ତତୋ ଗ୍ରାମେଷୁ ମତ୍ପୃଷ୍ଟୈଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସକଲଜନ୍ତୁଭିଃ । ରାଜା ବଭୂଵ ଶ୍ଵପଚୋ ଵର୍ଷାଣ୍ଯ୍ ଅଷ୍ଟାଵ୍ ଇହେତି ତୈଃ
ତାପରେ ମୁଁ ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକୁ ପଚାରିଲି, ସମସ୍ତ ଲୋକ କହିଲେ, 'ଏଠାରେ ଏକ କୁକୁର ମାଂସ ଖାଉଥିବା ଲୋକ ଆଠ ବର୍ଷ ରାଜା ଥିଲେ।'
ସ ଏଵାନ୍ତେ ପରିଜ୍ଞାତଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଜ୍ଵଲନଂ ଜଵାତ୍ । ତତୋ ଦ୍ଵିଜଶତାନୀହ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାନି ହୁତାଶନମ୍
ଶେଷରେ ଏହି କଥା ଜଣାପଡ଼ିବା ପରେ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ତାପରେ ଏଠାରେ ଶତଶତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ହବନାଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଇତି ତେଷାଂ ମୁଖାଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତସ୍ମାନ୍ ନିର୍ଗତ୍ଯ ମଣ୍ଡଲାତ୍ । ପ୍ରଯାଗେ ଽକରଵଂ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯୈ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତମ୍ ଅହଂ ଦ୍ଵିଜ
ଏଭଳି ସେମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣି, ମୁଁ ସେ ଅଞ୍ଚଳରୁ ବାହାରି ଆସି, ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ପ୍ରୟାଗରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କଲି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
କୃତ୍ଵା ଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣସ୍ଯାନ୍ତେ ତୃତୀଯସ୍ଯାଦ୍ଯ ପାରଣମ୍ । ଇହାହମ୍ ଆଗତସ୍ ତେନ ଶ୍ରାନ୍ତୋ ଽସ୍ମ୍ଯ୍ ଅତିକୃଶୋ ଽସ୍ମି ଚ
ମୁଁ ତୃତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତର ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ଏହି ଦିନ, ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ଖୁବ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି।
ଇତି ଶ୍ରୁତଵତା ତେନ ଗାଧିନା ସ ତଦା ଦ୍ଵିଜଃ । ଭୂଯଃ ପୃଷ୍ଟୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଏଵ କଥଯାମ୍ ଆସ ନାନ୍ଯଥା
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଗାଧି ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁଣି ପଚାରିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ପୁଣି ସେଇ କଥା ହିଁ କହିଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ଅଥ ଵିସ୍ମଯଵାନ୍ ଗାଧିସ୍ ତାଂ ନୀତ୍ଵା ତତ୍ର ଶର୍ଵରୀମ୍ । ଜଗଦ୍ଗେହମହାଦୀପେ ରଵାଵ୍ ଉଦଯମ୍ ଆଗତେ
ତାପରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଇଥିବା ଗାଧି ସେଠାରେ ରାତି କାଟିଲେ। ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମହାଦୀପ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହେଲାପରେ,
କୃତେ ପ୍ରାତସ୍ତନଵିଧାଵ୍ ଆପୃଚ୍ଛ୍ଯାଶ୍ଵ୍ ଅତିଥୌ ଗତେ । ଇଦଂ ସଞ୍ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଵିସ୍ମଯୋଦ୍ଧୁରଯା ଧିଯା
ସକାଳ ନିୟମ କରି, ଅତିଥିକୁ ଘୋଡ଼ାରେ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଗାଧି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଥିବା ମନେ ଏହି କଥା ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଯନ୍ ମଯା ସମ୍ଭ୍ରମେ ଦୃଷ୍ଟଂ ସତ୍ଯଂ ଭୂତଂ ଦ୍ଵିଜେନ ତତ୍ । ଉକ୍ତଂ ମମେତି କିଂ ନାମ ସ୍ଯାନ୍ ମାଯାଶମ୍ବରେ କ୍ରମଃ
ମୁଁ ଯେଉଁଥିରେ ଭ୍ରମରେ ଦେଖିଥିଲି, ଦ୍ୱିଜଜନେ ଯଥାର୍ଥ କଥା କହିଥିଲେ—ଏହି ମାୟାର ଖେଳରେ କେଉଁଠି କିପରି ଅନୁକ୍ରମ ରହିଛି?
ଯଦ୍ ବନ୍ଧୁମଧ୍ଯେ ମରଣଂ ମଯା ତଦ୍ ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଆତ୍ମନଃ । ସା ମାଯୈଵ ନ ସନ୍ଦେହଶ୍ ଶେଷେ ପଶ୍ଯାମି ସତ୍ଯତାମ୍
ମୁଁ ନିଜ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ଯେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିଥିଲି, ସେଟି ନିଶ୍ଚୟ ମାତ୍ର ମାୟା, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବାକି ସବୁକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖୁଛି।
ତଦ୍ ଆତ୍ମଶ୍ଵପଚୋଦନ୍ତଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତାଵଦ୍ ଅଖିନ୍ନଧୀଃ । ହୂନମଣ୍ଡଲପର୍ଯନ୍ତଗ୍ରାମଂ ଗଚ୍ଛାମି ସତ୍ଵରମ୍
ସେହିପାଇଁ, ଅକ୍ଲାନ୍ତ ମନେ ମୁଁ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହୋଇ ନିଜର ଶ୍ୱପଚ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ, ହୂନ ମଣ୍ଡଳର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖିବାକୁ ଯିବି।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତଯନ୍ ଗନ୍ତୁଂ ମଣ୍ଡଲାନ୍ତରମ୍ ଆଦରାତ୍ । ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ଭାସ୍କରଃ ପାର୍ଶ୍ଵଂ ମେରୋର୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଇଵୋଦ୍ଯତଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ଆନ୍ୟ ଏକ ମଣ୍ଡଳକୁ ଯିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଭାସ୍କର୍ୟ ପାହାଡ଼ ମେରୁର ପାର୍ଶ୍ୱ ଦେଖିବାକୁ ଉଦୟମାନ ହୁଏ।
ଵିନିର୍ଗତ୍ଯାଵହନ୍ ମାର୍ଗେ ପ୍ରାଵୃଡୋଘଜଵେନ ସଃ । ଦେଶାନ୍ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘଯାମ୍ ଆସ ବହୂନ୍ ଵାତତରଙ୍ଗଵତ୍
ସେ ବର୍ଷାର ଝରଣା ପରି ତୀବ୍ର ଗତିରେ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲି, ବହୁ ଦେଶକୁ ପବନ ତରଙ୍ଗ ପରି ଅତିକ୍ରମ କଲା।
ତୁଚ୍ଛଦେଶଜନାଚାରଂ ହୂନମଣ୍ଡଲମ୍ ଆସଦତ୍ । କରଭଃ କଣ୍ଟକୌଘାର୍ଥୀ କାରଞ୍ଜମ୍ ଇଵ କାନନମ୍
ସେ ଲୋକମାନେ ଓ ଚଳାଚଳ ବିହୀନ, ଶୂନ୍ୟ ଏକ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ତରୁଣ ହାତୀ କାଁଟା ଝାଡି ଖୋଜିବା ପରି କିମ୍ବା କରଞ୍ଜ ଗଛର ଅରଣ୍ୟ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ତତ୍ର ସଂଵିତ୍ସ୍ଥିତେନୈଵ ସନ୍ନିଵେଶେନ ଵୈ ପୁରଃ । ଅପଶ୍ଯଦ୍ ଗ୍ରାମକଂ କଞ୍ଚିଦ୍ ଗନ୍ଧର୍ଵ ଇଵ ପତ୍ତନମ୍
ସେଠାରେ ସଚେତନ ଓ ଶାନ୍ତ ରହି, ସେ ଆଗରେ ଏକ ଛୋଟ ଗାଁ ଦେଖିଲା, ଯାହା ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ସହର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଦଦର୍ଶ ତସ୍ଯ ପର୍ଯନ୍ତେ ତମ୍ ଏଵ ଶ୍ଵପଚାଲଯମ୍ । ଅଧସ୍ ତ୍ରିଭୁଵନସ୍ଯେଵ ପାତାଲେ ନରକଵ୍ରଜମ୍
ସେ ଗାଁର ସୀମାନ୍ତରେ ସେଇ ଅଛୁତଙ୍କର ଘରକୁ ଦେଖିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ତିନି ଲୋକର ତଳେ ପାତାଳରେ ନରକବାସୀମାନେ ଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ଚିତ୍ରଚିନ୍ତିତଵିସ୍ତାରିସନ୍ନିଵେଶମଯଂ ପୁରମ୍ । ଗନ୍ଧର୍ଵଵଦ୍ ଅସାଵ୍ ଆତ୍ମଶ୍ଵପଚେଶସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍
ସେ ଏକ ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହାର ଆକୃତି ଓ ବିସ୍ତାର ତାହାର ମାଲିକଙ୍କର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତା ଓ କଳ୍ପନାରେ ଗଢ଼ାଯାଇଥିଲା, ଏହା ଗାନ୍ଧର୍ବ ନଗର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏହା ସେଇ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ରାଜାଙ୍କର ଥିଲା।
ତେନୈଵ ସନ୍ନିଵେଶେନ ପ୍ରାଗ୍ ଦୃଷ୍ଟଂ ଶ୍ଵପଚାସ୍ପଦମ୍ । ତସ୍ଯ କାମ୍ ଅପି ଵୈରାଗ୍ଯପଦଵୀମ୍ ଅନଯନ୍ ମନଃ
ସେଇ ଆକୃତି ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ, ଯେପରି ଆଗରୁ ଦେଖିଥିଲେ, ସେ ଅନ୍ତ୍ୟଜଙ୍କର ଘରକୁ ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କର ମନ କିଛି ଅଲଗା ଉଦାସୀନତାର ଦିଗକୁ ଯାଇଲା।
ପ୍ରାଵୃଡାସାରଲୁଠିତଂ ଭିତ୍ତିଜାତଯଵାଙ୍କୁରମ୍ । ପର୍ଯସ୍ତଚ୍ଛାଦନାର୍ଧାଙ୍କଂ କିଞ୍ଚିଦାଦୃଷ୍ଟକନ୍ଦରମ୍
ଏହା ବର୍ଷାର ଝରି ଦ୍ୱାରା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଦେଵାଳର ଫାଟରୁ ଅଂକୁର ଉଠିଯାଇଥିଲା, ଆଧା ଛାଦ ଖସିଯାଇଥିଲା, କିଛି ଗୁହା ମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁସ୍କିଲରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଦାରିଦ୍ର୍ଯଂ ତଂ ଦୃଢମ୍ ଇଵ ଦୌର୍ଭାଗ୍ଯମ୍ ଇଵ କୁଟ୍ଟିତମ୍ । ଭ୍ରଷ୍ଟାଙ୍ଗମ୍ ଇଵ ଦୌରାତ୍ମ୍ଯଂ ଦୌସ୍ସ୍ଥିତ୍ଯମ୍ ଇଵ ଖଣ୍ଡିତମ୍
ସେଠାରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଗଢ଼ିଯାଇଥିବା ପରି ଦୃଢ଼ ଲାଗୁଥିଲା, ଦୁଃଖ ଏମିତି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା ଯେପରି ଅଙ୍ଗ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ, ଅବସ୍ଥା ଏମିତି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା ଯେପରି ସ୍ଥିରତା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ଗାଧିଦନ୍ତାଵଦଲିତୈର୍ ଗଵାଶ୍ଵମହିଷାସ୍ଥିଭିଃ । ଧଵଲୈର୍ ଵ୍ଯାପ୍ତପର୍ଯନ୍ତଂ ସାକ୍ଷ୍ଯଂ କର୍ତୁମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତୈଃ
ଗାଧିଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରି ଭାଙ୍ଗା ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା ଓ ମହିଷ ମାନଙ୍କର ସ୍ୱେତ ଅସ୍ଥିମାନେ ସମଗ୍ର ସ୍ଥଳକୁ ଢାକି ରହିଥିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଏହା ସବୁ ଦୃଶ୍ୟକୁ ସାକ୍ଷୀ ଦେଉଛି।
ଭୁକ୍ତଂ ପୀତଂ ପୁରା ତେନ ଯେଷୁ କର୍ପରକେଷୁ ଚ । ତୈର୍ ଅସନ୍ମାତ୍ରମଲିନୈଃ ପରିପୂର୍ଣୈର୍ ଇଵାଵୃତମ୍
ସେଠାରେ କେବେ ଖାଇଥିଲେ ଓ ପିଇଥିଲେ; ଏହି ସବୁ ଭାଙ୍ଗା ମାଟି ଓ ଟୁକୁଡ଼ା ମାନେ, ଅସତ୍ୟର ଦାଗ ଲାଗିଥିବା ପରି, ସମଗ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ରହିଥିଲେ।
ତାଭିର୍ ଏଵାନ୍ତ୍ରତନ୍ତ୍ରୀଭିସ୍ ସଂଶୁଷ୍କାଭିର୍ ଋତାଵ୍ ଋତୌ । ତୃଷ୍ଣାଭିର୍ ଇଵ ଦୀର୍ଘାଭିଃ ପରିତଃ ପରିଵେଷ୍ଟିତମ୍
ସେହି ଶୁଖିଗଲା ଆନ୍ତ୍ର ଦଣ୍ଡିମାନେ ଦ୍ୱାରା, ଋତୁ ପରେ ଋତୁ, ସମଗ୍ର ସ୍ଥାନଟି ଦୀର୍ଘ ତୃଷ୍ଣା ପରି ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରହିଥିଲା।
ଚିରମ୍ ଆଲୋକଯାମ୍ ଆସ ସ ତଦ୍ ଆତ୍ମଗୃହଂ ସ୍ମଯାତ୍ । ପ୍ରାକ୍ତନଂ ଶୁଷ୍କଶଵତାଂ ଯାତଂ ଦେହମ୍ ଇଵାତ୍ମଵାନ୍
ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ହସିହସି ନିଜ ଘରକୁ ଦେଖିଲେ; ଏହା ପୂର୍ବବତ୍ ଶୁଖିଯାଇଥିବା ଦେହ ପରି ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଅଥ ଵିସ୍ମଯଵାନ୍ ଏଷ ଗ୍ରାମକଂ ସମୁପାଯଯୌ । ଉଲ୍ଲଙ୍ଘ୍ଯ ମ୍ଲେଚ୍ଛନଗରମ୍ ଆର୍ଯଦେଶମ୍ ଇଵାଧ୍ଵଗଃ
ତାପରେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସେ ଗ୍ରାମକୁ ନିକଟରେ ଗଲା, ବିଦେଶୀମାନେ ଥିବା ସହରକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘି, ଯେପରିକି ଏକ ଯାତ୍ରୀ ଉତ୍ତମ ଦେଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ତତ୍ରାପୃଚ୍ଛଜ୍ ଜନଂ ସାଧୋ କଚ୍ଚିତ୍ ସ୍ମରତି ଭୋ ଭଵାନ୍ । ପ୍ରାଗ୍ ଵୃତ୍ତମ୍ ଅସ୍ଯ ଗ୍ରାମସ୍ଯ ପର୍ଯନ୍ତେ ଶ୍ଵପଚକ୍ରମମ୍
ସେଠାରେ ସେ ଲୋକମାନେଠାରେ ପଚାରିଲା, 'ଭଲ ମଣିଷ, ଆପଣ ଏହି ଗ୍ରାମର ପୁରୁଣା ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ, ବିଶେଷକରି ଗ୍ରାମର ସୀମାନ୍ତରେ ଯେଉଁଠାରେ କୁକୁର ଖାଉଥିବା ଲୋକମାନେ ବସୁଥିଲେ, ମନେ ପକାନ୍ତି କି?'
ସର୍ଵ ଏଵ ହି ଧୀମନ୍ତଶ୍ ଚିରଵୃତ୍ତମ୍ ଅପି ସ୍ଫୁଟମ୍ । କରସ୍ଥମ୍ ଇଵ ପଶ୍ଯନ୍ତି ମଯେତି ସୁଜନାଚ୍ ଛ୍ରୁତମ୍
ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଦୀର୍ଘ ସମୟର ପୁରୁଣା ଘଟଣାକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ଯେପରିକି ହାତରେ ଧରିଥିବା ଜିନିଷ; ଏହି କଥା ମୁଁ ଭଲ ଲୋକମାନଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଛି।
ଅତ୍ର ଶ୍ଵପଚମ୍ ଏକାନ୍ତଵାସିନଂ ଵୃଦ୍ଧମ୍ ଉନ୍ନତମ୍ । ସ୍ମରସ୍ଯ୍ ଏକଂ କିଲ ତମୋଦୁଃଖାନାମ୍ ଇଵ ଦେହକମ୍
ଏଠାରେ, ଆପଣ ଏକ ପ୍ରବଳ, ବୟସ୍କ, ଏକାକୀ ରହୁଥିବା କୁକୁର ଖାଉଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମନେ ପକାନ୍ତି କି? ସେ ମନେ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦେହ ଭଳି ଥିଲେ।
ଯଦି ଜାନାସି ଭୋସ୍ ସାଧୋ ତନ୍ ମେ କଥଯ ତଂ ଜନମ୍ । ପାନ୍ଥସଂଶଯଵିଚ୍ଛେଦେ ମହତ୍ ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍
ହେ ସାଧୁ, ଯଦି ତୁମେ ଜାଣ, ମୋତେ ସେ ଲୋକଙ୍କ ବିଷୟରେ କୁହ। ପଥିକଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବାକୁ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଭୂଯୋ ଭୂଯ ଇତି ଗ୍ରାମ୍ଯାଃ ପୃଷ୍ଟା ଗାଧିଦ୍ଵିଜନ୍ମନା । ଅନଲ୍ପସ୍ମଯସଂରମ୍ଭା ଆର୍ତେନେଵ ଚିକିତ୍ସକାଃ
ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ ପୁଣିପୁଣି ଗ୍ରାମବାସୀମାନେଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ; ସେମାନେ ଅହଂକାର ଓ ଉତ୍ସାହରେ, ଯେପରି ଦୁଃଖୀଙ୍କୁ ଚିକିତ୍ସକ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି, ସେଭଳି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଯଥା କଥଯସି ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ ତତ୍ ତଥା ନ ତଦ୍ ଅନ୍ଯଥା । କଟଞ୍ଜନାମା ଶ୍ଵପଚ ଇହାଭୂଦ୍ ଦାରୁଣାକୃତିଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ସେଇପରି ଠିକ୍; ଏଠାରେ କଟଞ୍ଜନ ନାମକ ଏକ ଶ୍ୱପଚ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦେଖା ଭୟଙ୍କର ଥିଲା।