ସ୍ମୃତସ୍ଵରୂପୋ ଵଦନମ୍ ଉଦ୍ଦଧ୍ରେ ସ ଜଲାନ୍ତରାତ୍ । ଶିଶିରାନ୍ତେ ପ୍ରବୁଦ୍ଧାତ୍ମା ସରୋଜମ୍ ଇଵ ମାଧଵଃ
ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ମନେପକାଇ, ସେ ଜଳ ଭିତରୁ ମୁହଁ ଉଠାଇଲେ; ଶୀତ ଋତୁ ଶେଷରେ ଯେପରି ମନ ଜାଗିଉଠେ, ବସନ୍ତ ଆସିଲେ ଯେପରି ପଦ୍ମ ଖିଲିଯାଏ।
ଵନଵାରିକକୁବ୍ଵ୍ଯୋମଵତୀଂ ଵସୁମତୀମ୍ ଇମାମ୍ । ଅନ୍ଯାମ୍ ଏଵ ପୁରଃ ପଶ୍ଯନ୍ ପରଂ ଵିସ୍ମଯମ୍ ଆଯଯୌ
ବନ ଝରଣାର ଜଳରେ ଆକାଶ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହେବା ପରି, ସେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ସାମ୍ନାରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଭାବି ଦେଖି, ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ।
କୋ ଽହଂ କିମ୍ ଇଵ ପଶ୍ଯାମି କିମ୍ ଅକାର୍ଷମ୍ ଅହଂ କିଲ । ଏଵଂ ଵିଚାରଯଂଶ୍ ଚିତ୍ରଂ ସଭ୍ରୂଭଙ୍ଗମ୍ ଅଭୂତ୍ କ୍ଷଣମ୍
ମୁଁ କିଏ? ମୁଁ କଣ ଦେଖୁଛି? ମୁଁ କ'ଣ କରିଛି?—ଏଭଳି ଭାବି, ସେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭୃକୁଟି ଚମକାଇ ରହିଲେ।
ଏତନ୍ମୁହୂର୍ତମାତ୍ରେଣ ସମ୍ଭ୍ରମଂ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଅହମ୍ । ଇତି ଵିଜ୍ଞାଯ ସଲିଲାଦ୍ ଉଦସ୍ଥାଦ୍ ଉଦଯାର୍କଵତ୍
ସେ ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ମୁଁ ଭ୍ରମ ଦେଖିଲି; ଏହା ବୁଝି, ସେ ଜଳରୁ ଉଠିଲେ, ଯେପରି ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠେ।
ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଚ ତଟେ କ୍ଵ ମେ ମାତା କ୍ଵ ମେ ପ୍ରିଯା । ଯଦ୍ ଅହଂ ମୃତିମ୍ ଆଯାତୋ ମଧ୍ଯେ ମାତୃମହେଲଯୋଃ
ତଟରେ ଦଁଡାଇ ସେ ଭାବିଲେ: ମୋର ମାଁ କେଉଁଠି, ମୋର ପ୍ରିୟା କେଉଁଠି? ଯେଉଁବେଳେ ମୁଁ ମାଁ ଓ ସ୍ତେପ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଆସିଥିଲି।
ବାଲସ୍ଯ ମାତାପିତରୌ ନଷ୍ଟୌ କିଲ ମମାମତେଃ । ଵାତନୀତସ୍ଯ ପତ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଵଲ୍ଲୀଵୃକ୍ଷାଵ୍ ଇଵାଗ୍ନିନା
ମୁଁ ଛୁଆବେଳେ ମୋର ମା'ବାପା ହରାଇଯାଇଥିଲେ, ମୋର ମନ ଭ୍ରମିତ ଥିଲା; ଯେପରି ବାତାସରେ ଉଡ଼ିଯାଉଥିବା ପତ୍ର ଭଳି, ଦୁଇଟି ଲତା ଓ ଗଛ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଏ।
ଅଵିଵାହୋ ଽସ୍ମି ଜାନାମି ନ ସ୍ଵରୂପମ୍ ଅପି ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଦୁଷ୍ଟାଯାଃ କ୍ଷୋଭକାରିଣ୍ଯା ମଦିରାଯା ଇଵ ଦ୍ଵିଜଃ
ମୁଁ ବିବାହିତ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀର ସ୍ୱଭାବ କଣ ତାହା ମଧ୍ୟ ଜାଣେନି; ଯେପରି ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ ଉତ୍ତେଜନାକାରୀ ମଦର ପ୍ରଭାବ ବୁଝିପାରେନି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଏତଦ୍ ଅସଦ୍ଭୂତମ୍ ଅହଂ କିଂ ନାମ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ । ଵିଵିଧାରମ୍ଭସଂରମ୍ଭଂ ଗନ୍ଧର୍ଵୋ ନଗରଂ ଯଥା
ତେଣୁ, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ—ମୁଁ କଣ ଦେଖିଲି? ଏହା ସବୁ କେବଳ ନାନା ପ୍ରକାର ଆରମ୍ଭର ହଳଚଳ, ଯେପରି ଗାନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଦେଖାଯାଏ।
ତଦ୍ ଆସ୍ତାମ୍ ଏତଦ୍ ଏଷା ହି ବନ୍ଧୁମଧ୍ଯମୃତସ୍ଥିତିଃ । ମାଯା ମୋହେ ମନାଗ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ନ ସତ୍ଯମ୍ ଉପଲଭ୍ଯତେ
ଏହା ଯେପରି ଅଛି, ତେଣୁ ରହିଯାଉ। ଏହା କେବଳ ପରିବାର-ପରିଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ଅବସ୍ଥା। ଏହି ମାୟା ଓ ଭ୍ରମରେ ଏଠାରେ କିଛିମାତ୍ର ସତ୍ୟ ମିଳେନି।
ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵମ୍ ଅନନ୍ତାସୁ ଭ୍ରମଦୃଷ୍ଟିଷୁ ଦେହିନାମ୍ । ଚେତୋ ଭ୍ରମତି ଶାର୍ଦୂଲୋ ଵନରାଜିଷ୍ଵ୍ ଇଵୋନ୍ମଦଃ
ସଦା, ଅନେକ ଭ୍ରମାଣ୍ତି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେହୀମାନେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ମନ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ମତିହାରା ବାଘ ଭଳି ଭ୍ରମଣ କରେ।
ଅଵଧୀର୍ଯେତି ତଂ ଚିତ୍ତମୋହଂ ଗାଧିର୍ ନିନାଯ ସଃ । ଦିନାନି କତିଚିତ୍ ତସ୍ମିନ୍ ସ୍ଵକ ଏଵାଶ୍ରମେ ତଦା
ସେ ମନର ଏହି ଭ୍ରମକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ଗାଧି ତାଙ୍କର ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ କିଛି ଦିନ ରହିଲେ।
ଏକଦା ଗାଧିମ୍ ଆଗଚ୍ଛତ୍ କଶ୍ଚିଦ୍ ଅନ୍ନପ୍ରିଯୋ ଽତିଥିଃ । ବ୍ରହ୍ମାଣମ୍ ଇଵ ଦୁର୍ଵାସାସ୍ ସ ଵିଶଶ୍ରାମ ସଶ୍ରମଃ
ଏକ ଦିନ, ଗାଧିଙ୍କ ଘରକୁ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରିୟ ଏକ ଅତିଥି ଆସିଲେ; ସେ ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ଥିଲେ, ଦୁର୍ବାସା ମୁନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ପରି ସେଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ।
ପରମାଂ ତୃପ୍ତିମ୍ ଆନୀତଃ ଫଲପୁଷ୍ପରସାଶନୈଃ । ସୋ ଽତିଥିର୍ ଗାଧିନା ତେନ ଵସନ୍ତେନେଵ ପାଦପଃ
ଫଳ, ଫୁଲ ଓ ରସ ଭୋଜନ କରି ଅତିଥି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ପାଇଲେ; ଗାଧିଙ୍କ ଦୟାରେ ସେ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ଗଛ ପରି ହେଲେ।
ଅଥ ଵନ୍ଦିତସନ୍ଧ୍ଯୌ ତୌ କୃତଜପ୍ଯାଵ୍ ଉଭାଵ୍ ଅପି । କ୍ରମାଚ୍ ଛଯନମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ତସ୍ଥତୁର୍ ମୃଦୁପଲ୍ଲଵମ୍
ତାପରେ, ଦୁଇଜଣେ ସଂଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା କରି ଓ ଜପାଭ୍ୟାସ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଦୀରେ-ଦୀରେ ନିଜ ଶୟନସ୍ଥଳକୁ ଯାଇ, କୋମଳ ପତ୍ର ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଵଵୃତେ ଶାନ୍ତା ତଯୋସ୍ ତାପସଯୋଃ କଥା । ସ୍ଵଵ୍ଯାପାରୋଚିତା ପୁଷ୍ପଶ୍ରୀର୍ ଇଵର୍ତୁସ୍ ସ୍ଵମାସଯୋଃ
ତାପରେ, ସେଇ ଦୁଇ ତାପସଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତ ଓ ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ଏହି କଥାମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟର ଅନୁକୂଳ ଥିଲା, ଯେପରି ଫୁଲ ନିଜ ଋତୁରେ ଖିଲିଉଠେ।
ପପ୍ରଚ୍ଛାଥାତିଥିଂ ଗାଧିଃ ପ୍ରସଙ୍ଗାପତିତଂ ଵଚଃ । କିମ୍ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସୁକୃଶାଙ୍ଗସ୍ ତ୍ଵଂ କିମ୍ ଇତି ଶ୍ରମଵାନ୍ ଅସି
ତାପରେ ଗାଧି ଅତିଥିକୁ ପଚାରିଲେ, ଯିଏ ଅଚାନକ ଆସିଥିଲେ— 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଏତେ ଶୁଖିଳ ଶରୀର ହେବାର କାରଣ କଣ? ଏବଂ ଏତେ କ୍ଲାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଛ?''
ମମାତିକାର୍ଶ୍ଯଶ୍ରମଯୋର୍ ଭଗଵଞ୍ ଶୃଣୁ କାରଣମ୍ । କଥଯାମି ଯଥାଭୂତଂ ଵଯଂ ନାସତ୍ଯଵାଦିନଃ
ମୋର ଏହି ଅତ୍ୟଧିକ ଶୁଖିଳତା ଓ କ୍ଲାନ୍ତିର କାରଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଭଗବନ୍। ମୁଁ ଯଥାଯଥ୍ୟ କଥା କହିବି, କାରଣ ଆମେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କୁହୁନାହିଁ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଵସୁଧାପୀଠେ ଉତ୍ତରାଶାନିକୁଞ୍ଜକେ । କୀରୋ ନାମାତିଵିଖ୍ଯାତଶ୍ ଶ୍ରୀମାଞ୍ ଜନପଦୋ ମହାନ୍
ଏହି ପୃଥିବୀରେ, ଉତ୍ତର ଦିଗର ଏକ ଉଦ୍ୟାନରେ, କିର ନାମରେ ଏକ ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଧନୀ ଦେଶ ଅଛି।
ତତ୍ରାହମ୍ ଅଵସଂ ମାସଂ ପୂଜ୍ଯମାନଃ ପୁରେ ଜନୈଃ । ଅନନ୍ତାସ୍ଵାଦଲୋଲାତ୍ମଚିତ୍ତଵେତାଲମୋହିତଃ
ସେଠାରେ ମୁଁ ଏକ ମାସ ରହିଥିଲି, ସେହି ସହରର ଲୋକମାନେ ମୋତେ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ। ମୋ ମନ ଅନେକ ଭୋଗର ଆସ୍ବାଦ ଓ ଆତ୍ମସୁଖର ମଦରେ ମୋହିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଏକଦୈକେନ ତତ୍ରୋକ୍ତଂ କଥାପ୍ରସ୍ତାଵତଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଇହାଭୂଚ୍ ଛ୍ଵପଚୋ ରାଜା ଵର୍ଷାଣ୍ଯ୍ ଅଷ୍ଟୌ ଦ୍ଵିଜେତି ମେ
ଏକ ଦିନ, କଥାବାର୍ତ୍ତା ଚଳିଥିବାବେଳେ କେହି କହିଲେ, 'ଏଠାରେ ଏକ କୁକୁର ମାଂସ ଖାଉଥିବା ଲୋକ ଆଠ ବର୍ଷ ରାଜା ଥିଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।'
ତତୋ ଗ୍ରାମେଷୁ ମତ୍ପୃଷ୍ଟୈଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସକଲଜନ୍ତୁଭିଃ । ରାଜା ବଭୂଵ ଶ୍ଵପଚୋ ଵର୍ଷାଣ୍ଯ୍ ଅଷ୍ଟାଵ୍ ଇହେତି ତୈଃ
ତାପରେ ମୁଁ ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକୁ ପଚାରିଲି, ସମସ୍ତ ଲୋକ କହିଲେ, 'ଏଠାରେ ଏକ କୁକୁର ମାଂସ ଖାଉଥିବା ଲୋକ ଆଠ ବର୍ଷ ରାଜା ଥିଲେ।'
ସ ଏଵାନ୍ତେ ପରିଜ୍ଞାତଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଜ୍ଵଲନଂ ଜଵାତ୍ । ତତୋ ଦ୍ଵିଜଶତାନୀହ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାନି ହୁତାଶନମ୍
ଶେଷରେ ଏହି କଥା ଜଣାପଡ଼ିବା ପରେ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ତାପରେ ଏଠାରେ ଶତଶତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ହବନାଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଇତି ତେଷାଂ ମୁଖାଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତସ୍ମାନ୍ ନିର୍ଗତ୍ଯ ମଣ୍ଡଲାତ୍ । ପ୍ରଯାଗେ ଽକରଵଂ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯୈ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତମ୍ ଅହଂ ଦ୍ଵିଜ
ଏଭଳି ସେମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣି, ମୁଁ ସେ ଅଞ୍ଚଳରୁ ବାହାରି ଆସି, ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ପ୍ରୟାଗରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କଲି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
କୃତ୍ଵା ଚାନ୍ଦ୍ରାଯଣସ୍ଯାନ୍ତେ ତୃତୀଯସ୍ଯାଦ୍ଯ ପାରଣମ୍ । ଇହାହମ୍ ଆଗତସ୍ ତେନ ଶ୍ରାନ୍ତୋ ଽସ୍ମ୍ଯ୍ ଅତିକୃଶୋ ଽସ୍ମି ଚ
ମୁଁ ତୃତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତର ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ଏହି ଦିନ, ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ଖୁବ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି।
ଇତି ଶ୍ରୁତଵତା ତେନ ଗାଧିନା ସ ତଦା ଦ୍ଵିଜଃ । ଭୂଯଃ ପୃଷ୍ଟୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଏଵ କଥଯାମ୍ ଆସ ନାନ୍ଯଥା
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଗାଧି ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁଣି ପଚାରିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ପୁଣି ସେଇ କଥା ହିଁ କହିଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ଅଥ ଵିସ୍ମଯଵାନ୍ ଗାଧିସ୍ ତାଂ ନୀତ୍ଵା ତତ୍ର ଶର୍ଵରୀମ୍ । ଜଗଦ୍ଗେହମହାଦୀପେ ରଵାଵ୍ ଉଦଯମ୍ ଆଗତେ
ତାପରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଇଥିବା ଗାଧି ସେଠାରେ ରାତି କାଟିଲେ। ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମହାଦୀପ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହେଲାପରେ,
କୃତେ ପ୍ରାତସ୍ତନଵିଧାଵ୍ ଆପୃଚ୍ଛ୍ଯାଶ୍ଵ୍ ଅତିଥୌ ଗତେ । ଇଦଂ ସଞ୍ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଵିସ୍ମଯୋଦ୍ଧୁରଯା ଧିଯା
ସକାଳ ନିୟମ କରି, ଅତିଥିକୁ ଘୋଡ଼ାରେ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଗାଧି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଥିବା ମନେ ଏହି କଥା ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଯନ୍ ମଯା ସମ୍ଭ୍ରମେ ଦୃଷ୍ଟଂ ସତ୍ଯଂ ଭୂତଂ ଦ୍ଵିଜେନ ତତ୍ । ଉକ୍ତଂ ମମେତି କିଂ ନାମ ସ୍ଯାନ୍ ମାଯାଶମ୍ବରେ କ୍ରମଃ
ମୁଁ ଯେଉଁଥିରେ ଭ୍ରମରେ ଦେଖିଥିଲି, ଦ୍ୱିଜଜନେ ଯଥାର୍ଥ କଥା କହିଥିଲେ—ଏହି ମାୟାର ଖେଳରେ କେଉଁଠି କିପରି ଅନୁକ୍ରମ ରହିଛି?
ଯଦ୍ ବନ୍ଧୁମଧ୍ଯେ ମରଣଂ ମଯା ତଦ୍ ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଆତ୍ମନଃ । ସା ମାଯୈଵ ନ ସନ୍ଦେହଶ୍ ଶେଷେ ପଶ୍ଯାମି ସତ୍ଯତାମ୍
ମୁଁ ନିଜ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ଯେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିଥିଲି, ସେଟି ନିଶ୍ଚୟ ମାତ୍ର ମାୟା, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବାକି ସବୁକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖୁଛି।
ତଦ୍ ଆତ୍ମଶ୍ଵପଚୋଦନ୍ତଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତାଵଦ୍ ଅଖିନ୍ନଧୀଃ । ହୂନମଣ୍ଡଲପର୍ଯନ୍ତଗ୍ରାମଂ ଗଚ୍ଛାମି ସତ୍ଵରମ୍
ସେହିପାଇଁ, ଅକ୍ଲାନ୍ତ ମନେ ମୁଁ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହୋଇ ନିଜର ଶ୍ୱପଚ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ, ହୂନ ମଣ୍ଡଳର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖିବାକୁ ଯିବି।