୍ ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ । ଵାତାଭ୍ରଵଦ୍ ଦୀପକଵଦ୍ ଯମୁନୋତ୍ପୀଡଵତ୍ କ୍ଷଣାତ୍
ଏଭଳି କହି ମାଳତୀନୟନ ସେଠାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ବାତାସ, ମେଘ, ଦୀପ ବା ଯମୁନା ତରଙ୍ଗ ପରି।
ଗାଧିର୍ ଵିଵେକଵଶଜଂ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ପରମ୍ ଆଗତଃ । ଶରତ୍ସମଯପର୍ଯନ୍ତେ ଵୈରସ୍ଯମ୍ ଇଵ ପାଦପଃ
ଗାଧି ନିଜ ବିବେକର ଶକ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିରକ୍ତିକୁ ଅନୁଭବିଲେ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳ ଶେଷରେ ଗଛ ନିଜ ରସ ହରାଇ ଦିଏ।
ଵିଚିତ୍ରଂ ଚେଷ୍ଟିତଂ ଧାତୁର୍ ଅସମଞ୍ଜସମ୍ ଆତତମ୍ । ବୃହଦ୍ଭ୍ରମଭରୋନ୍ମୁକ୍ତମତିର୍ ମନ୍ଦମ୍ ଅଗର୍ହଯତ୍
ତାଙ୍କର ମନ ଭ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଦେହର ଅଜଗରା ଚଳାଚଳକୁ ହଳୁକ ଭାବେ ଦୋଷାରୋପ କଲେ।
ଜଗାମ କରୁଣାର୍ଦ୍ରାତ୍ମା ନିଯମାଯୋତ୍ତମଶ୍ରିଯେ । ଵିଶ୍ରାନ୍ତ୍ଯୈ ଵୃଷ୍ଟମୂକାତ୍ମା ପଯୋଧର ଇଵାଚଲମ୍
କରୁଣାରେ ଭିଜା ହୃଦୟ ନେଇ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀ ଓ ନିୟମ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ, ଯେପରି ମେଘ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ପାହାଡ଼ ଦିଗକୁ ଯାଏ।
ନିରସ୍ତାଶେଷସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ତପସ୍ ତତ୍ର ଚକାର ହ । ଦଶଵର୍ଷାଣି ତେନାସାଵ୍ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନମ୍ ଅଵାପ ହ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଆଶା ଛାଡ଼ି, ଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କଲେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜକୁ ଜାଣିପାରିଲେ।
ଅରମତ ତଦନୁ ସ୍ଵାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସତ୍ତାଂ ମହାତ୍ମା ଵ୍ଯପଗତଭଯମୋହୋ ଭୋଗଭୂମାଵ୍ ଅନିଚ୍ଛଃ । ସତତମୁଦିତଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତରୂପଃ ପ୍ରଶାନ୍ତସ୍ ସକଲ ଇଵ ଶଶାଙ୍କୋ ଘୂର୍ଣିତାପୂର୍ଣଚେତାଃ
ତାପରେ, ସେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଭୟ ଓ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ, ଭୋଗର ଇଚ୍ଛା ଛାଡି, ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତିର ଆକାରରେ ଶାନ୍ତ ରହନ୍ତି; ସେ ଜଣେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି, ଯାହାଙ୍କ ମନ ଅଚଳ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଏଵମ୍ ଏଷାତିଵିତତା ଦୁର୍ଜ୍ଞାନା ରଘୁନନ୍ଦନ । ମହାମୋହକରୀ ମାଯା ଵିଷମା ପାରମାତ୍ମିକୀ
ଏହିପରି, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏହି ପାରମାତ୍ମିକ ମାୟା ବିପୁଳ, ବୁଝିବାକୁ କଠିନ୍, ବଡ଼ ମୋହ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ।
କ୍ଵ ମୁହୂର୍ତଦ୍ଵଯସ୍ଵପ୍ନସମ୍ଭ୍ରମାଲୋକଦୃଷ୍ଟତା । କ୍ଵାନେକଵର୍ଷସମ୍ଭୁକ୍ତଶ୍ଵପଚାଵନିପଭ୍ରମଃ
ଯେଉଁଠି ଦୁଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭ୍ରମ ଅନୁଭୂତି, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ବର୍ଷରେ ବର୍ଷ ଧରି ଏକ ଚଣ୍ଡାଳ ମାନେ ଭୂମିରେ ଘୁରୁଥିବା ଅନୁଭୂତି, ଏହି ଦୁଇଟି କେଉଁଠି ଏକ?
କ୍ଵ ସମ୍ଭ୍ରମୋପଲବ୍ଧତ୍ଵଂ କ୍ଵ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷନିଦର୍ଶନମ୍ । କ୍ଵାସତ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଅସନ୍ଦିଗ୍ଧଂ କ୍ଵ ସତ୍ଯପରିଣାମିତା
ଯେଉଁଠି ଭ୍ରମର ଅନୁଭୂତି, ଯେଉଁଠି ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିବା, ଯେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ଅସତ୍ୟତା, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ ପରିଣାମ—ଏହା ସବୁ କେଉଁଠି?
ଅତୋ ଵଚ୍ମି ମହାବାହୋ ମାଯେଯଂ ଵିତତେତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଅସାଵଧାନମନସଂ ଯୋଜଯତ୍ଯ୍ ଅତିସଙ୍କଟେ
ଏହିକାରଣରେ, ହେ ବଳଶାଳୀ, ମୁଁ କହୁଁଛି—ଏହି ମାୟା ବହୁତ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଗଭୀର। ଏହା ଅପରିମିତ ଭାବେ ଅବଧାନ ନଥିବା ମନକୁ ଅତି କଷ୍ଟରେ ବନ୍ଧି ଦେଉଛି।
ଏଵମ୍ ଅସ୍ଯ କଥଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମାଯାଚକ୍ରସ୍ଯ ରୋଧନମ୍ । କୁର୍ମଃ ପ୍ରବଲିନୋ ଵେଗାତ୍ ସର୍ଵାଙ୍ଗଚ୍ଛେଦକାରିଣଃ
ଏଭଳି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାୟାର ଚକ୍ର, ଯାହା ତୀବ୍ର ଗତିରେ କୂର୍ମଙ୍କ ପରି ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ କାଟି ଦେଉଛି, ଏହାକୁ କିପରି ରୋକିବା?
ଅସ୍ଯ ସଂସାରରୂପସ୍ଯ ମାଯାଚକ୍ରସ୍ଯ ରାଘଵ । ଚିତ୍ତଂ ଵିଦ୍ଧି ମହାନାଭିଂ ଭ୍ରମତୋ ଭ୍ରମଦାଯିନଃ
ହେ ରାଘବ, ଏହି ସଂସାର ରୂପୀ ମାୟାର ଚକ୍ରର ମୁଖ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର ହେଉଛି ମନ। ଏହି ଚକ୍ର ଘୂରୁଛି ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେଠାରେ ଘୂରଣ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି।
ତସ୍ମିନ୍ ନୂନମ୍ ଅଵଷ୍ଟବ୍ଧେ ଧିଯା ପୁରୁଷଯତ୍ନତଃ । ଗୃହୀତନାଭି ଵହନାନ୍ ମାଯାଚକ୍ରଂ ନିରୁଧ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଭଲଭାବେ ଧରିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଧରି ରଖିଲେ ମାୟାର ଚକ୍ର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରୁକିଯାଏ।
ଅଵଷ୍ଟବ୍ଧମନୋନାଭି ମୋହଚକ୍ରଂ ନ ଚୋପତି । ଯଥା ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ନିରୁଦ୍ଧାଯାଂ କୀଲକଂ ରଜ୍ଜୁଵେଷ୍ଟିତମ୍
ମନର ନାଭି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଧରି ରଖିଲେ, ମୋହର ଚକ୍ର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ମଜବୁତ ରସୀରେ ବାନ୍ଧିଥିବା ଖୁଟି ହଲେ, ସେଠାରେ ଖୁଟି ହଲିଲେ ଚଳିପାରେ ନାହିଁ।
ଚକ୍ରଯୁଦ୍ଧୈକତଜ୍ଜ୍ଞୋ ଽପି କସ୍ମାଜ୍ ଜାନାସି ନାନଘ । ଚକ୍ରଂ ନାଭାଵ୍ ଅଵଷ୍ଟବ୍ଧଂ ଵଶମ୍ ଆଯାତି ନାନ୍ଯଥା
ଚକ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ନିର୍ମଳ, ତୁମେ କି ଜାଣୁନାହଁ? ଚକ୍ରର ନାଭି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଧରି ରଖିଲେ, ଚକ୍ର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସେ; ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭଳି ନୁହେଁ।
ଚିତ୍ତନାଭାଵ୍ ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ତସ୍ମାଦ୍ ଯତ୍ନେନ ରାଘଵ । ସଂସାରଚକ୍ରଂ ଵହନାଦ୍ ଆତ୍ମନଃ ପରିରୋଧଯ
ସେଇପରି, ହେ ରାଘବ, ଚେତନାର ନାଭିକୁ ଉଦ୍ୟମରେ ଦୃଢ଼ କରି, ସଂସାରର ଚକ୍ର ଆପଣଙ୍କୁ ଘେରି ନେବାକୁ ଦିଅନାହଁ।
ଏତାଂ ଯୁକ୍ତିଂ ଵିନା ଦୁଃଖମ୍ ଅନନ୍ତମ୍ ଇଦମ୍ ଆତ୍ମନଃ । ଅସ୍ଯାଂ ଯୁକ୍ତୌ କ୍ଷଣାତ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ତଂ ଗତମ୍ ଏଵାଵଲୋକଯ
ଏହି ଉପାୟ ବିନା ନିଜ ପାଇଁ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହି ଉପାୟ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଦେଖ, କେବଳ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ସେ ଦୁଃଖର ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ଚିତ୍ତାକ୍ରମଣମାତ୍ରାଖ୍ଯାତ୍ ପରମାଦ୍ ଔଷଧାଦ୍ ଋତେ । ପ୍ରଯତ୍ନେନାପି ସଂସାରମହାରୋଗୋ ନ ଶାମ୍ଯତି
ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନାମକ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଔଷଧ ବ୍ୟତୀତ, ଯେତେ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସଂସାରର ମହା ରୋଗ କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ ରାଘଵ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ତୀର୍ଥଦାନତପଃକ୍ରିଯାଃ । ଶ୍ରେଯସେ ପରମାଯାନ୍ତଶ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵ ଵଶୀକୁରୁ
ସେଥିପାଇଁ ରାଘବ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼ି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମନକୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ରଖ।
ଚିତ୍ତାନ୍ତର୍ ଏଵ ସଂସାରଃ କୁମ୍ଭାନ୍ତଃ କୁମ୍ଭଖଂ ଯଥା । ଚିତ୍ତନାଶେ ନ ସଂସାରଃ କୁମ୍ଭନାଶେ ନ କୁମ୍ଭଖମ୍
ସଂସାର କେବଳ ମନ ଭିତରେ ଅଛି, ଯେପରି କୁମ୍ଭ ଭିତରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଥାଏ; ମନ ନାଶ ହେଲେ ସଂସାର ନାଶ ହୁଏ, କୁମ୍ଭ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ କୁମ୍ଭ ଭିତର ଖାଲି ସ୍ଥାନ ରହେ ନାହିଁ।