ଏଵଂ ଵଦନ୍ତମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ହରିଂ ଗାଧିର୍ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ଅର୍ଚାକୁସୁମପୂରେଣ ପାଦଯୋଃ ପର୍ଯପୂଜଯତ୍
ହରିଙ୍କୁ ଏଭଳି କଥା କହୁଥିବା ଦେଖି, ଦ୍ବିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଗାଧି, ତାଙ୍କର ପାଦକୁ ଅନେକ ଫୁଲରେ ପୂଜା କଲେ।
ଦତ୍ତାର୍ଘଂ କୀର୍ଣକୁସୁମଂ ପ୍ରଣମ୍ଯାଶୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣୈଃ । ଵିଷ୍ଣୁମ୍ ଆହ ଦ୍ଵିଜୋ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅମ୍ଭୋଦମ୍ ଇଵ ଚାତକଃ
ଜଳ ଦେଇ, ଫୁଲ ଛିଟି, ଶୀଘ୍ର ନମସ୍କାର କରି ଚାରିପାଖରେ ପରିକ୍ରମା କରି, ଦ୍ବିଜ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏଭଳି କଥା କହିଲେ, ଯେପରି ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ମେଘକୁ ଡାକେ।
ଦେଵ ଯୈଷା ତ୍ଵଯା ମାଯା ଦର୍ଶିତାତିତମୋମଯୀ । ମହୀଂ ପ୍ରାତର୍ ଇଵାଦିତ୍ଯସ୍ ତାଂ ମେ ପ୍ରକଟତାଂ ନଯ
ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଦେଖାଇଥିବା ଏହି ପୁରୁଣା ଅନ୍ଧାରରେ ଗଠିତ ମାୟାକୁ, ସକାଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭୂମିକୁ ଯେପରି ଦେଖାଇଦେଉଥାଏ, ତେଣୁ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ଦେଖାନ୍ତୁ।
ଭ୍ରମଂ ଯତ୍ ପଶ୍ଯତି ମନୋ ଵାସନାମଲମାଲିତମ୍ । ସ୍ଵପ୍ନଵତ୍ ସ କଥଂ ଦେଵ ଜାଗ୍ରତ୍ଯ୍ ଅପି ହି ଦୃଶ୍ଯତେ
ମନ ଯେତେବେଳେ ଅଭିପ୍ରାୟର ଅପବିତ୍ରତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଭ୍ରମକୁ ଦେଖେ, ଓ ଦେବ, ସେହି ଭ୍ରମ କିପରି ସ୍ୱପ୍ନର ଭଳି ଜାଗିଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ?
ମୁହୂର୍ତମ୍ ଉପଲବ୍ଧାତ୍ମା ଜଲାନ୍ତସ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵିଭ୍ରମଃ । କଥଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମମାମଲପଦାସ୍ପଦ
ପାଣି ଭିତରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସ୍ୱପ୍ନ ଭ୍ରମକୁ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ନିଜର ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରିଥିଲି, ମୋ ପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା କିପରି ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଭବର ଦେଖାଯାଇଛି?
ଦୈର୍ଘ୍ଯାଦୈର୍ଘ୍ଯେ ଚ କାଲସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ଭଵାଭଵୌ । କଥମ୍ ଅତ୍ର ସ୍ଥିତାନି ସ୍ଯୁର୍ ମଦୀଯଶ୍ଵପଚଭ୍ରମେ
ସମୟର ଦୀର୍ଘତା କିମ୍ବା ଅଳ୍ପତା, ଶରୀରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ଅନସ୍ତିତ୍ୱ, ମୋ ଘୋଡା ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟର ସ୍ୱପ୍ନ ଭ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇପାରିବ?
ଗାଧେ ସ୍ଵାଧିଵିଧୂତସ୍ଯ ରୂପମ୍ ଅସ୍ଯୈତଦ୍ ଆତ୍ମଜମ୍ । ଚେତସୋ ଽଦୃଷ୍ଟତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଯତ୍ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଉରୁଵିଭ୍ରମମ୍
ନିଜ ଅଭିପ୍ରାୟରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ମନ ଯାହା ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ସେ ଗଭୀରରେ ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଆକୃତିକୁ ଦେଖେ, ଏହା ବଡ଼ ଭ୍ରମକୁ ଦେଖାଏ।
ବହିର୍ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ଖାଦ୍ରିଦ୍ଯୂର୍ଵୀଦିଗାଦିକମ୍ । ଏତତ୍ ସ୍ଵଚିତ୍ତ ଏଵାସ୍ତି ପତ୍ତ୍ରପୁଞ୍ଜ ଇଵାଙ୍କୁରେ
ବାହାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ନ ଆକାଶ, ନ ପବନ, ନ ଭୂମି, ନ ଦିଗ୍ବିଦିଗ, ଏହି ସବୁ କିଛି ନିଜର ମନ ଭିତରେ ଅଛି; ଏହା ଅଙ୍କୁର ଭିତରେ ପତ୍ରପୁଞ୍ଜ ଥିବା ପରି।
ଫଲାଦି ସ୍ଫାରତାମ୍ ଏତି ଯଥୈଵ ବହିର୍ ଅଙ୍କୁରାତ୍ । ବହିଃ ପ୍ରକଟତାଂ ଯାତି ତଥା ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦି ଚେତସଃ
ଯେପରି ଫଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅଙ୍କୁରରୁ ବାହାରକୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ମନରୁ ବାହାରକୁ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ସତ୍ଯଂ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦି ଚିତ୍ତସ୍ଥଂ ନ ବହିସ୍ସ୍ଥଂ କଦାଚନ । ଅଙ୍କୁରସ୍ଥଂ ଫଲଂ ଵସ୍ତୁ ତସ୍ମାଦ୍ ଯସ୍ମାତ୍ ଫଲଶ୍ରିଯଃ
ସତ୍ୟରେ, ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ମନ ଭିତରେ ଅଛି, କେବେ ବାହାରେ ନାହିଁ; ଫଳ ଅଙ୍କୁର ଭିତରେ ଅଛି, ଏହିଠାରୁ ଫଳର ମହିମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରାନ୍ ସତ୍ତାକାଲକ୍ରିଯାକ୍ରମାନ୍ । କୁମ୍ଭକାରୋ ଘଟମ୍ ଇଵ ଚେତୋ ହନ୍ତି କରୋତି ଚ
ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି, ଭାବନା, ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ସମୟ ଓ କ୍ରମଗତ କାର୍ଯ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ, ମନ କୁମ୍ଭକାର ମାଟିକୁ ଯେପରି ଗଢେ ଓ ଭଙ୍ଗ କରେ, ସେପରି ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ଓ ନଷ୍ଟ କରେ।
ଆବାଲମ୍ ଏତତ୍ ପୁରୁଷୈସ୍ ସର୍ଵୈର୍ ଏଵାନୁଭୂଯତେ । ସ୍ଵପ୍ନଭ୍ରମଵଦ୍ ଆଵେଗରାଗରୋଗାଦିଦୃଷ୍ଟିଷୁ
ପିଲାବେଳେଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏହି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି— ଉତ୍ତେଜନା, ଆସକ୍ତି, ରୋଗ ଓ ଏପରି ଅନେକ ଅନୁଭୂତିରେ, ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ଭ୍ରମ ଭଳି।
ଚିତ୍ତେ ଵୃତ୍ତାନ୍ତଲକ୍ଷାଣି ସଂସ୍ଥିତାନ୍ଯ୍ ଆତ୍ତଵାସନେ । ପାଦପେ ଫଲପୁଷ୍ପାଣି ମୂଲାକ୍ରାନ୍ତାଵନାଵ୍ ଇଵ
ମନରେ ଘଟଣା ଓ ତାହାର ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ଲୁଚିଥିବା ଆଦତରେ ବସିଥାଏ, ଏହା ଏମିତି— ଗଛର ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଭୂମିରେ ମୂଳ ଲାଗିଥିବା ପରି।
ତ୍ଯକ୍ତାଵନେର୍ ଵିଟପିନୋ ଭୂଯଃ ପତ୍ତ୍ରାଣି ନୋ ଯଥା । ନିର୍ଵାସନସ୍ଯ ଜୀଵସ୍ଯ ପୁନର୍ ଜନ୍ମାଦି ନୋ ତଥା
ଯେପରି ମୂଳ ଛାଡି ଦିଆଯାଇଥିବା ଗଛରେ ପୁନି ପତ୍ର ଆସେନାହିଁ, ସେପରି ଯାହାର ମନର ଆଦତଗୁଡିକ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ସେ ଜୀବର ପୁନି ଜନ୍ମ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ହୁଏନାହିଁ।
ଯତ୍ରାନନ୍ତଂ ଜଗଜ୍ଜାଲଂ ସଂସ୍ଥିତଂ ତେନ ଚେତସା । ଶ୍ଵପଚତ୍ଵଂ ପ୍ରକଟିତଂ ଯଦି ତଦ୍ ଵିସ୍ମଯୋ ଽତ୍ର କିମ୍
ଯେ ମନରେ ଏହି ଅନନ୍ତ ଜଗତର ଜାଲ ବସିଛି, ସେ ମନ ଯଦି ଶ୍ୱପଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ତେବେ ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଣ?
ଅଵବୁଦ୍ଧା ଶ୍ଵପଚତା ପ୍ରତିଭାସଵଶାତ୍ ତ୍ଵଯା । ଯଥୈଵାନଲ୍ପସଂରମ୍ଭା ଵିଚିତ୍ରାପି ଵିକାରଦା
ତୁମେ ଦେଖିଥିଲା ଯେ ଶ୍ୱପଚ ହେବାର ଅବସ୍ଥା କେବଳ ଦେଖାଯିବାର ଶକ୍ତିରେ ହେଇଛି, ଯେପରି ଅଳ୍ପ ଉତ୍ତେଜନା ଦେଖିଲେ ବି ଅନେକ ପରିବର୍ତନ ହୋଇଯାଏ।
ତଥୈଵାତିଥିର୍ ଆଯାତୋ ଭୁକ୍ତଵାନ୍ ସୁପ୍ତଵାନ୍ ଦ୍ଵିଜଃ । କଥାଂ କଥିତଵାଂଶ୍ ଚେତି ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଅସି ଵିଭ୍ରମମ୍
ଏହିପରି, ତୁମେ ଦେଖିଥିଲା ଯେ ଏକ ଅତିଥି ଆସିଲେ, ଖାଇଲେ, ଶୁଇଲେ ଓ କଥା କହିଲେ— ଏସବୁ ତୁମେ ଦେଖିଥିବା ଭ୍ରମ ଅଟେ।
ତଥୈଵୋତ୍ଥାଯ ଗଚ୍ଛାମି ପ୍ରାପ୍ତୋ ଽହଂ ହୂନମଣ୍ଡଲମ୍ । ଇମେ ହୂନା ଇମେ ଗ୍ରାମା ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସି ଭ୍ରମମ୍
ଏହିପରି, ତୁମେ ଉଠି ଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଭାବିଲା— 'ମୁଁ ହୁନାମଣ୍ଡଳକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ଏହିଏ ହୁନାମାନେ, ଏହିଏ ତାଙ୍କ ଗ୍ରାମ'— ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଦେଖିଥିବା ଭ୍ରମ ଅଟେ।
ତଥୈଵେଦଂ କଟଞ୍ଜସ୍ଯ ପ୍ରାକ୍ତନଂ ଲୁଠିତଂ ଗୃହମ୍ । ଜନୈର୍ ଉକ୍ତଃ କଟଞ୍ଜଶ୍ ଚ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସି ଭ୍ରମମ୍
ଏହିପରି, ତୁମେ ଦେଖିଥିଲା କଟଞ୍ଜର ପୁରୁଣା ଘର ଭାଙ୍ଗି ପଡିଛି, ଲୋକମାନେ କହୁଛନ୍ତି 'ଏହା କଟଞ୍ଜ',— ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଦେଖିଥିବା ଭ୍ରମ ଅଟେ।
ତଥୈଵ କୀରନଗରଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଽସ୍ମି କଥିତଂ ଚ ମେ । କୀରୈଶ୍ ଶ୍ଵପଚରାଜତ୍ଵଂ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସି ଭ୍ରମମ୍
ଏଭଳି ମୁଁ କୀର ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲି, ଏବଂ ମୋତେ କୁହାଯାଇଥିଲା— 'ତୁମେ କୀରମାନେ ଯେଉଁଠି ଚଣ୍ଡାଳମାନେ ରାଜ କରୁଛନ୍ତି, ସେଥିରେ ଦେଖିଛ'— ଏହି ସବୁ ତୁମର ଭ୍ରମ।
ଏଵଂ ସର୍ଵଂ ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟଂ ମୋହଜାଲଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଯତ୍ ସତ୍ଯମ୍ ଇତି ଜାନାସି ଯଚ୍ ଚାସତ୍ଯମ୍ ଅଵୈଷି ଚ
ଏଭଳି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଯେଉଁ ସବୁ ଦେଖିଛ, ସେସବୁ ମୋହର ଜାଲ। ତୁମେ ଯାହାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବୁଛ, ଯାହାକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବୁଛ, ସେସବୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ମୋହର ଫଳ।
ଵାସନାଵଲିତଂ ଚେତଃ କିଂ ନାମ ନ ନ ପଶ୍ଯତି । ସାଧିତଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ସ୍ଵପ୍ନେ ଵର୍ଷସାଧ୍ଯଂ ପ୍ରଯୋଜନମ୍
ବାସନାରେ ରଙ୍ଗିତ ମନ କଣ ଦେଖିନଥାଏ? ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ, ବର୍ଷରେ ସାଧିବା କାମକୁ ମନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସଫଳ ଦେଖିପାରେ।
ନାତିଥିର୍ ନ ଚ ହୂନାସ୍ ତେ ନ କୀରାସ୍ ତେ ନ ତତ୍ ପୁରମ୍ । ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଵ୍ଯାମୋହାଦ୍ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଅସି
ସେଠାରେ କୌଣସି ଅତିଥି ଥିଲେନି, ହୂଣ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେନି, କୀରମାନେ ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ, ସେ ନଗର ମଧ୍ୟ ନଥିଲା। ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏସବୁ ତୁମେ ବଡ଼ ଭ୍ରମରେ ଦେଖିଥିଲ।
ଗଚ୍ଛତା ଭଵତା ହୂନଦେଶଂ ପାନ୍ଥେନ କନ୍ଦରେ । କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ଵିପ୍ର ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ କୁରଙ୍ଗେଣେଵ କାନନେ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ହୂଣ ଦେଶକୁ ଯାଉଥିଲ, ରାସ୍ତାରେ କେଉଁସି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଥିଲ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ହରିଣ ବିଶ୍ରାମ କରେ।
ତଥୈଵ ଶ୍ରମମୂଢତ୍ଵାଦ୍ ଇଦଂ ତଦ୍ ଧୂନମଣ୍ଡଲମ୍ । ଇଦଂ ତଚ୍ ଛ୍ଵପଚାଗାରମ୍ ଇତି ଦୃଷ୍ଟଂ ନ ସତ୍ଯତଃ
ଏହିପରି, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ତୁମେ ଭାବିଲ, 'ଏହା ହେଉଛି ହୂଣମାନେ ବସୁଥିବା ସ୍ଥାନ', 'ଏହା ହେଉଛି ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କ ଘର', କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ସତ୍ୟରେ କିଛି ନଥିଲ।
ତଥୈଵ କୀରନଗରଂ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଅସି ତତ୍ ତଥା । ତଥୈଵ ନାନ୍ଯଥା ଵାପି ମାଯାର୍ଥୀ ହି ଭଵାନ୍ ଦ୍ଵିଜ
ଏହିପରି, ତୁମେ କୀରମାନେ ବସୁଥିବା ସହରକୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଦେଖିଥିଲ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବରେ ନୁହେଁ; କାରଣ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ମାୟାକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଜଣେ ଅଟୁଟ ମନିଷ୍ୟ।
ସର୍ଵଦୈଵ ସମଗ୍ରାସୁ ଵିହରନ୍ନ୍ ଅସି ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ । ଦିକ୍ଷୁ ପ୍ରୋନ୍ମତ୍ତକ ଇଵ ଵିଭ୍ରମଂ ମନସା ମୁନେ
ହେ ମୁନି, ସବୁବେଳେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ତୁମେ ମନରେ ଭ୍ରମ ଦେଖି ଘୁରୁଛ, ଏକ ପାଗଳ ମନିଷ୍ୟ ପରି।
ତଦ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ନିଜମ୍ କର୍ମ କୁର୍ଵଂସ୍ ତିଷ୍ଠୋପଶାନ୍ତଧୀଃ । ନ ସ୍ଵକର୍ମ ଵିନା ଶ୍ରେଯଃ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତୀହ ମାନଵାଃ
ତେଣୁ ଉଠ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର, ଶାନ୍ତ ମନେ ରୁହ। କାରଣ, ନିଜ କାମ କରିବା ବିନା ଏଠି ଲୋକେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଇତି ନିଗଦିତଵାନ୍ ସ ପଦ୍ମନାଭୋ ଵନଗତତାପସଵୃନ୍ଦପୂଜ୍ଯମାନଃ । ଵିବୁଧମୁନିଗଣୈଃ ପଵିତ୍ରହସ୍ତୈର୍ ଵୃତ ଉଦଧିଂ ନିଜମ୍ ଆସ୍ପଦଂ ଜଗାମ
ଏଭଳି କହିଲେ ପଦ୍ମନାଭ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଥିବା ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଉଥିଲେ। ପବିତ୍ର ହାତ ଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିବାସ, ସମୁଦ୍ରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଅଥ ଗାଧିର୍ ଗତେ ଵିଷ୍ଣୌ ପୁନର୍ ହୂନାଦିକାଞ୍ ଜନାନ୍ । ସ୍ଵସମ୍ମୋହଵିଚାରାର୍ଥଂ ବଭ୍ରାମାଭ୍ରମ୍ ଇଵାମ୍ବରେ
ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଯିବା ପରେ, ଗାଧି ପୁନି ହୁଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେଶର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଭ୍ରମ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆକାଶରେ ମେଘ ଭଳି ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।