ଅଵଧୀର୍ଯେତି ତଂ ଚିତ୍ତମୋହଂ ଗାଧିର୍ ନିନାଯ ସଃ । ଦିନାନି କତିଚିତ୍ ତସ୍ମିନ୍ ସ୍ଵକ ଏଵାଶ୍ରମେ ତଦା
ସେ ମନର ଏହି ଭ୍ରମକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ଗାଧି ତାଙ୍କର ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ କିଛି ଦିନ ରହିଲେ।
ଏକଦା ଗାଧିମ୍ ଆଗଚ୍ଛତ୍ କଶ୍ଚିଦ୍ ଅନ୍ନପ୍ରିଯୋ ଽତିଥିଃ । ବ୍ରହ୍ମାଣମ୍ ଇଵ ଦୁର୍ଵାସାସ୍ ସ ଵିଶଶ୍ରାମ ସଶ୍ରମଃ
ଏକ ଦିନ, ଗାଧିଙ୍କ ଘରକୁ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରିୟ ଏକ ଅତିଥି ଆସିଲେ; ସେ ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ଥିଲେ, ଦୁର୍ବାସା ମୁନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ପରି ସେଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ।
ପରମାଂ ତୃପ୍ତିମ୍ ଆନୀତଃ ଫଲପୁଷ୍ପରସାଶନୈଃ । ସୋ ଽତିଥିର୍ ଗାଧିନା ତେନ ଵସନ୍ତେନେଵ ପାଦପଃ
ଫଳ, ଫୁଲ ଓ ରସ ଭୋଜନ କରି ଅତିଥି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ପାଇଲେ; ଗାଧିଙ୍କ ଦୟାରେ ସେ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ଗଛ ପରି ହେଲେ।
ଅଥ ଵନ୍ଦିତସନ୍ଧ୍ଯୌ ତୌ କୃତଜପ୍ଯାଵ୍ ଉଭାଵ୍ ଅପି । କ୍ରମାଚ୍ ଛଯନମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ତସ୍ଥତୁର୍ ମୃଦୁପଲ୍ଲଵମ୍
ତାପରେ, ଦୁଇଜଣେ ସଂଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା କରି ଓ ଜପାଭ୍ୟାସ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଦୀରେ-ଦୀରେ ନିଜ ଶୟନସ୍ଥଳକୁ ଯାଇ, କୋମଳ ପତ୍ର ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଵଵୃତେ ଶାନ୍ତା ତଯୋସ୍ ତାପସଯୋଃ କଥା । ସ୍ଵଵ୍ଯାପାରୋଚିତା ପୁଷ୍ପଶ୍ରୀର୍ ଇଵର୍ତୁସ୍ ସ୍ଵମାସଯୋଃ
ତାପରେ, ସେଇ ଦୁଇ ତାପସଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତ ଓ ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ଏହି କଥାମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟର ଅନୁକୂଳ ଥିଲା, ଯେପରି ଫୁଲ ନିଜ ଋତୁରେ ଖିଲିଉଠେ।
ପପ୍ରଚ୍ଛାଥାତିଥିଂ ଗାଧିଃ ପ୍ରସଙ୍ଗାପତିତଂ ଵଚଃ । କିମ୍ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସୁକୃଶାଙ୍ଗସ୍ ତ୍ଵଂ କିମ୍ ଇତି ଶ୍ରମଵାନ୍ ଅସି
ତାପରେ ଗାଧି ଅତିଥିକୁ ପଚାରିଲେ, ଯିଏ ଅଚାନକ ଆସିଥିଲେ— 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଏତେ ଶୁଖିଳ ଶରୀର ହେବାର କାରଣ କଣ? ଏବଂ ଏତେ କ୍ଲାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଛ?''
ମମାତିକାର୍ଶ୍ଯଶ୍ରମଯୋର୍ ଭଗଵଞ୍ ଶୃଣୁ କାରଣମ୍ । କଥଯାମି ଯଥାଭୂତଂ ଵଯଂ ନାସତ୍ଯଵାଦିନଃ
ମୋର ଏହି ଅତ୍ୟଧିକ ଶୁଖିଳତା ଓ କ୍ଲାନ୍ତିର କାରଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଭଗବନ୍। ମୁଁ ଯଥାଯଥ୍ୟ କଥା କହିବି, କାରଣ ଆମେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କୁହୁନାହିଁ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଵସୁଧାପୀଠେ ଉତ୍ତରାଶାନିକୁଞ୍ଜକେ । କୀରୋ ନାମାତିଵିଖ୍ଯାତଶ୍ ଶ୍ରୀମାଞ୍ ଜନପଦୋ ମହାନ୍
ଏହି ପୃଥିବୀରେ, ଉତ୍ତର ଦିଗର ଏକ ଉଦ୍ୟାନରେ, କିର ନାମରେ ଏକ ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଧନୀ ଦେଶ ଅଛି।
ତତ୍ରାହମ୍ ଅଵସଂ ମାସଂ ପୂଜ୍ଯମାନଃ ପୁରେ ଜନୈଃ । ଅନନ୍ତାସ୍ଵାଦଲୋଲାତ୍ମଚିତ୍ତଵେତାଲମୋହିତଃ
ସେଠାରେ ମୁଁ ଏକ ମାସ ରହିଥିଲି, ସେହି ସହରର ଲୋକମାନେ ମୋତେ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ। ମୋ ମନ ଅନେକ ଭୋଗର ଆସ୍ବାଦ ଓ ଆତ୍ମସୁଖର ମଦରେ ମୋହିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଏକଦୈକେନ ତତ୍ରୋକ୍ତଂ କଥାପ୍ରସ୍ତାଵତଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଇହାଭୂଚ୍ ଛ୍ଵପଚୋ ରାଜା ଵର୍ଷାଣ୍ଯ୍ ଅଷ୍ଟୌ ଦ୍ଵିଜେତି ମେ
ଏକ ଦିନ, କଥାବାର୍ତ୍ତା ଚଳିଥିବାବେଳେ କେହି କହିଲେ, 'ଏଠାରେ ଏକ କୁକୁର ମାଂସ ଖାଉଥିବା ଲୋକ ଆଠ ବର୍ଷ ରାଜା ଥିଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।'
ତତୋ ଗ୍ରାମେଷୁ ମତ୍ପୃଷ୍ଟୈଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସକଲଜନ୍ତୁଭିଃ । ରାଜା ବଭୂଵ ଶ୍ଵପଚୋ ଵର୍ଷାଣ୍ଯ୍ ଅଷ୍ଟାଵ୍ ଇହେତି ତୈଃ
ତାପରେ ମୁଁ ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକୁ ପଚାରିଲି, ସମସ୍ତ ଲୋକ କହିଲେ, 'ଏଠାରେ ଏକ କୁକୁର ମାଂସ ଖାଉଥିବା ଲୋକ ଆଠ ବର୍ଷ ରାଜା ଥିଲେ।'
ସ ଏଵାନ୍ତେ ପରିଜ୍ଞାତଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଜ୍ଵଲନଂ ଜଵାତ୍ । ତତୋ ଦ୍ଵିଜଶତାନୀହ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାନି ହୁତାଶନମ୍
ଶେଷରେ ଏହି କଥା ଜଣାପଡ଼ିବା ପରେ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ତାପରେ ଏଠାରେ ଶତଶତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ହବନାଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଇତି ତେଷାଂ ମୁଖାଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତସ୍ମାନ୍ ନିର୍ଗତ୍ଯ ମଣ୍ଡଲାତ୍ । ପ୍ରଯାଗେ ଽକରଵଂ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯୈ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତମ୍ ଅହଂ ଦ୍ଵିଜ
ଏଭଳି ସେମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣି, ମୁଁ ସେ ଅଞ୍ଚଳରୁ ବାହାରି ଆସି, ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ପ୍ରୟାଗରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କଲି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
କୃତ୍ଵା ଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣସ୍ଯାନ୍ତେ ତୃତୀଯସ୍ଯାଦ୍ଯ ପାରଣମ୍ । ଇହାହମ୍ ଆଗତସ୍ ତେନ ଶ୍ରାନ୍ତୋ ଽସ୍ମ୍ଯ୍ ଅତିକୃଶୋ ଽସ୍ମି ଚ
ମୁଁ ତୃତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତର ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ଏହି ଦିନ, ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ଖୁବ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି।
ଇତି ଶ୍ରୁତଵତା ତେନ ଗାଧିନା ସ ତଦା ଦ୍ଵିଜଃ । ଭୂଯଃ ପୃଷ୍ଟୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଏଵ କଥଯାମ୍ ଆସ ନାନ୍ଯଥା
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଗାଧି ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁଣି ପଚାରିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ପୁଣି ସେଇ କଥା ହିଁ କହିଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ଅଥ ଵିସ୍ମଯଵାନ୍ ଗାଧିସ୍ ତାଂ ନୀତ୍ଵା ତତ୍ର ଶର୍ଵରୀମ୍ । ଜଗଦ୍ଗେହମହାଦୀପେ ରଵାଵ୍ ଉଦଯମ୍ ଆଗତେ
ତାପରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଇଥିବା ଗାଧି ସେଠାରେ ରାତି କାଟିଲେ। ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମହାଦୀପ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହେଲାପରେ,
କୃତେ ପ୍ରାତସ୍ତନଵିଧାଵ୍ ଆପୃଚ୍ଛ୍ଯାଶ୍ଵ୍ ଅତିଥୌ ଗତେ । ଇଦଂ ସଞ୍ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଵିସ୍ମଯୋଦ୍ଧୁରଯା ଧିଯା
ସକାଳ ନିୟମ କରି, ଅତିଥିକୁ ଘୋଡ଼ାରେ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଗାଧି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଥିବା ମନେ ଏହି କଥା ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଯନ୍ ମଯା ସମ୍ଭ୍ରମେ ଦୃଷ୍ଟଂ ସତ୍ଯଂ ଭୂତଂ ଦ୍ଵିଜେନ ତତ୍ । ଉକ୍ତଂ ମମେତି କିଂ ନାମ ସ୍ଯାନ୍ ମାଯାଶମ୍ବରେ କ୍ରମଃ
ମୁଁ ଯେଉଁଥିରେ ଭ୍ରମରେ ଦେଖିଥିଲି, ଦ୍ୱିଜଜନେ ଯଥାର୍ଥ କଥା କହିଥିଲେ—ଏହି ମାୟାର ଖେଳରେ କେଉଁଠି କିପରି ଅନୁକ୍ରମ ରହିଛି?
ଯଦ୍ ବନ୍ଧୁମଧ୍ଯେ ମରଣଂ ମଯା ତଦ୍ ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଆତ୍ମନଃ । ସା ମାଯୈଵ ନ ସନ୍ଦେହଶ୍ ଶେଷେ ପଶ୍ଯାମି ସତ୍ଯତାମ୍
ମୁଁ ନିଜ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ଯେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିଥିଲି, ସେଟି ନିଶ୍ଚୟ ମାତ୍ର ମାୟା, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବାକି ସବୁକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖୁଛି।
ତଦ୍ ଆତ୍ମଶ୍ଵପଚୋଦନ୍ତଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତାଵଦ୍ ଅଖିନ୍ନଧୀଃ । ହୂନମଣ୍ଡଲପର୍ଯନ୍ତଗ୍ରାମଂ ଗଚ୍ଛାମି ସତ୍ଵରମ୍
ସେହିପାଇଁ, ଅକ୍ଲାନ୍ତ ମନେ ମୁଁ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହୋଇ ନିଜର ଶ୍ୱପଚ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ, ହୂନ ମଣ୍ଡଳର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖିବାକୁ ଯିବି।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତଯନ୍ ଗନ୍ତୁଂ ମଣ୍ଡଲାନ୍ତରମ୍ ଆଦରାତ୍ । ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ଭାସ୍କରଃ ପାର୍ଶ୍ଵଂ ମେରୋର୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଇଵୋଦ୍ଯତଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ଆନ୍ୟ ଏକ ମଣ୍ଡଳକୁ ଯିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଭାସ୍କର୍ୟ ପାହାଡ଼ ମେରୁର ପାର୍ଶ୍ୱ ଦେଖିବାକୁ ଉଦୟମାନ ହୁଏ।
ଵିନିର୍ଗତ୍ଯାଵହନ୍ ମାର୍ଗେ ପ୍ରାଵୃଡୋଘଜଵେନ ସଃ । ଦେଶାନ୍ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘଯାମ୍ ଆସ ବହୂନ୍ ଵାତତରଙ୍ଗଵତ୍
ସେ ବର୍ଷାର ଝରଣା ପରି ତୀବ୍ର ଗତିରେ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲି, ବହୁ ଦେଶକୁ ପବନ ତରଙ୍ଗ ପରି ଅତିକ୍ରମ କଲା।
ତୁଚ୍ଛଦେଶଜନାଚାରଂ ହୂନମଣ୍ଡଲମ୍ ଆସଦତ୍ । କରଭଃ କଣ୍ଟକୌଘାର୍ଥୀ କାରଞ୍ଜମ୍ ଇଵ କାନନମ୍
ସେ ଲୋକମାନେ ଓ ଚଳାଚଳ ବିହୀନ, ଶୂନ୍ୟ ଏକ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ତରୁଣ ହାତୀ କାଁଟା ଝାଡି ଖୋଜିବା ପରି କିମ୍ବା କରଞ୍ଜ ଗଛର ଅରଣ୍ୟ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ତତ୍ର ସଂଵିତ୍ସ୍ଥିତେନୈଵ ସନ୍ନିଵେଶେନ ଵୈ ପୁରଃ । ଅପଶ୍ଯଦ୍ ଗ୍ରାମକଂ କଞ୍ଚିଦ୍ ଗନ୍ଧର୍ଵ ଇଵ ପତ୍ତନମ୍
ସେଠାରେ ସଚେତନ ଓ ଶାନ୍ତ ରହି, ସେ ଆଗରେ ଏକ ଛୋଟ ଗାଁ ଦେଖିଲା, ଯାହା ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ସହର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଦଦର୍ଶ ତସ୍ଯ ପର୍ଯନ୍ତେ ତମ୍ ଏଵ ଶ୍ଵପଚାଲଯମ୍ । ଅଧସ୍ ତ୍ରିଭୁଵନସ୍ଯେଵ ପାତାଲେ ନରକଵ୍ରଜମ୍
ସେ ଗାଁର ସୀମାନ୍ତରେ ସେଇ ଅଛୁତଙ୍କର ଘରକୁ ଦେଖିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ତିନି ଲୋକର ତଳେ ପାତାଳରେ ନରକବାସୀମାନେ ଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ଚିତ୍ରଚିନ୍ତିତଵିସ୍ତାରିସନ୍ନିଵେଶମଯଂ ପୁରମ୍ । ଗନ୍ଧର୍ଵଵଦ୍ ଅସାଵ୍ ଆତ୍ମଶ୍ଵପଚେଶସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍
ସେ ଏକ ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହାର ଆକୃତି ଓ ବିସ୍ତାର ତାହାର ମାଲିକଙ୍କର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତା ଓ କଳ୍ପନାରେ ଗଢ଼ାଯାଇଥିଲା, ଏହା ଗାନ୍ଧର୍ବ ନଗର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏହା ସେଇ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ରାଜାଙ୍କର ଥିଲା।
ତେନୈଵ ସନ୍ନିଵେଶେନ ପ୍ରାଗ୍ ଦୃଷ୍ଟଂ ଶ୍ଵପଚାସ୍ପଦମ୍ । ତସ୍ଯ କାମ୍ ଅପି ଵୈରାଗ୍ଯପଦଵୀମ୍ ଅନଯନ୍ ମନଃ
ସେଇ ଆକୃତି ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ, ଯେପରି ଆଗରୁ ଦେଖିଥିଲେ, ସେ ଅନ୍ତ୍ୟଜଙ୍କର ଘରକୁ ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କର ମନ କିଛି ଅଲଗା ଉଦାସୀନତାର ଦିଗକୁ ଯାଇଲା।
ପ୍ରାଵୃଡାସାରଲୁଠିତଂ ଭିତ୍ତିଜାତଯଵାଙ୍କୁରମ୍ । ପର୍ଯସ୍ତଚ୍ଛାଦନାର୍ଧାଙ୍କଂ କିଞ୍ଚିଦାଦୃଷ୍ଟକନ୍ଦରମ୍
ଏହା ବର୍ଷାର ଝରି ଦ୍ୱାରା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଦେଵାଳର ଫାଟରୁ ଅଂକୁର ଉଠିଯାଇଥିଲା, ଆଧା ଛାଦ ଖସିଯାଇଥିଲା, କିଛି ଗୁହା ମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁସ୍କିଲରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଦାରିଦ୍ର୍ଯଂ ତଂ ଦୃଢମ୍ ଇଵ ଦୌର୍ଭାଗ୍ଯମ୍ ଇଵ କୁଟ୍ଟିତମ୍ । ଭ୍ରଷ୍ଟାଙ୍ଗମ୍ ଇଵ ଦୌରାତ୍ମ୍ଯଂ ଦୌସ୍ସ୍ଥିତ୍ଯମ୍ ଇଵ ଖଣ୍ଡିତମ୍
ସେଠାରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଗଢ଼ିଯାଇଥିବା ପରି ଦୃଢ଼ ଲାଗୁଥିଲା, ଦୁଃଖ ଏମିତି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା ଯେପରି ଅଙ୍ଗ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ, ଅବସ୍ଥା ଏମିତି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା ଯେପରି ସ୍ଥିରତା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ଗାଧିଦନ୍ତାଵଦଲିତୈର୍ ଗଵାଶ୍ଵମହିଷାସ୍ଥିଭିଃ । ଧଵଲୈର୍ ଵ୍ଯାପ୍ତପର୍ଯନ୍ତଂ ସାକ୍ଷ୍ଯଂ କର୍ତୁମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତୈଃ
ଗାଧିଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରି ଭାଙ୍ଗା ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା ଓ ମହିଷ ମାନଙ୍କର ସ୍ୱେତ ଅସ୍ଥିମାନେ ସମଗ୍ର ସ୍ଥଳକୁ ଢାକି ରହିଥିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଏହା ସବୁ ଦୃଶ୍ୟକୁ ସାକ୍ଷୀ ଦେଉଛି।