ଅହୋ ନୁ ଖଲୁ ଦୀର୍ଘେଣ ମନୋମୋହେନ ଜୃମ୍ଭତା । ଵୈଵଶ୍ଯମ୍ ଉପନୀତୋ ଽହଂ ଜାଲେନେଵ ଶକୁନ୍ତକଃ
ହାଁ, ଏହି ଦୀର୍ଘ ସମୟର ମନର ଭ୍ରମରେ, ମୁଁ ଏଭଳି ଅସହାୟ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଜାଲରେ ପଡ଼ିଥିବା ପକ୍ଷୀ।
ହା ଧିକ୍ କଷ୍ଟମ୍ ଅବୁଦ୍ଧଂ ମେ ମନୋ ଵାସନଯା ହତମ୍ । ପଶ୍ଯତୋ ଭ୍ରମଜାଲାନି ଵିତନୋତି ଶିଶୋର୍ ଇଵ
ହା, କେତେ ଦୁଃଖର କଥା! ମୋ ମନ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ପୂର୍ବସଂସ୍କାରରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ ଏମିତି ଭ୍ରମର ଜାଲ ବିଛାଏ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ପାଇଁ ସବୁ କଥା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଲାଗେ।
ଏଷା ହି ମାଯା ମହତୀ ତେନ ମେ ଚକ୍ରପାଣିନା । ଦର୍ଶିତେତ୍ଯ୍ ଅଧୁନା ସାଧୁ ମଯା ସ୍ମୃତମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍
ଏହି ବଡ଼ ମାୟାକୁ ସେ ଚକ୍ରଧାରୀ ମୋତେ ଦେଖାଇଥିଲେ; ଏବେ ମୁଁ ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅଖଣ୍ଡ ଭାବରେ ମନେ ପକାଇପାରୁଛି।
ତଦ୍ ଇଦାନୀଂ ତଥା ଯତ୍ନଂ କରିଷ୍ଯେ ଗିରିକନ୍ଦରେ । ଯଥାତିସମ୍ଭ୍ରମସ୍ଯାସ୍ଯ ଜାନେ ମର୍ମ ଯଥାସ୍ଥିତମ୍
ତେଣୁ, ଏବେ ମୁଁ ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରେ ଏମିତି ଚେଷ୍ଟା କରିବି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ଭୟଙ୍କର ଭ୍ରମର ଗୁପ୍ତ ସତ୍ୟକୁ ମୁଁ ଜାଣିପାରିବି।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ନଗରାଦ୍ ଗାଧିସ୍ ତପ୍ତୁଂ ଜଗାମ ହ । କନ୍ଦରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଶୈଲସ୍ଯ ତସ୍ଥୌ ସୁଶ୍ରାନ୍ତସିଂହଵତ୍
ଏଭଳି ଭାବି, ଗାଧି ନଗର ଛାଡ଼ି ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ; ପାହାଡ଼ର ଗୁହାକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେ ଶାନ୍ତ ସିଂହ ପରି ସେଠି ବସିରହିଲେ।
ତତ୍ର ସଂଵତ୍ସରଂ ସାର୍ଧଂ ପଯଶ୍ଚୁଲକଭୋଜନଃ । ତପଶ୍ ଚକ୍ରେ ମହାତେଜାସ୍ ତୁଷ୍ଟଯେ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ଵନଃ
ସେଠାରେ ସେ ଏକ ବର୍ଷ ଓ ଅର୍ଧ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବଳ ଥୋଡ଼େ ଦୁଧ ଖାଇ ରହି, ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ୱୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଭାରି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ଅଥାସ୍ଯ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷଃ ପଯୋମୂର୍ତିର୍ ଉପାଯଯୌ । ପ୍ରସାଦମ୍ ଉତ୍ପଲଶ୍ଯାମଶ୍ ଶରଦୀଵ ମହାହ୍ରଦଃ
ତାପରେ ପଦ୍ମନେତ୍ର ବିଶ୍ନୁ, ଦୁଧର ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ନୀଳ ପଦ୍ମ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଶରଦ୍କାଳର ମହାସରୋବର ପରି ଶାନ୍ତ ରୂପେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ।
ତମ୍ ଆଜଗାମ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରକନ୍ଦରଂ ଦ୍ଵିଜମନ୍ଦିରମ୍ । ପଯୋଧରଵଦ୍ ଆତ୍ମାଚ୍ଛଚ୍ଛଵିର୍ ଵ୍ଯୋମନ୍ଯ୍ ଅଥାଵସତ୍
ସେ ଶୈଳଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁହା, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସୁଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ମେଘ ପରି ଦୀପ୍ତି ଛଡ଼ାଇ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଆଲୋକରେ ଆକାଶରେ ବସିଲେ।
ଗାଧେ କଚ୍ଚିତ୍ ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟା ମାଯା ମମ ଗରୀଯସୀ । ଦୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଯା ଜଗଜ୍ଜାଲଚେଷ୍ଟିତଂ ଵେଷ୍ଟିତାତ୍ମକମ୍
ଗାଧି, ତୁମେ କି ମୋର ବଡ଼ ମାୟାକୁ ଦେଖିଛ? ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଜାଲ ଓ ତାହାର କ୍ରିୟାକଳାପ, ଯାହା ଆତ୍ମାକୁ ଘେରି ରହିଛି, ସେଗୁଡିକୁ ତୁମେ ଦେଖିଛ।
ଚିତ୍ତାଭିମତ ଏତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରାପ୍ତେ ସମ୍ଯଗ୍ ଅନିନ୍ଦିତ । ତପୋ ଗିରିତଟେ କୁର୍ଵନ୍ କିମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛସି
ମନରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଥିଲା, ତାହା ଆପଣ ପାଇଛନ୍ତି, ଅପରାଧହୀନ ଜଣେ, ପାହାଡ଼ର ଉପତ୍ୟକାରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି, ଏବେ ଆଉ କଣ ଚାହାନ୍ତି?
ଏଵଂ ଵଦନ୍ତମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ହରିଂ ଗାଧିର୍ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ଅର୍ଚାକୁସୁମପୂରେଣ ପାଦଯୋଃ ପର୍ଯପୂଜଯତ୍
ହରିଙ୍କୁ ଏଭଳି କଥା କହୁଥିବା ଦେଖି, ଦ୍ବିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଗାଧି, ତାଙ୍କର ପାଦକୁ ଅନେକ ଫୁଲରେ ପୂଜା କଲେ।
ଦତ୍ତାର୍ଘଂ କୀର୍ଣକୁସୁମଂ ପ୍ରଣମ୍ଯାଶୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣୈଃ । ଵିଷ୍ଣୁମ୍ ଆହ ଦ୍ଵିଜୋ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅମ୍ଭୋଦମ୍ ଇଵ ଚାତକଃ
ଜଳ ଦେଇ, ଫୁଲ ଛିଟି, ଶୀଘ୍ର ନମସ୍କାର କରି ଚାରିପାଖରେ ପରିକ୍ରମା କରି, ଦ୍ବିଜ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏଭଳି କଥା କହିଲେ, ଯେପରି ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ମେଘକୁ ଡାକେ।
ଦେଵ ଯୈଷା ତ୍ଵଯା ମାଯା ଦର୍ଶିତାତିତମୋମଯୀ । ମହୀଂ ପ୍ରାତର୍ ଇଵାଦିତ୍ଯସ୍ ତାଂ ମେ ପ୍ରକଟତାଂ ନଯ
ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଦେଖାଇଥିବା ଏହି ପୁରୁଣା ଅନ୍ଧାରରେ ଗଠିତ ମାୟାକୁ, ସକାଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭୂମିକୁ ଯେପରି ଦେଖାଇଦେଉଥାଏ, ତେଣୁ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ଦେଖାନ୍ତୁ।
ଭ୍ରମଂ ଯତ୍ ପଶ୍ଯତି ମନୋ ଵାସନାମଲମାଲିତମ୍ । ସ୍ଵପ୍ନଵତ୍ ସ କଥଂ ଦେଵ ଜାଗ୍ରତ୍ଯ୍ ଅପି ହି ଦୃଶ୍ଯତେ
ମନ ଯେତେବେଳେ ଅଭିପ୍ରାୟର ଅପବିତ୍ରତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଭ୍ରମକୁ ଦେଖେ, ଓ ଦେବ, ସେହି ଭ୍ରମ କିପରି ସ୍ୱପ୍ନର ଭଳି ଜାଗିଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ?
ମୁହୂର୍ତମ୍ ଉପଲବ୍ଧାତ୍ମା ଜଲାନ୍ତସ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵିଭ୍ରମଃ । କଥଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମମାମଲପଦାସ୍ପଦ
ପାଣି ଭିତରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସ୍ୱପ୍ନ ଭ୍ରମକୁ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ନିଜର ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରିଥିଲି, ମୋ ପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା କିପରି ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଭବର ଦେଖାଯାଇଛି?
ଦୈର୍ଘ୍ଯାଦୈର୍ଘ୍ଯେ ଚ କାଲସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ଭଵାଭଵୌ । କଥମ୍ ଅତ୍ର ସ୍ଥିତାନି ସ୍ଯୁର୍ ମଦୀଯଶ୍ଵପଚଭ୍ରମେ
ସମୟର ଦୀର୍ଘତା କିମ୍ବା ଅଳ୍ପତା, ଶରୀରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ଅନସ୍ତିତ୍ୱ, ମୋ ଘୋଡା ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟର ସ୍ୱପ୍ନ ଭ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇପାରିବ?
ଗାଧେ ସ୍ଵାଧିଵିଧୂତସ୍ଯ ରୂପମ୍ ଅସ୍ଯୈତଦ୍ ଆତ୍ମଜମ୍ । ଚେତସୋ ଽଦୃଷ୍ଟତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଯତ୍ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଉରୁଵିଭ୍ରମମ୍
ନିଜ ଅଭିପ୍ରାୟରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ମନ ଯାହା ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ସେ ଗଭୀରରେ ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଆକୃତିକୁ ଦେଖେ, ଏହା ବଡ଼ ଭ୍ରମକୁ ଦେଖାଏ।
ବହିର୍ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ଖାଦ୍ରିଦ୍ଯୂର୍ଵୀଦିଗାଦିକମ୍ । ଏତତ୍ ସ୍ଵଚିତ୍ତ ଏଵାସ୍ତି ପତ୍ତ୍ରପୁଞ୍ଜ ଇଵାଙ୍କୁରେ
ବାହାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ନ ଆକାଶ, ନ ପବନ, ନ ଭୂମି, ନ ଦିଗ୍ବିଦିଗ, ଏହି ସବୁ କିଛି ନିଜର ମନ ଭିତରେ ଅଛି; ଏହା ଅଙ୍କୁର ଭିତରେ ପତ୍ରପୁଞ୍ଜ ଥିବା ପରି।
ଫଲାଦି ସ୍ଫାରତାମ୍ ଏତି ଯଥୈଵ ବହିର୍ ଅଙ୍କୁରାତ୍ । ବହିଃ ପ୍ରକଟତାଂ ଯାତି ତଥା ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦି ଚେତସଃ
ଯେପରି ଫଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅଙ୍କୁରରୁ ବାହାରକୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ମନରୁ ବାହାରକୁ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ସତ୍ଯଂ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦି ଚିତ୍ତସ୍ଥଂ ନ ବହିସ୍ସ୍ଥଂ କଦାଚନ । ଅଙ୍କୁରସ୍ଥଂ ଫଲଂ ଵସ୍ତୁ ତସ୍ମାଦ୍ ଯସ୍ମାତ୍ ଫଲଶ୍ରିଯଃ
ସତ୍ୟରେ, ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ମନ ଭିତରେ ଅଛି, କେବେ ବାହାରେ ନାହିଁ; ଫଳ ଅଙ୍କୁର ଭିତରେ ଅଛି, ଏହିଠାରୁ ଫଳର ମହିମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରାନ୍ ସତ୍ତାକାଲକ୍ରିଯାକ୍ରମାନ୍ । କୁମ୍ଭକାରୋ ଘଟମ୍ ଇଵ ଚେତୋ ହନ୍ତି କରୋତି ଚ
ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି, ଭାବନା, ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ସମୟ ଓ କ୍ରମଗତ କାର୍ଯ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ, ମନ କୁମ୍ଭକାର ମାଟିକୁ ଯେପରି ଗଢେ ଓ ଭଙ୍ଗ କରେ, ସେପରି ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ଓ ନଷ୍ଟ କରେ।
ଆବାଲମ୍ ଏତତ୍ ପୁରୁଷୈସ୍ ସର୍ଵୈର୍ ଏଵାନୁଭୂଯତେ । ସ୍ଵପ୍ନଭ୍ରମଵଦ୍ ଆଵେଗରାଗରୋଗାଦିଦୃଷ୍ଟିଷୁ
ପିଲାବେଳେଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏହି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି— ଉତ୍ତେଜନା, ଆସକ୍ତି, ରୋଗ ଓ ଏପରି ଅନେକ ଅନୁଭୂତିରେ, ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ଭ୍ରମ ଭଳି।
ଚିତ୍ତେ ଵୃତ୍ତାନ୍ତଲକ୍ଷାଣି ସଂସ୍ଥିତାନ୍ଯ୍ ଆତ୍ତଵାସନେ । ପାଦପେ ଫଲପୁଷ୍ପାଣି ମୂଲାକ୍ରାନ୍ତାଵନାଵ୍ ଇଵ
ମନରେ ଘଟଣା ଓ ତାହାର ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ଲୁଚିଥିବା ଆଦତରେ ବସିଥାଏ, ଏହା ଏମିତି— ଗଛର ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଭୂମିରେ ମୂଳ ଲାଗିଥିବା ପରି।
ତ୍ଯକ୍ତାଵନେର୍ ଵିଟପିନୋ ଭୂଯଃ ପତ୍ତ୍ରାଣି ନୋ ଯଥା । ନିର୍ଵାସନସ୍ଯ ଜୀଵସ୍ଯ ପୁନର୍ ଜନ୍ମାଦି ନୋ ତଥା
ଯେପରି ମୂଳ ଛାଡି ଦିଆଯାଇଥିବା ଗଛରେ ପୁନି ପତ୍ର ଆସେନାହିଁ, ସେପରି ଯାହାର ମନର ଆଦତଗୁଡିକ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ସେ ଜୀବର ପୁନି ଜନ୍ମ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ହୁଏନାହିଁ।
ଯତ୍ରାନନ୍ତଂ ଜଗଜ୍ଜାଲଂ ସଂସ୍ଥିତଂ ତେନ ଚେତସା । ଶ୍ଵପଚତ୍ଵଂ ପ୍ରକଟିତଂ ଯଦି ତଦ୍ ଵିସ୍ମଯୋ ଽତ୍ର କିମ୍
ଯେ ମନରେ ଏହି ଅନନ୍ତ ଜଗତର ଜାଲ ବସିଛି, ସେ ମନ ଯଦି ଶ୍ୱପଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ତେବେ ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଣ?
ଅଵବୁଦ୍ଧା ଶ୍ଵପଚତା ପ୍ରତିଭାସଵଶାତ୍ ତ୍ଵଯା । ଯଥୈଵାନଲ୍ପସଂରମ୍ଭା ଵିଚିତ୍ରାପି ଵିକାରଦା
ତୁମେ ଦେଖିଥିଲା ଯେ ଶ୍ୱପଚ ହେବାର ଅବସ୍ଥା କେବଳ ଦେଖାଯିବାର ଶକ୍ତିରେ ହେଇଛି, ଯେପରି ଅଳ୍ପ ଉତ୍ତେଜନା ଦେଖିଲେ ବି ଅନେକ ପରିବର୍ତନ ହୋଇଯାଏ।
ତଥୈଵାତିଥିର୍ ଆଯାତୋ ଭୁକ୍ତଵାନ୍ ସୁପ୍ତଵାନ୍ ଦ୍ଵିଜଃ । କଥାଂ କଥିତଵାଂଶ୍ ଚେତି ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଅସି ଵିଭ୍ରମମ୍
ଏହିପରି, ତୁମେ ଦେଖିଥିଲା ଯେ ଏକ ଅତିଥି ଆସିଲେ, ଖାଇଲେ, ଶୁଇଲେ ଓ କଥା କହିଲେ— ଏସବୁ ତୁମେ ଦେଖିଥିବା ଭ୍ରମ ଅଟେ।
ତଥୈଵୋତ୍ଥାଯ ଗଚ୍ଛାମି ପ୍ରାପ୍ତୋ ଽହଂ ହୂନମଣ୍ଡଲମ୍ । ଇମେ ହୂନା ଇମେ ଗ୍ରାମା ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସି ଭ୍ରମମ୍
ଏହିପରି, ତୁମେ ଉଠି ଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଭାବିଲା— 'ମୁଁ ହୁନାମଣ୍ଡଳକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ଏହିଏ ହୁନାମାନେ, ଏହିଏ ତାଙ୍କ ଗ୍ରାମ'— ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଦେଖିଥିବା ଭ୍ରମ ଅଟେ।
ତଥୈଵେଦଂ କଟଞ୍ଜସ୍ଯ ପ୍ରାକ୍ତନଂ ଲୁଠିତଂ ଗୃହମ୍ । ଜନୈର୍ ଉକ୍ତଃ କଟଞ୍ଜଶ୍ ଚ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସି ଭ୍ରମମ୍
ଏହିପରି, ତୁମେ ଦେଖିଥିଲା କଟଞ୍ଜର ପୁରୁଣା ଘର ଭାଙ୍ଗି ପଡିଛି, ଲୋକମାନେ କହୁଛନ୍ତି 'ଏହା କଟଞ୍ଜ',— ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଦେଖିଥିବା ଭ୍ରମ ଅଟେ।
ତଥୈଵ କୀରନଗରଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଽସ୍ମି କଥିତଂ ଚ ମେ । କୀରୈଶ୍ ଶ୍ଵପଚରାଜତ୍ଵଂ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସି ଭ୍ରମମ୍
ଏଭଳି ମୁଁ କୀର ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲି, ଏବଂ ମୋତେ କୁହାଯାଇଥିଲା— 'ତୁମେ କୀରମାନେ ଯେଉଁଠି ଚଣ୍ଡାଳମାନେ ରାଜ କରୁଛନ୍ତି, ସେଥିରେ ଦେଖିଛ'— ଏହି ସବୁ ତୁମର ଭ୍ରମ।