ଇତି ନିଗଦିତଵାନ୍ ଅସୌ ମହାତ୍ମା ପରିକରବନ୍ଧଗୃହୀତଵନ୍ଦ୍ଯତେଜାଃ । ଅକଥଯଦ୍ ଇଦମ୍ ଅଜ୍ଞତୋପଶାନ୍ତ୍ଯୈ ପରମପଦୈକଵିବୋଧନଂ ଵସିଷ୍ଠଃ
ଏଭଳି ମହାତ୍ମା, ଯାଙ୍କର ତେଜସ୍ବିତା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ସେ ବସିଷ୍ଠ ଅଜ୍ଞାନ ଦୂର କରିବା ଓ ସ୍ୱଶାନ୍ତି ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ଦେଉଥିବା ଏହି ଉପଦେଶ କହିଲେ।
ପୂର୍ଵମ୍ ଉକ୍ତଂ ଭଗଵତା ଯଜ୍ ଜ୍ଞାନଂ ପଦ୍ମଜନ୍ମନା । ସର୍ଗାଦୌ ଲୋକଶାନ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ତଦ୍ ଇଦଂ କଥଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପଦ୍ମଯୋନି ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଲୋକର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ କହିଥିଲେ, ସେଇ ଜ୍ଞାନକୁ ମୁଁ ଏବେ କହିବି।
କଥଯିଷ୍ଯସି ଵିସ୍ତୀର୍ଣାଂ ଭଗଵନ୍ ମୋକ୍ଷସଂହିତାଂ । ଇମଂ ତାଵତ୍ କ୍ଷଣଂ ଜାତଂ ସଂଶଯଂ ମେ ନିଵାରଯ
ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଆପଣ ମୋକ୍ଷ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିସ୍ତୃତ ଶାସ୍ତ୍ର କଥା କହିବେ; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୋ ମନରେ ଉଠିଥିବା ସନ୍ଦେହଟିକୁ ଦୟାକରି ଦୂର କରନ୍ତୁ।
ପିତା ଶୁକସ୍ଯ ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ଗୁରୁର୍ ଵ୍ଯାସୋ ମହାମୁନିଃ । ଵିଦେହମୁକ୍ତୋ ନ କଥଂ କଥଂ ମୁକ୍ତସ୍ ସୁତୋ ଽସ୍ଯ ସଃ
ଶୁକଙ୍କର ପିତା ବ୍ୟାସ ମହାମୁନି ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା ଗୁରୁ ଓ ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି; ତେବେ ତାଙ୍କର ପୁଅ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି?
ପରମାର୍କପ୍ରକାଶାନ୍ତସ୍ ତ୍ରିଜଗତ୍ତ୍ରସରେଣଵଃ । ଉତ୍ପତ୍ଯୋତ୍ପତ୍ଯ ଲୀନା ଯେ ନ ସଙ୍ଖ୍ଯାମ୍ ଉପଯାନ୍ତି ତେ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ ଭିତରେ ତିନି ଜଗତର ଅନେକ ଧୂଳିକଣା ଉଠି ଓ ଲୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କେବେ ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ।
ଵର୍ତମାନେ ଚ ଯାସ୍ ସନ୍ତି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଗଣକୋଟଯଃ । ଶକ୍ଯନ୍ତେ ନୈଵ ସଙ୍ଖ୍ଯାତୁଂ ତାଶ୍ ଚ କାଶ୍ଚନ କେନଚିତ୍
ଏବେ ମଧ୍ୟ ତିନି ଜଗତରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଅଛି; ସେଗୁଡ଼ିକୁ କେହି ଗଣିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏବଂ କେହି ତାହାର ଅଳ୍ପାଂଶ ମଧ୍ୟ ଗଣିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ପରାମ୍ଭୋଧୌ ଜଗତ୍ସର୍ଗତରଙ୍ଗକାଃ । ଯେ ତାଂଶ୍ ଚ ପରିସଙ୍ଖ୍ଯାତୁଂ ସଙ୍କଥୈଵ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଭବିଷ୍ୟତରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମୁଦ୍ରରେ ସୃଷ୍ଟିର ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଉଠିବ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ଯା ଭୂତା ଯା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତ୍ଯୋ ଜଗତ୍ସର୍ଗପରମ୍ପରାଃ । ତାସାଂ ଵିଚାରଣଂ ଯୁକ୍ତଂ ଵର୍ତମାନାସୁ କା କଥା
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ ହୋଇଯାଇଛି ଓ ଆସନ୍ତାକାଲି ହେବ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭାବିବା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ; କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଥିବା ସୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ କଣ କୁହିବା ଯାଏ?
ତିର୍ଯକ୍ପୁରୁଷଦେଵାଦେର୍ ଯୋ ଯୋ ରାମ ଵିନଶ୍ଯତି । ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ପ୍ରଦେଶେ ଽସୌ ତଦୈଵେଦଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ହେ ରାମ, ପଶୁ, ମନୁଷ୍ୟ କିମ୍ବା ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠିଏ ସେମାନେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଆତିଵାହିକନାମ୍ନାନ୍ତସ୍ ସ୍ଵହୃଦ୍ଯ୍ ଏଵ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ । ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଚିତ୍ତଶରୀରେଣ ଵ୍ଯୋମାତ୍ମାନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଅଜଃ
ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯାନ ନାମରେ, ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଜଗତ୍ ବସିଛି; ଆକାଶରେ, ମନର ଦେହ ସହିତ ଅଜନ୍ମା ଏହି ଆକାଶର ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଏଵଂ ମୃତା ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ମରିଷ୍ଯନ୍ତି ଚ କୋଟଯଃ । ଭୂତାନାଂ ଯା ଜଗନ୍ତ୍ଯ୍ ଆସାମ୍ ଉଦିତାନି ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
ଏଭଳି ଅନେକ ଜଗତରେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ କରିବେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଗତ ନିଜେ ନିଜେ ଉଦିତ ହୋଇ ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଦୁର୍ଵାତଭୂକମ୍ପ ଇଵ ପିଶାଚତ୍ରସ୍ତବାଲଵତ୍ । ମୁକ୍ତାଲୀଵାମଲେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ନୌସ୍ପନ୍ଦତରୁଯାନଵତ୍
ଯେପରି ତୀବ୍ର ପବନରେ ଦୁର୍ବା ଘାସ ହଲୁଚୁଁଡିଯାଏ, କିମ୍ବା ଭୂତରେ ଡରାଇଥିବା ପିଲାମାନେ, କିମ୍ବା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଆକାଶରେ ମୁକୁତା ମାଳା, କିମ୍ବା କମ୍ପିଥିବା ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭସୁଥିବା ନୌକାମାନେ—
ସ୍ଵପ୍ନସଂଵିତ୍ତିପୁରଵତ୍ ସ୍ମୃତିଜାତଖଵୃକ୍ଷଵତ୍ । ଜଗତ୍ସଂସରଣଂ ସ୍ଵାନ୍ତର୍ ମୃତୋ ଽନୁଭଵତି ସ୍ଵଯମ୍
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଜ୍ଞାନରେ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ସ୍ମୃତିର ଗଛ ପରି, ସେପରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ମନରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଗତିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ତତ୍ରାତିପରିଣାମେନ ତଦ୍ ଏଵ ଘନତାଂ ଗତମ୍ । ଇହ ଲୋକୋ ଽଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଜୀଵାକାଶେ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ସେଠାରେ ଅତିରିକ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଅନୁଭୂତି ଘନ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଏଠି ଜୀବର ଆକାଶରେ 'ଏହି ହେଉଛି ଜଗତ' ବୋଲି ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ପୁନସ୍ ତତ୍ରୈଵ ଜନ୍ମେହାମରଣାଦ୍ଯନୁଭୂତିମାନ୍ । ପରଲୋକଂ କଲ୍ପଯତି ମୃତସ୍ ତତ୍ର ତଥା ପୁନଃ
ପୁଣି ସେଠାରେ ଜଣେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଆଦି ଅନୁଭବ ସହିତ, ଏହିପରି ଆଉ ଏକ ନୂତନ ଲୋକକୁ ଆପଣେ ଆପଣେ ଚିନ୍ତା କରେ।
ତଦନ୍ତର୍ ଅନ୍ଯେ ପୁରୁଷାସ୍ ତେଷାମ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତଥା ପରେ । ସଂସାରା ଇତି ଭାନ୍ତୀମେ କଦଲୀଦଲପୀଠଵତ୍
ସେଠାରେ ଆଉ କିଛି ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଆଉ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ଗୁଡ଼ିକ କଦଳୀ ଗଛର ତଳିଆ ପତ୍ର ଭଳି ପରସ୍ପର ଆବରଣ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ନ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦିମହାଭୂତଗଣା ନ ଚ ଜଗତ୍କ୍ରମାଃ । ମୃତାନାଂ ସନ୍ତି ତତ୍ରାପି ତଥାପ୍ଯ୍ ଏଷାଂ ଜଗଦ୍ଭ୍ରମାଃ
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେଠାରେ ପୃଥିବୀ ଆଦି ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ବା ବିଭିନ୍ନ ଜଗତର ଅନୁକ୍ରମ ନାହିଁ; ତଥାପି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରକାର ଜଗତର ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଅଵିଦ୍ଯୈଵମ୍ ଅନନ୍ତେଯଂ ନାନାପ୍ରସଵଶାଲିନୀ । ଜଡାନାଂ ସରିଦ୍ ଆଦୀର୍ଘା ଜଗତ୍ସର୍ଗତରଙ୍ଗିଣୀ
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଅନନ୍ତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ଦେବାରେ ସମର୍ଥ, ମୂଢ଼ମତି ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଦୀର୍ଘ ନଦୀ ପରି, ଯାହାର ତରଙ୍ଗ ମାନେ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି।
ପରମାର୍ଥାମ୍ବୁଧୌ ସ୍ଫାରେ ରାମ ସର୍ଗତରଙ୍ଗକାଃ । ଭୂଯୋ ଭୂଯୋ ଵିଵର୍ତନ୍ତେ ତ ଏଵାନ୍ଯେ ଚ ଭୂରିଶଃ
ହେ ରାମ, ସତ୍ୟର ଅପାର ସମୁଦ୍ରରେ ସୃଷ୍ଟିର ତରଙ୍ଗଗୁଡିକ ପୁଣିପୁଣି ଉଠି ଓ ପଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି—କେବଳ ଏହି ତରଙ୍ଗମାନେ ନୁହେଁ, ଅନେକ ଅନ୍ୟ ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ସର୍ଵତସ୍ ସଦୃଶାଃ କେଚିତ୍ କୁଲକ୍ରମମନୋଗୁଣୈଃ । କେଚିଦ୍ ଅର୍ଧେନ ସଦୃଶାଃ କେଚିଚ୍ ଚାତିଵିଲକ୍ଷଣାଃ
କେତେକ ତରଙ୍ଗ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ, ପରିବାର ଓ ମନର ଗୁଣରେ ସମାନ; କେତେକ ଅଂଶତଃ ସମାନ, ଆଉ କେତେକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ।
ଇମଂ ଵ୍ଯାସମୁନିଂ ତତ୍ର ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଂ ସଂସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଯଥାସମ୍ଭଵଯା ଜ୍ଞାନଦୃଶା ଦର୍ଶସମାନଯା
ସେଠାରେ, ମୁଁ ଏହି ବ୍ୟାସ ମୁନିଙ୍କୁ, ତିରିଶିଏ ନମ୍ବରକୁ ସ୍ମରଣ କରେଉଛି, ଯେପରି ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ, ସେପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରିଥିଲି।
ଦ୍ଵାଦଶାନ୍ଯଧିଯସ୍ ତତ୍ର କୁଲାକାରେହିତୈସ୍ ସମାଃ । ଦଶ ସର୍ଵସମାକାରାଶ୍ ଶିଷ୍ଟାଃ କୁଲଵିଲକ୍ଷଣାଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ବାରୋଟିଙ୍କର ମନ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପରି, ପରିବାରର ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଏକାକାର; ଦଶଜଣ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ସମାନ, ଅବଶିଷ୍ଟମାନେ ପରିବାରରୁ ଭିନ୍ନ।
ଅଦ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଵ୍ଯାସଵାଲ୍ମୀକଯସ୍ ତଥା । ଭୃଗ୍ଵଙ୍ଗିରଃପୁଲସ୍ତ୍ଯାଶ୍ ଚ ତଥୈଵାଥାନ୍ଯ ଏଵ ଚ
ଆଜି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାସ, ବାଲ୍ମୀକି, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାନ ଲୋକମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହେବେ ।
ନାନାସୁରର୍ଷିଦେଵାନାଂ ଗଣାସ୍ ସମ୍ଭୂଯ ଭୂରିଶଃ । ଉତ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ଵିଲୀଯନ୍ତେ କଦାଚିଚ୍ ଚ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
ନାନା ପ୍ରକାର ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଅସୁରମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ବା ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ପୁନିପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ଏବଂ ନଶ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି ।
ବ୍ରହ୍ମଦ୍ଵାସପ୍ତତେସ୍ ତ୍ରେତା ଆସୀଦ୍ ଅସ୍ତି ଭଵିଷ୍ଯତି । ସ ଏଵାନ୍ଯଶ୍ ଚ ଲୋକଶ୍ ଚ ତ୍ଵଂ ଚାହଂ ଚେତି ଵେଦ୍ମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସତ୍ତରି ଦୁଇଟି ଯୁଗ—ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଅନ୍ୟ ଜଗତ, ତୁମେ ଓ ମୁଁ—ଏ ସବୁକୁ ମୁଁ ଜାଣେ ।
କ୍ରମେଣାସ୍ଯ ମୁନେର୍ ଇତ୍ଥଂ ଵ୍ଯାସସ୍ଯାଦ୍ଭୁତକର୍ମଣଃ । ସଂଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଽଵତାରୋ ଽଯଂ ଦଶମୋ ଦୀର୍ଘଦର୍ଶିନଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଏହି ବ୍ୟାସ ମୁନିଙ୍କର ଦଶମ ଅବତାର ଦୀର୍ଘଦର୍ଶୀଙ୍କ ଭାବେ ପରିଚିତ ହୁଏ ।
ଅଭୂମ ଵ୍ଯାସଵାଲ୍ମୀକିଯୁକ୍ତା ଵଯମ୍ ଅନେକଶଃ । ଅଭୂମ ଵଯମ୍ ଏଵେମେ ନାନାକାରାସ୍ ସମାଶଯାଃ
ଆମେ ବହୁବାର ବ୍ୟାସ ଓ ବାଲ୍ମୀକି ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛୁ। ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଭାବନାରେ, ଏହି ସମସ୍ତେ ଆମେ ନିଜେ।
ଭାଵ୍ଯମ୍ ଅଦ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅନେନେହ ନନୁ ଵାରାଷ୍ଟକଂ ପୁନଃ । ଭୂଯୋ ଽପି ଭାରତଂ ନାମ ସ୍ଵେତିହାସଂ କରିଷ୍ଯତି
ଏହି ଏକ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ପୁଣିଥରେ ବାରାଷ୍ଟକ କଥା ରଚିତ ହେବ। ଏବଂ ପୁଣିଥରେ 'ଭାରତ' ନାମକ ଏକ ନୂତନ ଇତିହାସ ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହେବ।
କୃତ୍ଵା ଵେଦଵିଭାଗଂ ଚ ନୀତ୍ଵାନେନ କୁଲଂ ପ୍ରଥାମ୍ । ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଂ ଚ ତତୋ ଗତ୍ଵା ଭାଵ୍ଯଂ ଵୈଦେହମୋକ୍ଷିଣା
ବେଦର ବିଭାଗ କରି, ନିଜ ପରିବାରର ଖ୍ୟାତି ପ୍ରସାର କରି, ସେ ପରେ ବ୍ରହ୍ମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ ଏବଂ ତା'ପରେ ବୈଦେହ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିବେ।
ଵୀତଶୋକଭଯଶ୍ ଶାନ୍ତୋ ନିର୍ଵାଣୋ ଗତକଲ୍ପନଃ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ଜିତମନା ଵ୍ଯାସୋ ଽଯମ୍ ଇତି ଵର୍ଣିତଃ
ଯିଏ ଶୋକ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ, ଶାନ୍ତ, ନିର୍ବାଣ, କଳ୍ପନା ଶୂନ୍ୟ, ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ମନକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ସେଇ ବ୍ୟାସ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।