ଇତି ନିର୍ଣୀଯ ନଗରେ ନାଗରା ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ ତଥା । ଅଭିତୋ ଜ୍ଵଲଯାମ୍ ଆସୁଶ୍ ଚିତାଶ୍ ଶତସହସ୍ରଶଃ
ଏଭଳି ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, ସହରର ଲୋକମାନେ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଶତ-ଶହ ଚିତା ଜଳାଇଲେ।
ଜ୍ଵଲିତାସ୍ଵ୍ ଅଭିତସ୍ ତାସୁ ତାରକାସ୍ଵ୍ ଇଵ ଖେ ତଦା । ବଭୂଵ ନଗରଂ ସର୍ଵମ୍ ଆକ୍ରନ୍ଦପରମାନଵମ୍
ସେଇ ସମୟରେ ଚାରିଦିଗରେ ଚିତାଗୁଡ଼ିକ ଜ୍ୱଳିଉଥିବା ବେଳେ, ସମଗ୍ର ସହର ଅତ୍ୟଧିକ କାନ୍ଦଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଗଲା, ଯେପରି ଆକାଶ ତାରାରେ ଭରିଯାଏ।
କରୁଣାରାଵମୁଖରୈଃ କଲତ୍ରୈର୍ ବାଷ୍ପଵର୍ଷିଭିଃ । ଅଵଷ୍ଟବ୍ଧଜ୍ଵଲତ୍କୁଣ୍ଡପାତସଜ୍ଜଜନଵ୍ରଜମ୍
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କଷ୍ଟରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଲୁହର ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ଜ୍ୱଳନ୍ତି ଚିତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପଡ଼ିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଇଥିଲେ।
ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡପ୍ରଵିଷ୍ଟାନାଂ ମନ୍ତ୍ରିଣାଂ ଭୃତ୍ଯରୋଦନୈଃ । କ୍ରନ୍ଦଦ୍ରଥ୍ଯଂ ଧ୍ଵନଦ୍ଗର୍ତମ୍ ଅରଣ୍ଯମ୍ ଇଵ ମାରୁତୈଃ
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ଦାସମାନେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ସମସ୍ତ ରାସ୍ତାକୁ ହୁଁକାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ବାତାସର ଗୁଞ୍ଜନ ଶୁଣାଯାଏ।
ଚିତିଦୀପିତଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାଂସମାଂସଲଗନ୍ଧଯା । ଜାତନୀହାରମ୍ ଉତ୍ପାତଵାତ୍ଯଯାଵକରୈର୍ ଧୁତୈଃ
ଚିତାରେ ପୁରାହିତମାନଙ୍କ ମାଂସ ପୋଡ଼ିବାର ଗନ୍ଧ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଛଡ଼ାଇ ଥିଲା, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ବଡ଼ ବାତ୍ୟା ଏହି ଅସ୍ଥିଭସ୍ମକୁ ଉଡ଼ାଇ ନେଉଥିଲା।
ଵାତଦୀର୍ଘଵସାଗନ୍ଧଧୂତାନୀତଖଗୋମ୍ଭିତୈଃ । ଅନ୍ତ୍ରୈର୍ ଵ୍ଯୋମଗତୈଶ୍ ଛନ୍ନଂ ଭାସ୍କରଂ ଜଲଦୈର୍ ଇଵ
ବାତାସରେ ପୋଡ଼ା ଚର୍ବିର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଆକାଶରେ ଅନ୍ତ୍ର ଆକର୍ଷିତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭିଡ଼ ଲାଗିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ମେଘ ଢାକିଦେଇଥିବା ପରି ଏହି ପକ୍ଷୀମାନେ ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କରିଥିଲେ।
ଵାତୋଦ୍ଧୂତଚିତାଵହ୍ନିପ୍ରଜ୍ଵଲତ୍ପୁରମଣ୍ଡଲମ୍ । ଉଡ୍ଡୀନାଗ୍ନିକଣଵ୍ରାତତାରାକ୍ରାନ୍ତଦିଗନ୍ତରମ୍
ବାତାସରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଚିତା ଅଗ୍ନିରେ ସମଗ୍ର ସହର ଜ୍ୱଳିଉଠିଥିଲା, ଆଗୁଣର ଚିଙ୍ଗାରି ଗୋଟିଏ ତାରାମାଳା ପରି ଆକାଶର ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଭରିଦେଇଥିଲା।
ପ୍ରମତ୍ତତସ୍କରଂ କ୍ରନ୍ଦଦ୍ବାଲକାନ୍ତକୁମାରକମ୍ । ସନ୍ତ୍ରସ୍ତନାଗରାପାସ୍ତଜୀଵିତାସ୍ଥମ୍ ଅସଂସ୍ଥିତି
ମଦରେ ମତ ଚୋରମାନେ ଇଠୁଏଠି ଘୁରୁଥିଲେ, ଛୁଆ ଓ ଯୁବକମାନେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଭୟଭୀତ ନାଗରିକମାନେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଉଥିଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ଥିରତା ଛାଇଯାଇଥିଲା।
ଅରକ୍ଷିତଗୃହଂ ଚୌରଲୁଣ୍ଠିତାଖିଲସଞ୍ଚଯମ୍ । ତ୍ଯକ୍ତପୁତ୍ରକଲତ୍ରଂ ଚ ମରଣଵ୍ଯଗ୍ରନାଗରମ୍
ଘରଗୁଡ଼ିକ ରକ୍ଷା ବିନା ଥିଲା, ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟ ଚୋରମାନେ ଲୁଟିନେଇଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ନିଜ ପିଲା ଓ ଜଣାନୀମାନେ ଛାଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ସହର ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଥିଲେ।
ତସ୍ମିଂସ୍ ତଥା ଵର୍ତମାନେ କଷ୍ଟେ ଵିଧିଵିପର୍ଯଯେ । ଅଶେଷଜନତାନାଶେ କଲ୍ପାନ୍ତସଦୃଶସ୍ଥିତୌ
ଏମିତି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ଭାଗ୍ୟର ଉଲ୍ଟାଅବସ୍ଥାରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥା ଏକ କଳ୍ପାନ୍ତ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ରାଜ୍ଯସଜ୍ଜନସମ୍ପର୍କପଵିତ୍ରୀକୃତଧୀରଧୀଃ । ଗଵଲଶ୍ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଶୋକଵ୍ଯାକୁଲଚେତନଃ
ରାଜ୍ୟର ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଗବଳ, ଶୋକରେ ଭରିଯାଇଥିବା ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ମଦର୍ଥମ୍ ଅତ୍ଯନର୍ଥୋ ଽଯଂ ଦେଶେ ଽସ୍ମିନ୍ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଗତଃ । ଅକାଲକଲ୍ପାନ୍ତସମସ୍ ସର୍ଵନାଯକନାଶନଃ
ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଏଠାରେ ଆସି ରହିଛି—ଏହା ଏକ ଅସମୟରେ ଆସିଥିବା ଯୁଗାନ୍ତ ଭଳି, ସମସ୍ତ ନେତାମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଉଛି।
କିଂ ମେ ଦୁଃଖିତଜୀଵେନ ମରଣଂ ମେ ମହୋତ୍ସଵଃ । ଲୋକନିନ୍ଦ୍ଯସ୍ଯ ଦୁର୍ଜନ୍ତୋର୍ ଜୀଵିତାନ୍ ମରଣଂ ଵରମ୍
ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଜୀବନ ମୋ ପାଇଁ କଣ କାମର? ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ହେବ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ପାଇଁ ଜୀବନ ଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭଲ।
ଇତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଗଵଲୋ ଜ୍ଵଲିତେ ଜ୍ଵଲନେ ପୁରଃ । ପତଙ୍ଗଵଦ୍ ଅନୁଦ୍ଵେଗମ୍ ଅକରୋଦ୍ ଆହୁତିଂ ଵପୁଃ
ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଗବଳ ନିଜେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇନାହିଁ, ଆଗରେ ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜ ଶରୀର ଆହୁତି ଦେଲେ, ପୋକା ଭଳି।
ତସ୍ମିନ୍ ବଲାଦ୍ ଗଵଲନାମ୍ନି ହୁତାଶରାଶୌ ଦେହେ ପତତ୍ଯ୍ ଅଵଯଵାକୁଲତାଂ ପ୍ରଯାତେ । ସ୍ଵାଙ୍ଗାଵଦାହଦହନସ୍ଫୁରଣାନୁରୋଧାଦ୍ ଅନ୍ତର୍ଜଲେ ଝଗିତି ବୋଧମ୍ ଅଵାପ ଗାଧିଃ
ଗବଳ ନାମକ ଏହି ଦେହ ଜବରଦସ୍ତି ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଲା, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ବିକୃତ ହେବାରେ, ନିଜ ଦେହର ତୀବ୍ର ଜଳନ ଅନୁସାରେ, ଗାଧି ତୁରନ୍ତ ପାଣିରେ ସଚେତନତା ପାଇଲେ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵତ୍ଯ୍ ଅଥ ମୁନୌ ଦିଵସୋ ଜଗାମ ସାଯନ୍ତନାଯ ଵିଧଯେ ଽସ୍ତମ୍ ଇନୋ ଜଗାମ । ସ୍ନାତୁଂ ସଭା କୃତନମସ୍କରଣା ଜଗାମ ଶ୍ଯାମାକ୍ଷଯେ ରଵିକରୈଶ୍ ଚ ସହାଜଗାମ
ଏଭଳି ମୁନି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ପରେ, ଦିନ ଧୀରେ ଧୀରେ ସଂଧ୍ୟାବେଳକୁ ଯାଇଲା ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା। ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ନମସ୍କାର କରି, ନଦୀତଟରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସହିତ ସେମାନେ ଗଲେ।
ମୁହୂର୍ତଦ୍ଵିତଯେନାଥ ଗାଧେର୍ ଆଧିଭରଭ୍ରମାତ୍ । ପ୍ରଶଶାମାକୁଲୀଭାଵୋ ଵେଲାଵତ୍ତ୍ଵମ୍ ଇଵାମ୍ବୁଧେଃ
ଏହାପରେ, କେବଳ ଦୁଇଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ଗାଧିଙ୍କ ମନର ଭାର ଓ ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହେଇଗଲା, ଯେପରି ଦୁଧରା ଲହରୀ ସମୁଦ୍ରରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ପଯୋନିର୍ମାଣସମ୍ମୋହାତ୍ ତସ୍ମାତ୍ ସ ଵିରରାମ ହ । କଲ୍ପାନ୍ତସମଯେ ବ୍ରହ୍ମା ଜଗଦ୍ଵିରଚନାଦ୍ ଇଵ
ପାଣିର ମାୟାରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେବାରୁ, ସେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରୁ ବାହାରିଗଲେ, ଯେପରି ଏକ ଯୁଗର ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କାମରୁ ବିରତ ହୁଅନ୍ତି।
ବୋଧମ୍ ଆପ ଶନୈଶ୍ ଶାନ୍ତସ୍ ସ୍ଵମ୍ ଏଵୋନ୍ନିଦ୍ରଧୀରଧୀଃ । କ୍ଷୀଵତାଯାଂ ପ୍ରଶାନ୍ତାଯାଂ ଯଥା ପରିଣତାସଵଃ
ସେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ସ୍ୱଚେତନାକୁ ପୁନି ପାଇଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ନିଜେ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା, ଯେପରି ପାକା ମଦ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇଦଂ କାର୍ଯମ୍ ଇଦଂ ନେତି ଦଦର୍ଶ ହ । ନିଶାଵ୍ଯପଗମେ ଲୋକୋ ଯଥା କ୍ଷୀଣତମଃପଟେ
ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିଲେ—‘ଏହି ମୁଁ, ଏହି ମୋର କାମ, ଏହି ମୋର ନୁହେଁ’—ଯେପରି ରାତି ଶେଷରେ ଅନ୍ଧାର ହଟିଗଲାପରେ ସାରା ସଂସାରକୁ ଲୋକେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖନ୍ତି।
ସ୍ମୃତସ୍ଵରୂପୋ ଵଦନମ୍ ଉଦ୍ଦଧ୍ରେ ସ ଜଲାନ୍ତରାତ୍ । ଶିଶିରାନ୍ତେ ପ୍ରବୁଦ୍ଧାତ୍ମା ସରୋଜମ୍ ଇଵ ମାଧଵଃ
ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ମନେପକାଇ, ସେ ଜଳ ଭିତରୁ ମୁହଁ ଉଠାଇଲେ; ଶୀତ ଋତୁ ଶେଷରେ ଯେପରି ମନ ଜାଗିଉଠେ, ବସନ୍ତ ଆସିଲେ ଯେପରି ପଦ୍ମ ଖିଲିଯାଏ।
ଵନଵାରିକକୁବ୍ଵ୍ଯୋମଵତୀଂ ଵସୁମତୀମ୍ ଇମାମ୍ । ଅନ୍ଯାମ୍ ଏଵ ପୁରଃ ପଶ୍ଯନ୍ ପରଂ ଵିସ୍ମଯମ୍ ଆଯଯୌ
ବନ ଝରଣାର ଜଳରେ ଆକାଶ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହେବା ପରି, ସେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ସାମ୍ନାରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଭାବି ଦେଖି, ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ।
କୋ ଽହଂ କିମ୍ ଇଵ ପଶ୍ଯାମି କିମ୍ ଅକାର୍ଷମ୍ ଅହଂ କିଲ । ଏଵଂ ଵିଚାରଯଂଶ୍ ଚିତ୍ରଂ ସଭ୍ରୂଭଙ୍ଗମ୍ ଅଭୂତ୍ କ୍ଷଣମ୍
ମୁଁ କିଏ? ମୁଁ କଣ ଦେଖୁଛି? ମୁଁ କ'ଣ କରିଛି?—ଏଭଳି ଭାବି, ସେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭୃକୁଟି ଚମକାଇ ରହିଲେ।
ଏତନ୍ମୁହୂର୍ତମାତ୍ରେଣ ସମ୍ଭ୍ରମଂ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଅହମ୍ । ଇତି ଵିଜ୍ଞାଯ ସଲିଲାଦ୍ ଉଦସ୍ଥାଦ୍ ଉଦଯାର୍କଵତ୍
ସେ ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ମୁଁ ଭ୍ରମ ଦେଖିଲି; ଏହା ବୁଝି, ସେ ଜଳରୁ ଉଠିଲେ, ଯେପରି ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠେ।
ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଚ ତଟେ କ୍ଵ ମେ ମାତା କ୍ଵ ମେ ପ୍ରିଯା । ଯଦ୍ ଅହଂ ମୃତିମ୍ ଆଯାତୋ ମଧ୍ଯେ ମାତୃମହେଲଯୋଃ
ତଟରେ ଦଁଡାଇ ସେ ଭାବିଲେ: ମୋର ମାଁ କେଉଁଠି, ମୋର ପ୍ରିୟା କେଉଁଠି? ଯେଉଁବେଳେ ମୁଁ ମାଁ ଓ ସ୍ତେପ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଆସିଥିଲି।
ବାଲସ୍ଯ ମାତାପିତରୌ ନଷ୍ଟୌ କିଲ ମମାମତେଃ । ଵାତନୀତସ୍ଯ ପତ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଵଲ୍ଲୀଵୃକ୍ଷାଵ୍ ଇଵାଗ୍ନିନା
ମୁଁ ଛୁଆବେଳେ ମୋର ମା'ବାପା ହରାଇଯାଇଥିଲେ, ମୋର ମନ ଭ୍ରମିତ ଥିଲା; ଯେପରି ବାତାସରେ ଉଡ଼ିଯାଉଥିବା ପତ୍ର ଭଳି, ଦୁଇଟି ଲତା ଓ ଗଛ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଏ।
ଅଵିଵାହୋ ଽସ୍ମି ଜାନାମି ନ ସ୍ଵରୂପମ୍ ଅପି ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଦୁଷ୍ଟାଯାଃ କ୍ଷୋଭକାରିଣ୍ଯା ମଦିରାଯା ଇଵ ଦ୍ଵିଜଃ
ମୁଁ ବିବାହିତ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀର ସ୍ୱଭାବ କଣ ତାହା ମଧ୍ୟ ଜାଣେନି; ଯେପରି ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ ଉତ୍ତେଜନାକାରୀ ମଦର ପ୍ରଭାବ ବୁଝିପାରେନି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଏତଦ୍ ଅସଦ୍ଭୂତମ୍ ଅହଂ କିଂ ନାମ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ । ଵିଵିଧାରମ୍ଭସଂରମ୍ଭଂ ଗନ୍ଧର୍ଵୋ ନଗରଂ ଯଥା
ତେଣୁ, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ—ମୁଁ କଣ ଦେଖିଲି? ଏହା ସବୁ କେବଳ ନାନା ପ୍ରକାର ଆରମ୍ଭର ହଳଚଳ, ଯେପରି ଗାନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଦେଖାଯାଏ।
ତଦ୍ ଆସ୍ତାମ୍ ଏତଦ୍ ଏଷା ହି ବନ୍ଧୁମଧ୍ଯମୃତସ୍ଥିତିଃ । ମାଯା ମୋହେ ମନାଗ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ନ ସତ୍ଯମ୍ ଉପଲଭ୍ଯତେ
ଏହା ଯେପରି ଅଛି, ତେଣୁ ରହିଯାଉ। ଏହା କେବଳ ପରିବାର-ପରିଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ଅବସ୍ଥା। ଏହି ମାୟା ଓ ଭ୍ରମରେ ଏଠାରେ କିଛିମାତ୍ର ସତ୍ୟ ମିଳେନି।
ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵମ୍ ଅନନ୍ତାସୁ ଭ୍ରମଦୃଷ୍ଟିଷୁ ଦେହିନାମ୍ । ଚେତୋ ଭ୍ରମତି ଶାର୍ଦୂଲୋ ଵନରାଜିଷ୍ଵ୍ ଇଵୋନ୍ମଦଃ
ସଦା, ଅନେକ ଭ୍ରମାଣ୍ତି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେହୀମାନେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ମନ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ମତିହାରା ବାଘ ଭଳି ଭ୍ରମଣ କରେ।