ଭଗଵନ୍ ସଂସ୍ମରଂଶ୍ ଚିତ୍ରାଂ ତାମ୍ ଆତ୍ମଶ୍ଵପଚସ୍ଥିତିମ୍ । ଇମାଂ ସଂସାରମାଯାଂ ଚ ପରିମୁହ୍ଯାମି ଚେତସା
ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ନିଜ ଅନ୍ତରରେ ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଚଣ୍ଡାଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ମନେ ପକାଉଛି, ଏହି ସଂସାର ମାୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଭାବୁଛି, ତେଣୁ ମୋର ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଉଛି ।
ତଦ୍ ଉକ୍ତ୍ଵାଶୁ ଯଥାଵସ୍ତୁ ମହାମୋହନିଵୃତ୍ତଯେ । ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ଵିମଲେ ମାଂ ନିଯୋଜଯ କର୍ମଣି
ଏପରି କହି, ବଡ଼ ମୋହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ଏହି ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୋତେ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ଏବେ ନିଯୁକ୍ତ କର।
ବ୍ରହ୍ମଞ୍ ଜଗଦ୍ ଇଦଂ ମାଯାମହାଶମ୍ବରଡମ୍ବରମ୍ । ସର୍ଵା ଆଶ୍ଚର୍ଯକଲନାସ୍ ସମ୍ଭଵନ୍ତୀହ ଵିସ୍ତୃତେ
ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି ସଂସାର ମାୟାର ବିଶାଳ ଦୃଶ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ରଚନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।
ହୂନକୀରପୁରେ ମୋହାଦ୍ ଦୃଷ୍ଟଵାଂସ୍ ତତ୍ ତଥା ଭଵାନ୍ । ଇତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ଦୃଶ୍ଯତେ ହି ଜନୈର୍ ଭ୍ରମଃ
ମୋହରେ ପଡ଼ି, ତୁମେ ହୁଣ ଓ କୀର ନଗରରେ ସେହି ଭ୍ରମ ଦେଖିଥିଲ। ଏଭଳି ଘଟେ, କାରଣ ଲୋକମାନେ ଏପରି ଭ୍ରମକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ହୂନାସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଇଵ କୀରାଶ୍ ଚ ଦୃଷ୍ଟଵନ୍ତସ୍ ତଥା ଭ୍ରମମ୍ । ମୁଧୈଵେତ୍ଯ୍ ଅପି ସତ୍ଯାଭଂ ସମକାଲାଦିସମ୍ଭଵାତ୍
ଯେପରି ତୁମେ ହୁଣ ଓ କୀରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସେହି ଭ୍ରମ ଦେଖିଥିଲ, ସେପରି ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଭ୍ରମକୁ ଦେଖନ୍ତି; ଏହା ଅସାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକାସାଥି ଘଟିବାରୁ ସତ୍ୟ ପରି ଲାଗେ।
ଇଦଂ ତୁ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାଭୂତମ୍ ଅନିନ୍ଦିତ । ଯେନୈତି ତନୁତାଂ ଚିନ୍ତା ମାର୍ଗଶୀର୍ଷଲତେଵ ତେ
ଏବେ ଶୁଣ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଚିନ୍ତା ଏକ ପଥର କ୍ଲାନ୍ତ ଲତାର ନାଁହିଁ ପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେଇଯିବ।
ଯୋ ଽସୌ କଟଞ୍ଜକୋ ନାମ ଶ୍ଵପଚୋ ହୂନମଣ୍ଡଲେ । ତେନୈଵ ସନ୍ନିଵେଶେନ ସ ତଥୈଵାଭଵତ୍ ପୁରା
ଯିଏ କଟଞ୍ଜକ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ, ହୁଣ ଦେଶର ଏକ କୁକୁର ମାଂସ ଖାଉଥିବା ଲୋକ, ସେ ଯେମିତି ଥିଲା, ସେଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ପୂର୍ବେ ରହିଥିଲା।
ତଥୈଵ ଵିକଲତ୍ରତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଦେଶାନ୍ତରଂ ଗତଃ । ବଭୂଵ କୀରନୃପତିଃ ପ୍ରଵିଵେଶାନଲଂ ତତଃ
ସେ ଏଭଳି ଭାବେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଯାଇ, କିରା ଦେଶର ରାଜା ହେଲା ଏବଂ ପରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।
ଭଵତଃ କେଵଲଂ ଚିତ୍ତେ ଜଲାନ୍ତର୍ଵର୍ତିନସ୍ ତଦା । ପ୍ରତିଭାତା ତଥାଭୂତା କଟଞ୍ଜାଚାରସଂସ୍ଥିତିଃ
ସେ ସମୟରେ, କେବଳ ତୁମ ମନରେ, ଜଳରେ ଦେଖାଯିବା ଛବି ପରି, କଟଞ୍ଜକଙ୍କର ଆଚରଣ ଏଭଳି ଦେଖାଯାଇଥିଲା।
ଦୃଷ୍ଟାନୁଭୂତମ୍ ଅତ୍ଯର୍ଥଂ କଦାଚିଦ୍ ଵିସ୍ମରତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । କଦାଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଦୃଷ୍ଟଂ ତୁ ଚେତଃ ପଶ୍ଯତି ଦୃଷ୍ଟଵତ୍
ମନେ ଯେଉଁଠି ବହୁତ ଦେଖିଥିବା ଓ ଅନୁଭବ କରିଥିବା କଥାକୁ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲିଯାଏ; ଆଉ କେବେ କେବେ ମନ ଏମିତି କିଛି ଦେଖେ, ଯାହାକି କେବେ ଦେଖିନଥିଲା, ତଥାପି ଦେଖିଥିବା ପରି ଲାଗେ।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନମନୋରାଜ୍ଯଧାତୁସଂସ୍ଥିତିଷୁ ଭ୍ରମଃ । ଜାଗ୍ରତ୍ଯ୍ ଅପି ତଥୈଵାଙ୍ଗ ଦୃଶ୍ଯତେ ମନସା ସ୍ଵଯମ୍
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା ଓ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱର ଅବସ୍ଥାରେ ଭ୍ରମ ହୁଏ, ସେପରି ପ୍ରିୟ, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ମନେ ନିଜେ ଭ୍ରମ ଦେଖାଏ।
ଭଵିଷ୍ଯଦ୍ଭୂତକାଲସ୍ଥଂ ଯଥା ତ୍ରୈକାଲ୍ଯଦର୍ଶିନଃ । ପ୍ରତିଭାମ୍ ଏତି ତେ ଗାଧେ କଟଞ୍ଜଚରିତଂ ତଥା
ଯେପରି ତିନି କାଳକୁ ଦେଖିପାରୁଥିବା ଲୋକେ ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ଘଟଣାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେପରି ହେଉଛି ଗାଧି, ମନ ମଧ୍ୟ କଟଞ୍ଜଙ୍ଗର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇଦଂ ତନ୍ ମେ ଇତି ମଜ୍ଜତି ନାତ୍ମଵାନ୍ । ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇଦଂ ତନ୍ ମେ ଇତି ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅନାତ୍ମଵାନ୍
ଯିଏ ନିଜକୁ ଜାଣେ, ସେ 'ଏହା ମୁଁ, ସେଠା ମୋର' ଭାବରେ ମନକୁ ଲିପ୍ତ କରେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ନିଜକୁ ଜାଣେନାହିଁ, ସେ 'ଏହା ମୁଁ, ସେଠା ମୋର' ବୋଲି ଦେଖେ।
ସର୍ଵମ୍ ଏଵାହମ୍ ଏଵେତି ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ନାଵସୀଦତି । ନ ଗୃହ୍ଣାତି ପଦାର୍ଥେଷୁ ଵିଭାଗାନର୍ଥଭାଵନାମ୍
ଯେଉଁଠି ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନୀ ଏହିପରି ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି ଯେ, 'ମୁଁ ହିଁ ସବୁ କିଛି', ସେମାନେ କେବେ ମନରେ ଦୁଃଖକୁ ଆଣନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଭିନ୍ନତା କିମ୍ବା ଅଲଗା ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଭାବନାକୁ ଧରିନାହାନ୍ତି।
ତେନାସୌ ଭ୍ରମମୋହେଷୁ ସୁଖଦୁଃଖଵିଲାସିଷୁ । ନ ନିମଜ୍ଜତି ମଗ୍ନୋ ଽପି ତୁମ୍ବୀପାତ୍ରମ୍ ଇଵାମ୍ଭସି
ଏହିକାରଣରୁ, ସେମାନେ ମନର ଭ୍ରମ ଓ ମୋହ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପାଣିରେ ତୁମ୍ବୀ ପାତ୍ର ଯେପରି ଡୁବେ ନାହିଁ, ସେପରି ଡୁବି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ତ୍ଵଂ ତାଵଦ୍ ଵାସନାଜାଲଗ୍ରସ୍ତଚିତ୍ତୋ ଵିଚେତନଃ । କିଞ୍ଚିଚ୍ଛେଷମହାଵ୍ଯାଧିର୍ ଇଵ ନ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯମ୍ ଆଗତଃ
କିନ୍ତୁ ତୁମେ, ଆପଣଙ୍କର ମନ ଆଗ୍ରହ ଓ ପୁରୁଣା ଆଦତର ଜାଲରେ ଆବୃତ, ଅଚେତନ ଭଳି ହୋଇଯାଇଛ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ଲୋକ ଯେପରି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଲାଭ କରିନଥିବା, ସେପରି ତୁମେ ଏଯାଁ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିନାହା।
ଜ୍ଞାନସ୍ଯାପରିପୂର୍ଣତ୍ଵାନ୍ ନ ଶକ୍ନୋଷି ମନୋଭ୍ରମମ୍ । ଵିନିଵାରଯିତୁଂ ମେଘମ୍ ଅସମ୍ଯଙ୍ମନ୍ତ୍ରଵାନ୍ ଇଵ
ତୁମର ଜ୍ଞାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନ ହେବାରୁ, ତୁମେ ମନର ଭ୍ରମକୁ ଦୂର କରିପାରୁନାହା; ଯେପରି ଠିକ୍ ମନ୍ତ୍ର ଜାଣିନଥିବା ଲୋକ ମେଘକୁ ଦୂର କରିପାରେନାହିଁ, ସେପରି।
ଯଦ୍ ଏଵ ତେ ମନୋମାତ୍ରେ ସହସା ପ୍ରତିବିମ୍ବତେ । ତରୁର୍ ଓଘଜଵେନେଵ ତେନୈଵାକ୍ରମ୍ଯସେ କ୍ଷଣାତ୍
ତୋର ମନରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା କିଛି ହଠାତ୍ ଦେଖାଯାଏ, ସେଇଠି ତୁମେ ଏମିତି ଧରାପଡ଼, ଯେପରି ଗଛ ତୀବ୍ର ବନ୍ୟାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଢାଙ୍କାଯାଏ।
ଚିତ୍ତନାଭେଃ କଲାସ୍ଯେହ ମାଯାଚକ୍ରସ୍ଯ ସର୍ଵତଃ । ସ୍ଥୀଯତେ ଚେତ୍ ତଦ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯ ତନ୍ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ପ୍ରବାଧତେ
ଏଠାରେ ଯଦି ତୁମେ ଚେତନାର ନାଭିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ ମାୟାର ଚକ୍ରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଦୃଢ଼ ରହିପାର, ତେବେ କିଛି ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ବିଘ୍ନ କରିପାରିବ ନାହିଁ।
ତ୍ଵମ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ଗିରେଃ କୁଞ୍ଜେ ଦଶଵର୍ଷାଣ୍ଯ୍ ଅଖିନ୍ନଧୀଃ । ତପଃ କୁରୁ ତତୋ ଜ୍ଞାନମ୍ ଅନନ୍ତାଭାଵମ୍ ଆପ୍ସ୍ଯସି
ତୁମେ ପାହାଡ଼ର ଝାଡ଼ି ଭିତରକୁ ଯାଅ, ଦଶ ବର୍ଷ ଅଟୁଟ ମନେ ତପସ୍ୟା କର; ଏହା ପରେ ତୁମେ ଅନନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିପାରିବ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷସ୍ ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ । ଵାତାଭ୍ରଵଦ୍ ଦୀପକଵଦ୍ ଯମୁନୋତ୍ପୀଡଵତ୍ କ୍ଷଣାତ୍
ଏଭଳି କହି ମାଳତୀନୟନ ସେଠାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ବାତାସ, ମେଘ, ଦୀପ ବା ଯମୁନା ତରଙ୍ଗ ପରି।
ଗାଧିର୍ ଵିଵେକଵଶଜଂ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ପରମ୍ ଆଗତଃ । ଶରତ୍ସମଯପର୍ଯନ୍ତେ ଵୈରସ୍ଯମ୍ ଇଵ ପାଦପଃ
ଗାଧି ନିଜ ବିବେକର ଶକ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିରକ୍ତିକୁ ଅନୁଭବିଲେ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳ ଶେଷରେ ଗଛ ନିଜ ରସ ହରାଇ ଦିଏ।
ଵିଚିତ୍ରଂ ଚେଷ୍ଟିତଂ ଧାତୁର୍ ଅସମଞ୍ଜସମ୍ ଆତତମ୍ । ବୃହଦ୍ଭ୍ରମଭରୋନ୍ମୁକ୍ତମତିର୍ ମନ୍ଦମ୍ ଅଗର୍ହଯତ୍
ତାଙ୍କର ମନ ଭ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଦେହର ଅଜଗରା ଚଳାଚଳକୁ ହଳୁକ ଭାବେ ଦୋଷାରୋପ କଲେ।
ଜଗାମ କରୁଣାର୍ଦ୍ରାତ୍ମା ନିଯମାଯୋତ୍ତମଶ୍ରିଯେ । ଵିଶ୍ରାନ୍ତ୍ଯୈ ଵୃଷ୍ଟମୂକାତ୍ମା ପଯୋଧର ଇଵାଚଲମ୍
କରୁଣାରେ ଭିଜା ହୃଦୟ ନେଇ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀ ଓ ନିୟମ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ, ଯେପରି ମେଘ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ପାହାଡ଼ ଦିଗକୁ ଯାଏ।
ନିରସ୍ତାଶେଷସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ତପସ୍ ତତ୍ର ଚକାର ହ । ଦଶଵର୍ଷାଣି ତେନାସାଵ୍ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନମ୍ ଅଵାପ ହ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଆଶା ଛାଡ଼ି, ଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କଲେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜକୁ ଜାଣିପାରିଲେ।
ଅରମତ ତଦନୁ ସ୍ଵାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସତ୍ତାଂ ମହାତ୍ମା ଵ୍ଯପଗତଭଯମୋହୋ ଭୋଗଭୂମାଵ୍ ଅନିଚ୍ଛଃ । ସତତମୁଦିତଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତରୂପଃ ପ୍ରଶାନ୍ତସ୍ ସକଲ ଇଵ ଶଶାଙ୍କୋ ଘୂର୍ଣିତାପୂର୍ଣଚେତାଃ
ତାପରେ, ସେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଭୟ ଓ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ, ଭୋଗର ଇଚ୍ଛା ଛାଡି, ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତିର ଆକାରରେ ଶାନ୍ତ ରହନ୍ତି; ସେ ଜଣେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି, ଯାହାଙ୍କ ମନ ଅଚଳ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଏଵମ୍ ଏଷାତିଵିତତା ଦୁର୍ଜ୍ଞାନା ରଘୁନନ୍ଦନ । ମହାମୋହକରୀ ମାଯା ଵିଷମା ପାରମାତ୍ମିକୀ
ଏହିପରି, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏହି ପାରମାତ୍ମିକ ମାୟା ବିପୁଳ, ବୁଝିବାକୁ କଠିନ୍, ବଡ଼ ମୋହ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ।
କ୍ଵ ମୁହୂର୍ତଦ୍ଵଯସ୍ଵପ୍ନସମ୍ଭ୍ରମାଲୋକଦୃଷ୍ଟତା । କ୍ଵାନେକଵର୍ଷସମ୍ଭୁକ୍ତଶ୍ଵପଚାଵନିପଭ୍ରମଃ
ଯେଉଁଠି ଦୁଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭ୍ରମ ଅନୁଭୂତି, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ବର୍ଷରେ ବର୍ଷ ଧରି ଏକ ଚଣ୍ଡାଳ ମାନେ ଭୂମିରେ ଘୁରୁଥିବା ଅନୁଭୂତି, ଏହି ଦୁଇଟି କେଉଁଠି ଏକ?
କ୍ଵ ସମ୍ଭ୍ରମୋପଲବ୍ଧତ୍ଵଂ କ୍ଵ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷନିଦର୍ଶନମ୍ । କ୍ଵାସତ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଅସନ୍ଦିଗ୍ଧଂ କ୍ଵ ସତ୍ଯପରିଣାମିତା
ଯେଉଁଠି ଭ୍ରମର ଅନୁଭୂତି, ଯେଉଁଠି ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିବା, ଯେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ଅସତ୍ୟତା, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ ପରିଣାମ—ଏହା ସବୁ କେଉଁଠି?
ଅତୋ ଵଚ୍ମି ମହାବାହୋ ମାଯେଯଂ ଵିତତେତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଅସାଵଧାନମନସଂ ଯୋଜଯତ୍ଯ୍ ଅତିସଙ୍କଟେ
ଏହିକାରଣରେ, ହେ ବଳଶାଳୀ, ମୁଁ କହୁଁଛି—ଏହି ମାୟା ବହୁତ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଗଭୀର। ଏହା ଅପରିମିତ ଭାବେ ଅବଧାନ ନଥିବା ମନକୁ ଅତି କଷ୍ଟରେ ବନ୍ଧି ଦେଉଛି।