ଭୁକ୍ତଂ ପୀତଂ ପୁରା ତେନ ଯେଷୁ କର୍ପରକେଷୁ ଚ । ତୈର୍ ଅସନ୍ମାତ୍ରମଲିନୈଃ ପରିପୂର୍ଣୈର୍ ଇଵାଵୃତମ୍
ସେଠାରେ କେବେ ଖାଇଥିଲେ ଓ ପିଇଥିଲେ; ଏହି ସବୁ ଭାଙ୍ଗା ମାଟି ଓ ଟୁକୁଡ଼ା ମାନେ, ଅସତ୍ୟର ଦାଗ ଲାଗିଥିବା ପରି, ସମଗ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ରହିଥିଲେ।
ତାଭିର୍ ଏଵାନ୍ତ୍ରତନ୍ତ୍ରୀଭିସ୍ ସଂଶୁଷ୍କାଭିର୍ ଋତାଵ୍ ଋତୌ । ତୃଷ୍ଣାଭିର୍ ଇଵ ଦୀର୍ଘାଭିଃ ପରିତଃ ପରିଵେଷ୍ଟିତମ୍
ସେହି ଶୁଖିଗଲା ଆନ୍ତ୍ର ଦଣ୍ଡିମାନେ ଦ୍ୱାରା, ଋତୁ ପରେ ଋତୁ, ସମଗ୍ର ସ୍ଥାନଟି ଦୀର୍ଘ ତୃଷ୍ଣା ପରି ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରହିଥିଲା।
ଚିରମ୍ ଆଲୋକଯାମ୍ ଆସ ସ ତଦ୍ ଆତ୍ମଗୃହଂ ସ୍ମଯାତ୍ । ପ୍ରାକ୍ତନଂ ଶୁଷ୍କଶଵତାଂ ଯାତଂ ଦେହମ୍ ଇଵାତ୍ମଵାନ୍
ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ହସିହସି ନିଜ ଘରକୁ ଦେଖିଲେ; ଏହା ପୂର୍ବବତ୍ ଶୁଖିଯାଇଥିବା ଦେହ ପରି ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଅଥ ଵିସ୍ମଯଵାନ୍ ଏଷ ଗ୍ରାମକଂ ସମୁପାଯଯୌ । ଉଲ୍ଲଙ୍ଘ୍ଯ ମ୍ଲେଚ୍ଛନଗରମ୍ ଆର୍ଯଦେଶମ୍ ଇଵାଧ୍ଵଗଃ
ତାପରେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସେ ଗ୍ରାମକୁ ନିକଟରେ ଗଲା, ବିଦେଶୀମାନେ ଥିବା ସହରକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘି, ଯେପରିକି ଏକ ଯାତ୍ରୀ ଉତ୍ତମ ଦେଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ତତ୍ରାପୃଚ୍ଛଜ୍ ଜନଂ ସାଧୋ କଚ୍ଚିତ୍ ସ୍ମରତି ଭୋ ଭଵାନ୍ । ପ୍ରାଗ୍ ଵୃତ୍ତମ୍ ଅସ୍ଯ ଗ୍ରାମସ୍ଯ ପର୍ଯନ୍ତେ ଶ୍ଵପଚକ୍ରମମ୍
ସେଠାରେ ସେ ଲୋକମାନେଠାରେ ପଚାରିଲା, 'ଭଲ ମଣିଷ, ଆପଣ ଏହି ଗ୍ରାମର ପୁରୁଣା ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ, ବିଶେଷକରି ଗ୍ରାମର ସୀମାନ୍ତରେ ଯେଉଁଠାରେ କୁକୁର ଖାଉଥିବା ଲୋକମାନେ ବସୁଥିଲେ, ମନେ ପକାନ୍ତି କି?'
ସର୍ଵ ଏଵ ହି ଧୀମନ୍ତଶ୍ ଚିରଵୃତ୍ତମ୍ ଅପି ସ୍ଫୁଟମ୍ । କରସ୍ଥମ୍ ଇଵ ପଶ୍ଯନ୍ତି ମଯେତି ସୁଜନାଚ୍ ଛ୍ରୁତମ୍
ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଦୀର୍ଘ ସମୟର ପୁରୁଣା ଘଟଣାକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ଯେପରିକି ହାତରେ ଧରିଥିବା ଜିନିଷ; ଏହି କଥା ମୁଁ ଭଲ ଲୋକମାନଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଛି।
ଅତ୍ର ଶ୍ଵପଚମ୍ ଏକାନ୍ତଵାସିନଂ ଵୃଦ୍ଧମ୍ ଉନ୍ନତମ୍ । ସ୍ମରସ୍ଯ୍ ଏକଂ କିଲ ତମୋଦୁଃଖାନାମ୍ ଇଵ ଦେହକମ୍
ଏଠାରେ, ଆପଣ ଏକ ପ୍ରବଳ, ବୟସ୍କ, ଏକାକୀ ରହୁଥିବା କୁକୁର ଖାଉଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମନେ ପକାନ୍ତି କି? ସେ ମନେ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦେହ ଭଳି ଥିଲେ।
ଯଦି ଜାନାସି ଭୋସ୍ ସାଧୋ ତନ୍ ମେ କଥଯ ତଂ ଜନମ୍ । ପାନ୍ଥସଂଶଯଵିଚ୍ଛେଦେ ମହତ୍ ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍
ହେ ସାଧୁ, ଯଦି ତୁମେ ଜାଣ, ମୋତେ ସେ ଲୋକଙ୍କ ବିଷୟରେ କୁହ। ପଥିକଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବାକୁ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଭୂଯୋ ଭୂଯ ଇତି ଗ୍ରାମ୍ଯାଃ ପୃଷ୍ଟା ଗାଧିଦ୍ଵିଜନ୍ମନା । ଅନଲ୍ପସ୍ମଯସଂରମ୍ଭା ଆର୍ତେନେଵ ଚିକିତ୍ସକାଃ
ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ ପୁଣିପୁଣି ଗ୍ରାମବାସୀମାନେଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ; ସେମାନେ ଅହଂକାର ଓ ଉତ୍ସାହରେ, ଯେପରି ଦୁଃଖୀଙ୍କୁ ଚିକିତ୍ସକ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି, ସେଭଳି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଯଥା କଥଯସି ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ ତତ୍ ତଥା ନ ତଦ୍ ଅନ୍ଯଥା । କଟଞ୍ଜନାମା ଶ୍ଵପଚ ଇହାଭୂଦ୍ ଦାରୁଣାକୃତିଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ସେଇପରି ଠିକ୍; ଏଠାରେ କଟଞ୍ଜନ ନାମକ ଏକ ଶ୍ୱପଚ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦେଖା ଭୟଙ୍କର ଥିଲା।
ପୁତ୍ରପୌତ୍ରସୁହୃଦ୍ଭୃତ୍ଯବନ୍ଧୁସ୍ଵଜନପେଟକମ୍ । ଯସ୍ଯାତିଵିସ୍ତୀର୍ଣମ୍ ଅଭୂତ୍ ପତ୍ତ୍ରଵୃନ୍ଦଂ ତରୋର୍ ଇଵ
ତାଙ୍କର ପୁଅ, ନାତି, ବନ୍ଧୁ, ଚାକର, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ପରିଜନମାନେ ଏତେ ଅଧିକ ଥିଲେ, ଯେପରି ଗଛରେ ଅନେକ ପତ୍ର ଥାଏ।
ତସ୍ଯ ଵୃଦ୍ଧସ୍ଯ ତତ୍ ସର୍ଵଂ କଲତ୍ରଂ ମୃତ୍ଯୁର୍ ଆଚ୍ଛିନତ୍ । ଅଦ୍ରେଃ ପୁଷ୍ପଫଲୋପେତଂ ମହାଵନମ୍ ଇଵାନିଲଃ
ସେ ବୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷଙ୍କର ସମସ୍ତ ପରିବାରକୁ ମୃତ୍ୟୁ ଏଭଳି ଛିନିନେଲା, ଯେପରି ଗିରିପର୍ବତର ଏକ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପବନ ତାହାର ସମସ୍ତ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଉଡାଇ ଦେଇଥାଏ।
ଯସ୍ ତତୋ ଦେଶମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଯଯୌ କୀରପୁରାନ୍ତରମ୍ । ଵର୍ଷାଣ୍ଯ୍ ଅଷ୍ଟାଵ୍ ଅନୁଦ୍ଵେଗଂ ତତ୍ର ରାଜା ବଭୂଵ ଯଃ
ତାପରେ ସେ ସେଠାରୁ ଚାଲିଯାଇ କୀରପୁରର ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଆଠ ବର୍ଷ ଧରି ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ରାଜା ହେଲେ।
ଯସ୍ ତତ୍ରାଥ ପରିଜ୍ଞାଯ ଜନୈର୍ ଦୂରେ ତିରସ୍କୃତଃ । ଯଥା ରାଶିର୍ ଅମେଧ୍ଯସ୍ଯ ଯଥା ଗ୍ରାମେ ଵିଷଦ୍ରୁମଃ
ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ପରେ ଦୂରରୁ ଅପମାନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯେପରି ଗ୍ରାମରେ ଅପବିତ୍ର ଝାମୁ ଅଥବା ବିଷାକ୍ତ ଗଛକୁ ଲୋକେ ଦୂରେଇ ରଖନ୍ତି।
ତତୋ ଜନେ ଽଗ୍ନିଂ ପ୍ରଵିଶତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନା ଯୋ ହୁତାଶନମ୍ । ଆର୍ଯତାମ୍ ଆର୍ଯସଂସର୍ଗାଦ୍ ଆର୍ଯତଃ ପ୍ରଵିଵେଶ ହ
ତାପରେ ସେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ସଂଗରେ ଥିବାରୁ ସେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
କିଂ ତ୍ଵମ୍ ଏକଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଶ୍ଵପଚଂ ପୃଚ୍ଛସି ପ୍ରଭୋ । କିଂ ତେ ବନ୍ଧୁର୍ ଅସୌ କଶ୍ଚିଦ୍ ଅଭଵତ୍ ସଂସ୍ତୁତୋ ଽଥ ଵା
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଏହି ଚଣ୍ଡାଳକୁ ଏତେ ଚେଷ୍ଟା କରି କାହିଁକି ପଛରୁଛନ୍ତି? ସେ କି ଆପଣଙ୍କର କିଛି ଆତ୍ମୀୟ, କିମ୍ବା ଆପଣ କେବେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି କି?
ଏଵଂ କଥଯତୋ ଗ୍ରାମ୍ଯାନ୍ ଗାଧିଃ ପୃଚ୍ଛନ୍ ପୁନଃ ପୁନଃ । ସର୍ଵେଷୁ ତତ୍ର ଗ୍ରାମେଷୁ ମାସମ୍ ଏକମ୍ ଉଵାସ ସଃ
ଏଭଳି ଭାବରେ ଗାଧି ଗ୍ରାମବାସୀମାନେଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ପଚାରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଗ୍ରାମରେ ଏକ ମାସ ରହିଲେ।
ଯଥା ତେନାନୁଭୂତଂ ତଚ୍ ଛ୍ଵପଚତ୍ଵଂ ତଥୈଵ ତୈଃ । ଗ୍ରାମୀଣୈସ୍ ତସ୍ଯ କଥିତଂ ସର୍ଵୈର୍ ଏଵାଵିଖଣ୍ଡିତମ୍
ଯେପରି ଗାଧି ନିଜେ ଚଣ୍ଡାଳ ଜୀବନ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ସେହିପରି ସମସ୍ତ ଗ୍ରାମବାସୀ ତାଙ୍କୁ ସେହି କଥା ଏକଥିରେ କହିଲେ।
ଅଵ୍ଯାହତଂ ସକଲହୂନମୁଖାଦ୍ ଅଥୈତଦ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯ ସମ୍ଯଗ୍ ଅଵଲୋକ୍ଯ ଯଥାନୁଭୂତମ୍ । ଗାଧିଶ୍ ଶଶାଙ୍କମଲଵଦ୍ ଧୃଦଯେ ଵିରୂଢଂ ଗୂଢାକୃତିଃ ପରମଵିସ୍ମଯମ୍ ଆଜଗାମ
ଏହି କଥା ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁଁହରୁ ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ଶୁଣି, ନିଜ ଅନୁଭୂତିକୁ ଭଲରେ ବିଚାର କରି, ଗାଧିଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଚିହ୍ନ ପରି ଲୁଚିଥିବା ଭାବରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗଭୀର ଭାବେ ଦଳିଗଲା।
ଲୁଠିତଂ ଶ୍ଵପଚାଗାରଂ ପୁନର୍ ଵିସ୍ମଯଵାନ୍ ଯଯୌ । ଗାଧିର୍ ମନୋ ହି ନାଯାତି ତୃପ୍ତିମ୍ ଆଶ୍ଚର୍ଯଦର୍ଶନେ
ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିପୁରି, ଗାଧି ପୁଣିଥରେ ସେ ଚଣ୍ଡାଳ ଘରକୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ; କାରଣ ମନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଲେ କେବେ ତୃପ୍ତି ମାନେନାହିଁ।
ତତ୍ରାଵଲୋକଯାମ୍ ଆସ ସ୍ଥାନାନି ସଦନାନି ଚ । କଲ୍ପକ୍ଷୋଭଵିଵୃତ୍ତାନି ଜଗନ୍ତୀଵାମ୍ବୁଜୋଦ୍ଭଵଃ
ସେଠାରେ ସେ ଘର ଓ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ, ସମୟର ଉପଦ୍ରବରେ ଭଙ୍ଗୁର ହୋଇଥିବା, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜଗତକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ଉଵାଚ ସ୍ଵାତ୍ମନୈଵେଦମ୍ ଅରଣ୍ଯେ ଲୁଠିତାଲଯେ । ଶୁଷ୍କାସ୍ଥିମାଲାଵଲିତେ ପିଶାଚକ ଇଵ ଭ୍ରମନ୍
ସେ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଭସ୍ମୀଭୂତ ଘରେ, ଶୁଖିଲା ଅସ୍ଥିମାଳାରେ ଢାକା, ପିଶାଚ ସଦୃଶ ଘୁରୁଥିବାବେଳେ, ନିଜେ ନିଜେ କହିଲେ—
ଇମାସ୍ ତା ମୃତମାତଙ୍ଗଦନ୍ତମାଲା ଵୃତୌ କୃତାଃ । ଅଦ୍ଯାପି ସଂସ୍ଥିତାଃ କଲ୍ପଂ ପ୍ରତି ମେରୁଶିଖା ଇଵ
ଏହି ମୃତ ହାତୀ ଦାନ୍ତର ମାଳାଗୁଡ଼ିକୁ ଗଛି ରଖାଯାଇଛି, ଏବେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ଏକ କଳ୍ପ ଧରି ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖର।
ଇହ ତଦ୍ ଵାନରୀମାଂସଂ ପକ୍ଵଂ ଵଂଶାଙ୍କୁରୈସ୍ ସହ । ଭୁକ୍ତଂ ସୁରାସଵୋନ୍ମତ୍ତୈସ୍ ସହ ଶ୍ଵପଚବନ୍ଧୁଭିଃ
ଏଠାରେ ବାନର ମାଂସ ଓ ବାଁଶ ଅଂକୁର ସହିତ ରନ୍ଧାଯାଇଥିଲା, ଏହାକୁ ମଦରେ ମତ ହୋଇଥିବା ମିତ୍ରମାନେ ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଖାଇଥିଲେ।
ଆଲିଙ୍ଗ୍ଯ ଶ୍ଵପଚୀଂ ଶ୍ଯାମାମ୍ ଇହ କେସରିଚର୍ମଣି । ସୁପ୍ତମ୍ ଆପୀଯ ମୈରେଯଂ ତିକ୍ତଂ ଗଜମଦୈର୍ ନଵୈଃ
ଏଠାରେ ଏକ କଳା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟା ଜଣେ ଜନୀକୁ ସିଂହ ଚର୍ମ ଉପରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଜା ହାତୀ ମଦ ମିଶା ତିତିକ୍ତ ମଦ ପିଇ, ଶୋଇ ପଡାଯାଇଥିଲା।
କୌଲେଯକକୁଟୁମ୍ବିନ୍ଯଃ ପିଣ୍ଯାକପରିଵର୍ଧିତାଃ । ଇହ ବଦ୍ଧା ଵରତ୍ରାଭିର୍ ମୃତେଭରଦକାଷ୍ଠକେ
ଏଠାରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ପରିବାରର ଜଣେ ଜଣେ ଗୃହଣୀମାନେ, ମୁଢ଼ା ଧାନରେ ପୋଷିତ, ମୃତ ହାତୀର ଚିତା ଉପରେ ଦୌରି ଦେଇ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲେ।
ଇହ ଵାରଣମୁକ୍ତାନାଂ ତଦ୍ ଆସୀତ୍ ପିଠିରତ୍ରଯମ୍ । ପିନଦ୍ଧଂ ମାହିଷେଣୋଗ୍ରଚର୍ମଣାମ୍ବୁଦଶୋଭିନା
ଏଠାରେ ହାତୀ ମୁକ୍ତାର ତିନିଟି ଆସନ ରହିଥିଲା, ଯାହା ଭୟଙ୍କର ମହିଷ ଚର୍ମରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲା ଓ ମେଘ ଭଳି ଚମକୁଥିଲା।
ସ୍ଥଲୀଷ୍ଵ୍ ଏତାସୁ ତାସ୍ଵ୍ ଅତ୍ର ସହ ଶ୍ଵପଚବାଲକୈଃ । ଚିରଂ ଵିଲୁଲିତଂ ଚୂତପତ୍ତ୍ରପୁଞ୍ଜେ ପିକୈର୍ ଇଵ
ଏଠାରେ, ଏହି ମାଟି ଉପରେ, ଚଣ୍ଡାଳ ଶିଶୁମାନେ ସହିତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି, ଆମ୍ବ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ କୋଇଲିମାନେ ଖେଳିବା ପରି ଛିଟିଯାଇଥିଲା।
ରୂଢତଦ୍ବାଲନିଶ୍ଶ୍ଵାସରଣଦ୍ଵଂଶାନୁଵୃତ୍ତିମତ୍ । ଗୀତଂ ପୀତଂ ଶୁନୀରକ୍ତସାଧିତାସଵତୋଷିତୈଃ
ଏଠାରେ, ସେଇ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ଓ କ୍ରନ୍ଦନ ସହିତ, କୁକୁର ରକ୍ତରେ ତିଆରି ମଦ୍ୟ ପିଇଯାଇଥିଲା, ଗୀତ ଗାଯାଇଥିଲା ଓ ତାହାରେ ସନ୍ତୋଷ ମିଳିଥିଲା।
ଅତ୍ର ସାର୍ଧଂ କୁଟୁମ୍ବେନ ଜନ୍ଯତ୍ରେଷୁ କୁଟୁମ୍ବିନା । ନୃତ୍ତଂ ତତ୍ କୃତମ୍ ଉନ୍ନାଦଂ କଲ୍ଲୋଲୈର୍ ଜଲଧାଵ୍ ଇଵ
ଏଠାରେ, ନିଜ ପରିବାର ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଗୃହସ୍ଥ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ, ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗର ଶବ୍ଦ ପରି, ନୃତ୍ୟ କରିଥିଲେ।