ଏଵଂ ମୃତା ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ମରିଷ୍ଯନ୍ତି ଚ କୋଟଯଃ । ଭୂତାନାଂ ଯା ଜଗନ୍ତ୍ଯ୍ ଆସାମ୍ ଉଦିତାନି ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
ଏଭଳି ଅନେକ ଜଗତରେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ କରିବେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଗତ ନିଜେ ନିଜେ ଉଦିତ ହୋଇ ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଦୁର୍ଵାତଭୂକମ୍ପ ଇଵ ପିଶାଚତ୍ରସ୍ତବାଲଵତ୍ । ମୁକ୍ତାଲୀଵାମଲେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ନୌସ୍ପନ୍ଦତରୁଯାନଵତ୍
ଯେପରି ତୀବ୍ର ପବନରେ ଦୁର୍ବା ଘାସ ହଲୁଚୁଁଡିଯାଏ, କିମ୍ବା ଭୂତରେ ଡରାଇଥିବା ପିଲାମାନେ, କିମ୍ବା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଆକାଶରେ ମୁକୁତା ମାଳା, କିମ୍ବା କମ୍ପିଥିବା ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭସୁଥିବା ନୌକାମାନେ—
ସ୍ଵପ୍ନସଂଵିତ୍ତିପୁରଵତ୍ ସ୍ମୃତିଜାତଖଵୃକ୍ଷଵତ୍ । ଜଗତ୍ସଂସରଣଂ ସ୍ଵାନ୍ତର୍ ମୃତୋ ଽନୁଭଵତି ସ୍ଵଯମ୍
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଜ୍ଞାନରେ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ସ୍ମୃତିର ଗଛ ପରି, ସେପରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ମନରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଗତିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ତତ୍ରାତିପରିଣାମେନ ତଦ୍ ଏଵ ଘନତାଂ ଗତମ୍ । ଇହ ଲୋକୋ ଽଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଜୀଵାକାଶେ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ସେଠାରେ ଅତିରିକ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଅନୁଭୂତି ଘନ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଏଠି ଜୀବର ଆକାଶରେ 'ଏହି ହେଉଛି ଜଗତ' ବୋଲି ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ପୁନସ୍ ତତ୍ରୈଵ ଜନ୍ମେହାମରଣାଦ୍ଯନୁଭୂତିମାନ୍ । ପରଲୋକଂ କଲ୍ପଯତି ମୃତସ୍ ତତ୍ର ତଥା ପୁନଃ
ପୁଣି ସେଠାରେ ଜଣେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଆଦି ଅନୁଭବ ସହିତ, ଏହିପରି ଆଉ ଏକ ନୂତନ ଲୋକକୁ ଆପଣେ ଆପଣେ ଚିନ୍ତା କରେ।
ତଦନ୍ତର୍ ଅନ୍ଯେ ପୁରୁଷାସ୍ ତେଷାମ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତଥା ପରେ । ସଂସାରା ଇତି ଭାନ୍ତୀମେ କଦଲୀଦଲପୀଠଵତ୍
ସେଠାରେ ଆଉ କିଛି ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଆଉ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ଗୁଡ଼ିକ କଦଳୀ ଗଛର ତଳିଆ ପତ୍ର ଭଳି ପରସ୍ପର ଆବରଣ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ନ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦିମହାଭୂତଗଣା ନ ଚ ଜଗତ୍କ୍ରମାଃ । ମୃତାନାଂ ସନ୍ତି ତତ୍ରାପି ତଥାପ୍ଯ୍ ଏଷାଂ ଜଗଦ୍ଭ୍ରମାଃ
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେଠାରେ ପୃଥିବୀ ଆଦି ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ବା ବିଭିନ୍ନ ଜଗତର ଅନୁକ୍ରମ ନାହିଁ; ତଥାପି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରକାର ଜଗତର ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଅଵିଦ୍ଯୈଵମ୍ ଅନନ୍ତେଯଂ ନାନାପ୍ରସଵଶାଲିନୀ । ଜଡାନାଂ ସରିଦ୍ ଆଦୀର୍ଘା ଜଗତ୍ସର୍ଗତରଙ୍ଗିଣୀ
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଅନନ୍ତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ଦେବାରେ ସମର୍ଥ, ମୂଢ଼ମତି ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଦୀର୍ଘ ନଦୀ ପରି, ଯାହାର ତରଙ୍ଗ ମାନେ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି।
ପରମାର୍ଥାମ୍ବୁଧୌ ସ୍ଫାରେ ରାମ ସର୍ଗତରଙ୍ଗକାଃ । ଭୂଯୋ ଭୂଯୋ ଵିଵର୍ତନ୍ତେ ତ ଏଵାନ୍ଯେ ଚ ଭୂରିଶଃ
ହେ ରାମ, ସତ୍ୟର ଅପାର ସମୁଦ୍ରରେ ସୃଷ୍ଟିର ତରଙ୍ଗଗୁଡିକ ପୁଣିପୁଣି ଉଠି ଓ ପଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି—କେବଳ ଏହି ତରଙ୍ଗମାନେ ନୁହେଁ, ଅନେକ ଅନ୍ୟ ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ସର୍ଵତସ୍ ସଦୃଶାଃ କେଚିତ୍ କୁଲକ୍ରମମନୋଗୁଣୈଃ । କେଚିଦ୍ ଅର୍ଧେନ ସଦୃଶାଃ କେଚିଚ୍ ଚାତିଵିଲକ୍ଷଣାଃ
କେତେକ ତରଙ୍ଗ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ, ପରିବାର ଓ ମନର ଗୁଣରେ ସମାନ; କେତେକ ଅଂଶତଃ ସମାନ, ଆଉ କେତେକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ।
ଇମଂ ଵ୍ଯାସମୁନିଂ ତତ୍ର ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଂ ସଂସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଯଥାସମ୍ଭଵଯା ଜ୍ଞାନଦୃଶା ଦର୍ଶସମାନଯା
ସେଠାରେ, ମୁଁ ଏହି ବ୍ୟାସ ମୁନିଙ୍କୁ, ତିରିଶିଏ ନମ୍ବରକୁ ସ୍ମରଣ କରେଉଛି, ଯେପରି ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ, ସେପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରିଥିଲି।
ଦ୍ଵାଦଶାନ୍ଯଧିଯସ୍ ତତ୍ର କୁଲାକାରେହିତୈସ୍ ସମାଃ । ଦଶ ସର୍ଵସମାକାରାଶ୍ ଶିଷ୍ଟାଃ କୁଲଵିଲକ୍ଷଣାଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ବାରୋଟିଙ୍କର ମନ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପରି, ପରିବାରର ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଏକାକାର; ଦଶଜଣ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ସମାନ, ଅବଶିଷ୍ଟମାନେ ପରିବାରରୁ ଭିନ୍ନ।
ଅଦ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଵ୍ଯାସଵାଲ୍ମୀକଯସ୍ ତଥା । ଭୃଗ୍ଵଙ୍ଗିରଃପୁଲସ୍ତ୍ଯାଶ୍ ଚ ତଥୈଵାଥାନ୍ଯ ଏଵ ଚ
ଆଜି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାସ, ବାଲ୍ମୀକି, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାନ ଲୋକମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହେବେ ।
ନାନାସୁରର୍ଷିଦେଵାନାଂ ଗଣାସ୍ ସମ୍ଭୂଯ ଭୂରିଶଃ । ଉତ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ଵିଲୀଯନ୍ତେ କଦାଚିଚ୍ ଚ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
ନାନା ପ୍ରକାର ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଅସୁରମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ବା ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ପୁନିପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ଏବଂ ନଶ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି ।
ବ୍ରହ୍ମଦ୍ଵାସପ୍ତତେସ୍ ତ୍ରେତା ଆସୀଦ୍ ଅସ୍ତି ଭଵିଷ୍ଯତି । ସ ଏଵାନ୍ଯଶ୍ ଚ ଲୋକଶ୍ ଚ ତ୍ଵଂ ଚାହଂ ଚେତି ଵେଦ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସତ୍ତରି ଦୁଇଟି ଯୁଗ—ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଅନ୍ୟ ଜଗତ, ତୁମେ ଓ ମୁଁ—ଏ ସବୁକୁ ମୁଁ ଜାଣେ ।
କ୍ରମେଣାସ୍ଯ ମୁନେର୍ ଇତ୍ଥଂ ଵ୍ଯାସସ୍ଯାଦ୍ଭୁତକର୍ମଣଃ । ସଂଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଽଵତାରୋ ଽଯଂ ଦଶମୋ ଦୀର୍ଘଦର୍ଶିନଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଏହି ବ୍ୟାସ ମୁନିଙ୍କର ଦଶମ ଅବତାର ଦୀର୍ଘଦର୍ଶୀଙ୍କ ଭାବେ ପରିଚିତ ହୁଏ ।
ଅଭୂମ ଵ୍ଯାସଵାଲ୍ମୀକିଯୁକ୍ତା ଵଯମ୍ ଅନେକଶଃ । ଅଭୂମ ଵଯମ୍ ଏଵେମେ ନାନାକାରାସ୍ ସମାଶଯାଃ
ଆମେ ବହୁବାର ବ୍ୟାସ ଓ ବାଲ୍ମୀକି ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛୁ। ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଭାବନାରେ, ଏହି ସମସ୍ତେ ଆମେ ନିଜେ।
ଭାଵ୍ଯମ୍ ଅଦ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅନେନେହ ନନୁ ଵାରାଷ୍ଟକଂ ପୁନଃ । ଭୂଯୋ ଽପି ଭାରତଂ ନାମ ସ୍ଵେତିହାସଂ କରିଷ୍ଯତି
ଏହି ଏକ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ପୁଣିଥରେ ବାରାଷ୍ଟକ କଥା ରଚିତ ହେବ। ଏବଂ ପୁଣିଥରେ 'ଭାରତ' ନାମକ ଏକ ନୂତନ ଇତିହାସ ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହେବ।
କୃତ୍ଵା ଵେଦଵିଭାଗଂ ଚ ନୀତ୍ଵାନେନ କୁଲଂ ପ୍ରଥାମ୍ । ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଂ ଚ ତତୋ ଗତ୍ଵା ଭାଵ୍ଯଂ ଵୈଦେହମୋକ୍ଷିଣା
ବେଦର ବିଭାଗ କରି, ନିଜ ପରିବାରର ଖ୍ୟାତି ପ୍ରସାର କରି, ସେ ପରେ ବ୍ରହ୍ମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ ଏବଂ ତା'ପରେ ବୈଦେହ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିବେ।
ଵୀତଶୋକଭଯଶ୍ ଶାନ୍ତୋ ନିର୍ଵାଣୋ ଗତକଲ୍ପନଃ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ଜିତମନା ଵ୍ଯାସୋ ଽଯମ୍ ଇତି ଵର୍ଣିତଃ
ଯିଏ ଶୋକ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ, ଶାନ୍ତ, ନିର୍ବାଣ, କଳ୍ପନା ଶୂନ୍ୟ, ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ମନକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ସେଇ ବ୍ୟାସ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ଵିତ୍ତବନ୍ଧୁଵଯଃକର୍ମଵିଦ୍ଯାଵିଜ୍ଞାନଚେଷ୍ଟିତୈଃ । ସମାନି ସନ୍ତି ଭୂତାନି ସର୍ଗେ ସର୍ଗେ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଧନ, ଆତ୍ମୀୟ, ବୟସ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ପୁଣିପୁଣି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
କ୍ଵଚିତ୍ ସର୍ଗଶତୈସ୍ ତାନି ଭଵନ୍ତି ନ ଭଵନ୍ତି ଵା । କଦାଚିଦ୍ ଅପି ମାଯେଯମ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଅନ୍ତଵିଵର୍ଜିତା
କେବେ କେବେ ଶତଶଃ ସୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ଜୀବମାନେ ଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ନଥାନ୍ତି; କେବେ କେବେ ଏହି ମାୟା ଏଭଳି ଅନନ୍ତ ଭାବରେ ଚାଲିଯାଏ।
ଗଚ୍ଛତୀଯଂ ଵିପର୍ଯାସଂ ଭୂରିଭୂତପରମ୍ପରା । ବୀଜରାଶିର୍ ଇଵାଜସ୍ରମ୍ ଉପ୍ଯମାନଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏହି ଅସଂଖ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କର ଧାରା ପୁଣିପୁଣି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଗଛବିଜ ଅବିରତ ଭାବେ ଚାଷ କରାଯାଏ।
ତେନୈଵ ସନ୍ନିଵେଶେନ ତଥାନ୍ଯେନ ପୁନଃ ପୁନଃ । ସର୍ଗାକାରାଃ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ତରଙ୍ଗାଃ କାଲଵାରିଧେଃ
ସେଇ ଗଠନରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ, ପୁଣିପୁଣି ସୃଷ୍ଟିର ରୂପ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସମୟ ସାଗରରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି।
ଆଶ୍ଵସ୍ତାନ୍ତଃକରଣଃ କ୍ଷୀଣଵିକଲ୍ପସ୍ ସ୍ଵରୂପସାରମଯଃ । ପରମଶମାମୃତତୃପ୍ତସ୍ ତିଷ୍ଠତି ଵିଦ୍ଵାନ୍ ନିରାଵରଣଃ
ଯେଉଁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ତାଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଶାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଶେଷ ହୋଇ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଏକାଗ୍ର, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାନ୍ତିର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, କୌଣସି ଆବରଣ ବିନା ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ବସିଥାନ୍ତି।
ସୌମ୍ଯାମ୍ବୁତ୍ଵେ ତରଙ୍ଗତ୍ଵେ ସଲିଲସ୍ଯାମ୍ବୁତା ଯଥା । ସମୈଵାବ୍ଧୌ ତଥାଦେହସଦେହତ୍ଵଵିମୁକ୍ତତା
ଯେପରି ଜଳ ମୃଦୁ ରୂପରେ କିମ୍ବା ତରଙ୍ଗ ରୂପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଜଳତ୍ୱ ଏକେ, ସେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ଦେହ ଥିଲେ କିମ୍ବା ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଏକେ ରହେ।
ସଦେହା ଵାସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଦେହା ଵା ମୁକ୍ତତା ଵିଷଯେନ ଵଃ । ଅନାସ୍ଵାଦିତଭୋଜ୍ଯସ୍ଯ କୁତୋ ଭୋଜ୍ଯାନୁଭୂତଯଃ
ଦେହ ସହିତ କିମ୍ବା ଦେହ ବିନା, ତୁମ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଏହାରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ କେବେ ରସ ଚାଖିନାହିଁ, ସେଠି ଖାଦ୍ୟର ଅନୁଭୂତି କିପରି ହେବ?
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କେଵଲଂ ହି ପଦାର୍ଥଵତ୍ । ପଶ୍ଯାମଃ ପୁରତୋ ନାସ୍ଯ ପୁନର୍ ଵିଦ୍ମୋ ଽନ୍ତରାଶଯମ୍
ହେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତକୁ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦେଖୁଛୁ, ଯେପରି ଆମେ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖୁଛୁ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମନର ଭିତର ଆଶୟ ଆମେ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ।
ସଦେହାଦେହମୁକ୍ତାନାଂ ଭେଦଃ କୋ ଽଭେଦରୂପିଣାମ୍ । ଯଦ୍ ଏଵାମ୍ବୁ ତରଙ୍ଗତ୍ଵେ ସୌମ୍ଯତ୍ଵେ ଽପି ତଦ୍ ଏଵ ତତ୍
ଦେହ ସହିତ କିମ୍ବା ଦେହ ବିନା ମୁକ୍ତ ହେଉଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ସବୁଏ ଏକତାର ରୂପ। ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ହେଉ କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ପାଣି, ଦୁହେଁ ଏକେ ପାଣି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ନ ମନାଗ୍ ଅପି ଭେଦୋ ଽସ୍ତି ସଦେହାଦେହମୁକ୍ତଯୋଃ । ସସ୍ପନ୍ଦୋ ଽସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଥ ଵାସ୍ପନ୍ଦୋ ଵାଯୁର୍ ଏଵ କିଲାନିଲଃ
ଦେହ ସହିତ କିମ୍ବା ଦେହ ବିନା ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତି ସାନ୍ନା ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ବାୟୁ ଚଳିଥାଉ କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ରହୁ, ଏହା ସବୁଏ ବାୟୁ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।