ରାଜ୍ଯସଜ୍ଜନସମ୍ପର୍କପଵିତ୍ରୀକୃତଧୀରଧୀଃ । ଗଵଲଶ୍ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଶୋକଵ୍ଯାକୁଲଚେତନଃ
ରାଜ୍ୟର ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଗବଳ, ଶୋକରେ ଭରିଯାଇଥିବା ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ମଦର୍ଥମ୍ ଅତ୍ଯନର୍ଥୋ ଽଯଂ ଦେଶେ ଽସ୍ମିନ୍ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଗତଃ । ଅକାଲକଲ୍ପାନ୍ତସମସ୍ ସର୍ଵନାଯକନାଶନଃ
ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଏଠାରେ ଆସି ରହିଛି—ଏହା ଏକ ଅସମୟରେ ଆସିଥିବା ଯୁଗାନ୍ତ ଭଳି, ସମସ୍ତ ନେତାମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଉଛି।
କିଂ ମେ ଦୁଃଖିତଜୀଵେନ ମରଣଂ ମେ ମହୋତ୍ସଵଃ । ଲୋକନିନ୍ଦ୍ଯସ୍ଯ ଦୁର୍ଜନ୍ତୋର୍ ଜୀଵିତାନ୍ ମରଣଂ ଵରମ୍
ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଜୀବନ ମୋ ପାଇଁ କଣ କାମର? ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ହେବ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ପାଇଁ ଜୀବନ ଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭଲ।
ଇତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଗଵଲୋ ଜ୍ଵଲିତେ ଜ୍ଵଲନେ ପୁରଃ । ପତଙ୍ଗଵଦ୍ ଅନୁଦ୍ଵେଗମ୍ ଅକରୋଦ୍ ଆହୁତିଂ ଵପୁଃ
ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଗବଳ ନିଜେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇନାହିଁ, ଆଗରେ ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜ ଶରୀର ଆହୁତି ଦେଲେ, ପୋକା ଭଳି।
ତସ୍ମିନ୍ ବଲାଦ୍ ଗଵଲନାମ୍ନି ହୁତାଶରାଶୌ ଦେହେ ପତତ୍ଯ୍ ଅଵଯଵାକୁଲତାଂ ପ୍ରଯାତେ । ସ୍ଵାଙ୍ଗାଵଦାହଦହନସ୍ଫୁରଣାନୁରୋଧାଦ୍ ଅନ୍ତର୍ଜଲେ ଝଗିତି ବୋଧମ୍ ଅଵାପ ଗାଧିଃ
ଗବଳ ନାମକ ଏହି ଦେହ ଜବରଦସ୍ତି ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଲା, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ବିକୃତ ହେବାରେ, ନିଜ ଦେହର ତୀବ୍ର ଜଳନ ଅନୁସାରେ, ଗାଧି ତୁରନ୍ତ ପାଣିରେ ସଚେତନତା ପାଇଲେ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵତ୍ଯ୍ ଅଥ ମୁନୌ ଦିଵସୋ ଜଗାମ ସାଯନ୍ତନାଯ ଵିଧଯେ ଽସ୍ତମ୍ ଇନୋ ଜଗାମ । ସ୍ନାତୁଂ ସଭା କୃତନମସ୍କରଣା ଜଗାମ ଶ୍ଯାମାକ୍ଷଯେ ରଵିକରୈଶ୍ ଚ ସହାଜଗାମ
ଏଭଳି ମୁନି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ପରେ, ଦିନ ଧୀରେ ଧୀରେ ସଂଧ୍ୟାବେଳକୁ ଯାଇଲା ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା। ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ନମସ୍କାର କରି, ନଦୀତଟରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସହିତ ସେମାନେ ଗଲେ।
ମୁହୂର୍ତଦ୍ଵିତଯେନାଥ ଗାଧେର୍ ଆଧିଭରଭ୍ରମାତ୍ । ପ୍ରଶଶାମାକୁଲୀଭାଵୋ ଵେଲାଵତ୍ତ୍ଵମ୍ ଇଵାମ୍ବୁଧେଃ
ଏହାପରେ, କେବଳ ଦୁଇଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ଗାଧିଙ୍କ ମନର ଭାର ଓ ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହେଇଗଲା, ଯେପରି ଦୁଧରା ଲହରୀ ସମୁଦ୍ରରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ପଯୋନିର୍ମାଣସମ୍ମୋହାତ୍ ତସ୍ମାତ୍ ସ ଵିରରାମ ହ । କଲ୍ପାନ୍ତସମଯେ ବ୍ରହ୍ମା ଜଗଦ୍ଵିରଚନାଦ୍ ଇଵ
ପାଣିର ମାୟାରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେବାରୁ, ସେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରୁ ବାହାରିଗଲେ, ଯେପରି ଏକ ଯୁଗର ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କାମରୁ ବିରତ ହୁଅନ୍ତି।
ବୋଧମ୍ ଆପ ଶନୈଶ୍ ଶାନ୍ତସ୍ ସ୍ଵମ୍ ଏଵୋନ୍ନିଦ୍ରଧୀରଧୀଃ । କ୍ଷୀଵତାଯାଂ ପ୍ରଶାନ୍ତାଯାଂ ଯଥା ପରିଣତାସଵଃ
ସେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ସ୍ୱଚେତନାକୁ ପୁନି ପାଇଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ନିଜେ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା, ଯେପରି ପାକା ମଦ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇଦଂ କାର୍ଯମ୍ ଇଦଂ ନେତି ଦଦର୍ଶ ହ । ନିଶାଵ୍ଯପଗମେ ଲୋକୋ ଯଥା କ୍ଷୀଣତମଃପଟେ
ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିଲେ—‘ଏହି ମୁଁ, ଏହି ମୋର କାମ, ଏହି ମୋର ନୁହେଁ’—ଯେପରି ରାତି ଶେଷରେ ଅନ୍ଧାର ହଟିଗଲାପରେ ସାରା ସଂସାରକୁ ଲୋକେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖନ୍ତି।
ସ୍ମୃତସ୍ଵରୂପୋ ଵଦନମ୍ ଉଦ୍ଦଧ୍ରେ ସ ଜଲାନ୍ତରାତ୍ । ଶିଶିରାନ୍ତେ ପ୍ରବୁଦ୍ଧାତ୍ମା ସରୋଜମ୍ ଇଵ ମାଧଵଃ
ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ମନେପକାଇ, ସେ ଜଳ ଭିତରୁ ମୁହଁ ଉଠାଇଲେ; ଶୀତ ଋତୁ ଶେଷରେ ଯେପରି ମନ ଜାଗିଉଠେ, ବସନ୍ତ ଆସିଲେ ଯେପରି ପଦ୍ମ ଖିଲିଯାଏ।
ଵନଵାରିକକୁବ୍ଵ୍ଯୋମଵତୀଂ ଵସୁମତୀମ୍ ଇମାମ୍ । ଅନ୍ଯାମ୍ ଏଵ ପୁରଃ ପଶ୍ଯନ୍ ପରଂ ଵିସ୍ମଯମ୍ ଆଯଯୌ
ବନ ଝରଣାର ଜଳରେ ଆକାଶ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହେବା ପରି, ସେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ସାମ୍ନାରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଭାବି ଦେଖି, ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ।
କୋ ଽହଂ କିମ୍ ଇଵ ପଶ୍ଯାମି କିମ୍ ଅକାର୍ଷମ୍ ଅହଂ କିଲ । ଏଵଂ ଵିଚାରଯଂଶ୍ ଚିତ୍ରଂ ସଭ୍ରୂଭଙ୍ଗମ୍ ଅଭୂତ୍ କ୍ଷଣମ୍
ମୁଁ କିଏ? ମୁଁ କଣ ଦେଖୁଛି? ମୁଁ କ'ଣ କରିଛି?—ଏଭଳି ଭାବି, ସେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭୃକୁଟି ଚମକାଇ ରହିଲେ।
ଏତନ୍ମୁହୂର୍ତମାତ୍ରେଣ ସମ୍ଭ୍ରମଂ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଅହମ୍ । ଇତି ଵିଜ୍ଞାଯ ସଲିଲାଦ୍ ଉଦସ୍ଥାଦ୍ ଉଦଯାର୍କଵତ୍
ସେ ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ମୁଁ ଭ୍ରମ ଦେଖିଲି; ଏହା ବୁଝି, ସେ ଜଳରୁ ଉଠିଲେ, ଯେପରି ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠେ।
ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଚ ତଟେ କ୍ଵ ମେ ମାତା କ୍ଵ ମେ ପ୍ରିଯା । ଯଦ୍ ଅହଂ ମୃତିମ୍ ଆଯାତୋ ମଧ୍ଯେ ମାତୃମହେଲଯୋଃ
ତଟରେ ଦଁଡାଇ ସେ ଭାବିଲେ: ମୋର ମାଁ କେଉଁଠି, ମୋର ପ୍ରିୟା କେଉଁଠି? ଯେଉଁବେଳେ ମୁଁ ମାଁ ଓ ସ୍ତେପ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଆସିଥିଲି।
ବାଲସ୍ଯ ମାତାପିତରୌ ନଷ୍ଟୌ କିଲ ମମାମତେଃ । ଵାତନୀତସ୍ଯ ପତ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଵଲ୍ଲୀଵୃକ୍ଷାଵ୍ ଇଵାଗ୍ନିନା
ମୁଁ ଛୁଆବେଳେ ମୋର ମା'ବାପା ହରାଇଯାଇଥିଲେ, ମୋର ମନ ଭ୍ରମିତ ଥିଲା; ଯେପରି ବାତାସରେ ଉଡ଼ିଯାଉଥିବା ପତ୍ର ଭଳି, ଦୁଇଟି ଲତା ଓ ଗଛ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଏ।
ଅଵିଵାହୋ ଽସ୍ମି ଜାନାମି ନ ସ୍ଵରୂପମ୍ ଅପି ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଦୁଷ୍ଟାଯାଃ କ୍ଷୋଭକାରିଣ୍ଯା ମଦିରାଯା ଇଵ ଦ୍ଵିଜଃ
ମୁଁ ବିବାହିତ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀର ସ୍ୱଭାବ କଣ ତାହା ମଧ୍ୟ ଜାଣେନି; ଯେପରି ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ ଉତ୍ତେଜନାକାରୀ ମଦର ପ୍ରଭାବ ବୁଝିପାରେନି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଏତଦ୍ ଅସଦ୍ଭୂତମ୍ ଅହଂ କିଂ ନାମ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ । ଵିଵିଧାରମ୍ଭସଂରମ୍ଭଂ ଗନ୍ଧର୍ଵୋ ନଗରଂ ଯଥା
ତେଣୁ, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ—ମୁଁ କଣ ଦେଖିଲି? ଏହା ସବୁ କେବଳ ନାନା ପ୍ରକାର ଆରମ୍ଭର ହଳଚଳ, ଯେପରି ଗାନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଦେଖାଯାଏ।
ତଦ୍ ଆସ୍ତାମ୍ ଏତଦ୍ ଏଷା ହି ବନ୍ଧୁମଧ୍ଯମୃତସ୍ଥିତିଃ । ମାଯା ମୋହେ ମନାଗ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ନ ସତ୍ଯମ୍ ଉପଲଭ୍ଯତେ
ଏହା ଯେପରି ଅଛି, ତେଣୁ ରହିଯାଉ। ଏହା କେବଳ ପରିବାର-ପରିଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ଅବସ୍ଥା। ଏହି ମାୟା ଓ ଭ୍ରମରେ ଏଠାରେ କିଛିମାତ୍ର ସତ୍ୟ ମିଳେନି।
ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵମ୍ ଅନନ୍ତାସୁ ଭ୍ରମଦୃଷ୍ଟିଷୁ ଦେହିନାମ୍ । ଚେତୋ ଭ୍ରମତି ଶାର୍ଦୂଲୋ ଵନରାଜିଷ୍ଵ୍ ଇଵୋନ୍ମଦଃ
ସଦା, ଅନେକ ଭ୍ରମାଣ୍ତି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେହୀମାନେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ମନ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ମତିହାରା ବାଘ ଭଳି ଭ୍ରମଣ କରେ।
ଅଵଧୀର୍ଯେତି ତଂ ଚିତ୍ତମୋହଂ ଗାଧିର୍ ନିନାଯ ସଃ । ଦିନାନି କତିଚିତ୍ ତସ୍ମିନ୍ ସ୍ଵକ ଏଵାଶ୍ରମେ ତଦା
ସେ ମନର ଏହି ଭ୍ରମକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ଗାଧି ତାଙ୍କର ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ କିଛି ଦିନ ରହିଲେ।
ଏକଦା ଗାଧିମ୍ ଆଗଚ୍ଛତ୍ କଶ୍ଚିଦ୍ ଅନ୍ନପ୍ରିଯୋ ଽତିଥିଃ । ବ୍ରହ୍ମାଣମ୍ ଇଵ ଦୁର୍ଵାସାସ୍ ସ ଵିଶଶ୍ରାମ ସଶ୍ରମଃ
ଏକ ଦିନ, ଗାଧିଙ୍କ ଘରକୁ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରିୟ ଏକ ଅତିଥି ଆସିଲେ; ସେ ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ଥିଲେ, ଦୁର୍ବାସା ମୁନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ପରି ସେଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ।
ପରମାଂ ତୃପ୍ତିମ୍ ଆନୀତଃ ଫଲପୁଷ୍ପରସାଶନୈଃ । ସୋ ଽତିଥିର୍ ଗାଧିନା ତେନ ଵସନ୍ତେନେଵ ପାଦପଃ
ଫଳ, ଫୁଲ ଓ ରସ ଭୋଜନ କରି ଅତିଥି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ପାଇଲେ; ଗାଧିଙ୍କ ଦୟାରେ ସେ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ଗଛ ପରି ହେଲେ।
ଅଥ ଵନ୍ଦିତସନ୍ଧ୍ଯୌ ତୌ କୃତଜପ୍ଯାଵ୍ ଉଭାଵ୍ ଅପି । କ୍ରମାଚ୍ ଛଯନମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ତସ୍ଥତୁର୍ ମୃଦୁପଲ୍ଲଵମ୍
ତାପରେ, ଦୁଇଜଣେ ସଂଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା କରି ଓ ଜପାଭ୍ୟାସ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଦୀରେ-ଦୀରେ ନିଜ ଶୟନସ୍ଥଳକୁ ଯାଇ, କୋମଳ ପତ୍ର ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଵଵୃତେ ଶାନ୍ତା ତଯୋସ୍ ତାପସଯୋଃ କଥା । ସ୍ଵଵ୍ଯାପାରୋଚିତା ପୁଷ୍ପଶ୍ରୀର୍ ଇଵର୍ତୁସ୍ ସ୍ଵମାସଯୋଃ
ତାପରେ, ସେଇ ଦୁଇ ତାପସଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତ ଓ ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ଏହି କଥାମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟର ଅନୁକୂଳ ଥିଲା, ଯେପରି ଫୁଲ ନିଜ ଋତୁରେ ଖିଲିଉଠେ।
ପପ୍ରଚ୍ଛାଥାତିଥିଂ ଗାଧିଃ ପ୍ରସଙ୍ଗାପତିତଂ ଵଚଃ । କିମ୍ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସୁକୃଶାଙ୍ଗସ୍ ତ୍ଵଂ କିମ୍ ଇତି ଶ୍ରମଵାନ୍ ଅସି
ତାପରେ ଗାଧି ଅତିଥିକୁ ପଚାରିଲେ, ଯିଏ ଅଚାନକ ଆସିଥିଲେ— 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଏତେ ଶୁଖିଳ ଶରୀର ହେବାର କାରଣ କଣ? ଏବଂ ଏତେ କ୍ଲାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଛ?''
ମମାତିକାର୍ଶ୍ଯଶ୍ରମଯୋର୍ ଭଗଵଞ୍ ଶୃଣୁ କାରଣମ୍ । କଥଯାମି ଯଥାଭୂତଂ ଵଯଂ ନାସତ୍ଯଵାଦିନଃ
ମୋର ଏହି ଅତ୍ୟଧିକ ଶୁଖିଳତା ଓ କ୍ଲାନ୍ତିର କାରଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଭଗବନ୍। ମୁଁ ଯଥାଯଥ୍ୟ କଥା କହିବି, କାରଣ ଆମେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କୁହୁନାହିଁ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଵସୁଧାପୀଠେ ଉତ୍ତରାଶାନିକୁଞ୍ଜକେ । କୀରୋ ନାମାତିଵିଖ୍ଯାତଶ୍ ଶ୍ରୀମାଞ୍ ଜନପଦୋ ମହାନ୍
ଏହି ପୃଥିବୀରେ, ଉତ୍ତର ଦିଗର ଏକ ଉଦ୍ୟାନରେ, କିର ନାମରେ ଏକ ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଧନୀ ଦେଶ ଅଛି।
ତତ୍ରାହମ୍ ଅଵସଂ ମାସଂ ପୂଜ୍ଯମାନଃ ପୁରେ ଜନୈଃ । ଅନନ୍ତାସ୍ଵାଦଲୋଲାତ୍ମଚିତ୍ତଵେତାଲମୋହିତଃ
ସେଠାରେ ମୁଁ ଏକ ମାସ ରହିଥିଲି, ସେହି ସହରର ଲୋକମାନେ ମୋତେ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ। ମୋ ମନ ଅନେକ ଭୋଗର ଆସ୍ବାଦ ଓ ଆତ୍ମସୁଖର ମଦରେ ମୋହିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଏକଦୈକେନ ତତ୍ରୋକ୍ତଂ କଥାପ୍ରସ୍ତାଵତଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଇହାଭୂଚ୍ ଛ୍ଵପଚୋ ରାଜା ଵର୍ଷାଣ୍ଯ୍ ଅଷ୍ଟୌ ଦ୍ଵିଜେତି ମେ
ଏକ ଦିନ, କଥାବାର୍ତ୍ତା ଚଳିଥିବାବେଳେ କେହି କହିଲେ, 'ଏଠାରେ ଏକ କୁକୁର ମାଂସ ଖାଉଥିବା ଲୋକ ଆଠ ବର୍ଷ ରାଜା ଥିଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।'