କୀରେଷୁ ଶ୍ଵପଚୋ ରାଜ୍ଯଂ ଵର୍ଷାଣ୍ଯ୍ ଅଷ୍ଟୌ ଚକାର ହ । ଆର୍ଯଵୃତ୍ତମ୍ ଅଶେଷେଣ ତାଵତ୍କାଲଂ ବଭାର ହ
କୀର ଦେଶରେ, ସେ ଚଣ୍ଡାଳ ଆଠ ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କଲେ, ଏବଂ ସେଇ ସମୟ ସମସ୍ତ ଦିନ ଉଚ୍ଚ ଚରିତ୍ର ପାଳନ କରିଥିଲେ।
ଯଦୃଚ୍ଛଯୈକଦାଥାସାଵ୍ ଅତିଷ୍ଠତ୍ ତ୍ଯକ୍ତଭୂଷଣଃ । ଅତମସ୍ତାରକେନ୍ଦ୍ଵର୍କତେଜୋଽମ୍ବୁଦମ୍ ଇଵାମ୍ବରମ୍
ଏକଥର ସେ ଅପେକ୍ଷା କରିନଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଭୂଷଣ ଛାଡ଼ି ଦଣ୍ଡାଇ ରହିଲେ । ସେ ଯେପରି, ଆକାଶ ଅନ୍ଧାର, ତାରା, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ଛାଡ଼ି ମେଘରେ ଢାକିଯାଏ, ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।
ବହ୍ଵ୍ ଅମନ୍ଯତ ନୋ ହାରକେଯୂରଵସନାଦ୍ଯ୍ ଅସୌ । ପ୍ରଭୁତାବୃଂହିତଂ ଚେତୋ ନାହାର୍ଯମ୍ ଅଭିନନ୍ଦତି
ସେ ଆଉ ହାର, କଙ୍କଣ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉନଥିଲେ । ରାଜ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ମନ ବଡ଼ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯାହା ମିଳିପାରିବା ଜିନିଷରେ ଆନନ୍ଦ ମାନୁନଥିଲା ।
ଏକ ଏଵାଜିରଂ ବାହ୍ଯଂ ତାଦୃଗ୍ଵେଷସ୍ ସ ନିର୍ଯଯୌ । ମୁଖ୍ଯାଙ୍ଗନାନ୍ ନଭୋଭାଗାଦ୍ ଅନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ନ୍ ଇଵାଂଶୁମାନ୍
ସେ ମାତ୍ର ଏକଟି ବାହାର ଜାମା ପିନ୍ଧି, ଏପରି ଭାବରେ ବାହାରିଗଲେ । ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗନାମାନେ ସହିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଆକାଶରୁ ଭିତରକୁ ଯାଏ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ ।
ତତ୍ରାପଶ୍ଯଦ୍ ଘନଶ୍ଯାମଂ ପୀନଂ ଶ୍ଵପଚପେଟକମ୍ । ଗାଯନ୍ ମୃଦୁ ଵସନ୍ତୋତ୍ଥଂ କୋକିଲାନାମ୍ ଇଵ ଵ୍ରଜମ୍
ସେଠାରେ ସେ ଏକ ଘନ ଶ୍ୟାମ ଓ ମଜବୁତ ଚଣ୍ଡାଳକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ ବସନ୍ତର ଉପଜିଥିବା ଗୀତ ଗାଉଥିଲା, ଯେପରି କୋଇଲିମାନେ ଦଳେ ଗାଏ ।
ଧୁନାନଂ ଝଲ୍ଲରୀତନ୍ତ୍ରୀଂ କରପଲ୍ଲଵଲୀଲଯା । ମଧୁରେହଂ ରଣଦ୍ରେଫାମ୍ ଅଲିଶ୍ରେଣୀମ୍ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ସେ ନିଜର କମଳ ହାତର ଖେଳଧରା ଚଳନରେ ଏକ ଛୋଟ ଝଞ୍ଜ ଓ ତନ୍ତୁ ବାଦ୍ୟକୁ ନଡ଼ୁଥିଲେ, ଯାହାର ମଧୁର ସ୍ୱର ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ଫୁଲ ଲଗା ଗଛକୁ ଘେରି ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି।
ଅଥ ତସ୍ମାତ୍ ସମୁତ୍ତସ୍ଥୌ ଜରାଵାନ୍ ରକ୍ତଲୋଚନଃ । କାଚଶୃଙ୍ଗଂ ହିମାପୂର୍ଣମ୍ ଇଵ ଶ୍ଵପଚନାଯକଃ
ତାହାପରେ ସେଠାରୁ ଏକ ବୃଦ୍ଧ, ରକ୍ତ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ଚଣ୍ଡାଳମାନଙ୍କର ନେତା, ଏମିତି ଉଠିଆସିଲେ, ଯେପରି କାଚର ପାହାଡ଼ ତୁଷାରରେ ଭରିଯାଇଛି।
ଜ୍ଯୋ କଟଞ୍ଜେତି ସହସା ଵଦନ୍ କୀରମହୀପତେଃ । ଵଲ୍ଲ୍ଯାଂ କାକମ୍ ଇଵାନନ୍ଦାଜ୍ ଜାନ୍ଵଗ୍ରେ ଽଯୋଜଯତ୍ କରମ୍
ହଠାତ୍ ‘କଟଞ୍ଜ’ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି, ସେ ତାଙ୍କର ହାତକୁ ପକ୍ଷୀରାଜଙ୍କ ଘୁଁଡ଼ିରେ ରଖିଲେ, ଯେପରି ଆନନ୍ଦରେ କିଏ ଲତା ଉପରେ କାଉଁକୁ ବସାଏ।
ଉଵାଚେଦଂ ଚ କୀରେଶଂ ହେ ବନ୍ଧୋ ଭୋଃ କଟଞ୍ଜକ । କ୍ଵ ନୁ ସ୍ଥିତୋ ଽସି ଦିଷ୍ଟ୍ଯାଦ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟୋ ଽସି ଚିରବାନ୍ଧଵ
ସେ କୀରରାଜଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହେ ବନ୍ଧୁ, ହେ କଟଞ୍ଜକ, କେଉଁଠି ଥିଲୁ? ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଆଜି ତୁମକୁ ଦେଖିପାଇଲି, ମୋର ଦୀର୍ଘଦିନର ପୁରୁଣା ସାଙ୍ଗ।'
କ୍ଵାସି ଵିଶ୍ରାନ୍ତଵାନ୍ କାଲମ୍ ଏତାଵନ୍ତଂ ଵନାନ୍ତରେ । ବନ୍ଧୁଵୃନ୍ଦପରିତ୍ଯକ୍ତଃ ପରପୁଷ୍ଟ ଇଵୈକକଃ
ତୁମେ ଏତେ ଦିନ କେଉଁଠି ଅନ୍ତର୍ବନରେ ଏକାକି ବସିଥିଲ? ସମସ୍ତ ପରିବାର ଓ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବାବେଳେ, ଅନ୍ୟର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ତୁମେ କେମିତି ଅଛ?
ଇହ ରାଜା ଭଵନ୍ତଂ ଵା କଚ୍ଚିଦ୍ ଗେଯକଲାଵିଦମ୍ । ରକ୍ତକଣ୍ଠଂ ମାନଯତି ରାଗଵାନ୍ ଇଵ କୋକିଲମ୍
ଏଠାରେ ରାଜା ତୁମକୁ, ଯିଏ ସଙ୍ଗୀତର କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ରଙ୍ଗିନ କଣ୍ଠଧ୍ୱନି ଧାରଣ କରିଛ, ସେଇ ପ୍ରେମିକ ଜଣେ କୋଇଲିକୁ ଯେପରି ଆଦର କରେ, ସେପରି ଆଦର କରନ୍ତି କି?
ଆପୂରଯତି ଵା କଚ୍ଚିଦ୍ ଗୃହଵସ୍ତ୍ରାଶନାର୍ପଣୈଃ । ମଧୁସ୍ ତମାଲଵିଟପଂ ଫଲପତ୍ତ୍ରରସୈର୍ ଇଵ
ଏଠାରେ କିଏ ତୁମକୁ ଘରର ପୋଷାକ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ତୁମ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରେ? ମଧୁମକ୍ଷୀ ଯେପରି ତମାଳ ଗଛକୁ ତାହାର ଫଳ ଓ ପତ୍ରରସରେ ପୂରଣ କରିଦିଏ, ସେପରି କିଏ ତୁମକୁ ପୂରଣ କରେ?
ଦର୍ଶନେନ ତଵାଦ୍ଯାହଂ ପରାଂ ନିର୍ଵୃତିମ୍ ଆଗତଃ । ପଦ୍ମସ୍ ସୂର୍ଯୋଦଯେନେଵ ଚନ୍ଦ୍ରୋଦଯ ଇଵୋଦଧିଃ
ଆଜି ତୁମକୁ ଦେଖି ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଅନୁଭବ କରୁଛି—ଯେପରି ରବିଉଦୟରେ ପଦ୍ମ ଖୁସି ହୁଏ, କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟରେ ସମୁଦ୍ର ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ।
ଆନନ୍ଦାନାମ୍ ଅଶେଷାଣାଂ ଲାଭାନାଂ ମହତାମ୍ ଅପି । ଵିଶ୍ରାମାଣାମ୍ ଅନନ୍ତାନାଂ ସୀମାନ୍ତୋ ବନ୍ଧୁଦର୍ଶନମ୍
ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଦେଖିବା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ, ବଡ଼ ସଫଳତା ଓ ଅନନ୍ତ ବିଶ୍ରାମର ସୀମା।
ଶ୍ଵପଚେ ପ୍ରଵଦତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ରାଜା ତାଵତ୍ ତଯା ତଯା । ଚକାର ତତ୍କାଲଜଯା ଚେଷ୍ଟଯୈଵାଵଧୀରଣମ୍
ରାଜା ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଚଣ୍ଡାଳୀ ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଚଳନାରେ ଅବହେଳା ପ୍ରକାଶ କଲେ।
ତାଵଦ୍ ଵାତାଯନଗତାଃ କାନ୍ତାଃ ପ୍ରକୃତଯସ୍ ତଥା । ଶ୍ଵପଚୋ ଽଯମ୍ ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମ୍ଲାନତାମ୍ ଅଲମ୍ ଆଯଯୁଃ
ଏହି ସମୟରେ, ୱିଣ୍ଡୋରେ ଥିବା ମହିଳାମାନେ ଓ ସେବିକାମାନେ 'ଏହିଯେ ଚଣ୍ଡାଳ' ବୋଲି ଜାଣି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନମରା ହୋଇଗଲେ।
ପଦ୍ମାସ୍ ତୁଷାରଵୃଷ୍ଟ୍ଯେଵ ଗ୍ରାମାସ୍ ସାଵଗ୍ରହା ଇଵ । ଦାଵଵନ୍ତ ଇଵାଦ୍ରୀନ୍ଦ୍ରା ନାଗରା ନ ଵିରେଜିରେ
ପଦ୍ମମାନେ ତୁଷାର ପତନରେ ଯେପରି ମ୍ଲାନ, ଗ୍ରାମମାନେ ବିପଦରେ ଯେପରି ନିର୍ଜୀବ, ପାହାଡ଼ମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ଯେପରି ଦଗ୍ଧ, ସେପରି ନଗରମାନେ ତାଙ୍କର ଆଭା ହରାଇଦେଲେ।
ନୃପୋ ଽଵଧୀରଯାମ୍ ଆସ ସ ତାଂ ସ୍ଵଜନସଙ୍କଥାମ୍ । ଵୃକ୍ଷାଗ୍ରଗତମାର୍ଜାରଫେକ୍କାରଂ ମୃଗରାଡ୍ ଇଵ
ରାଜା ସେଇ ସ୍ବଜନମାନଙ୍କର କଥାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲର ସିଂହ ଗଛ ଉପରେ ବସିଥିବା ବିଲେଇର ଫୁସ୍କାରିକୁ ଅବହେଳା କରେ।
ସତ୍ଵରଂ ପ୍ରଵିଵେଶାନ୍ତଃପୁରମ୍ ଆମ୍ଲାନମାନଵମ୍ । ରାଜହଂସ ଇଵାଵର୍ଷସୀଦତ୍ସରସିଜଂ ସରଃ
ସେ ତୁରନ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତାଙ୍କର ଗର୍ବ ମୁଝିଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ରାଜହଂସ ଅଘୋଷ ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ତଳା ଝିଲିକୁ ଯାଏ।
ସର୍ଵାଵଯଵଵିଶ୍ରାନ୍ତାଂ ମ୍ଲାନତାମ୍ ଅଲମ୍ ଆଯଯୌ । ଜାନୁସ୍ତମ୍ଭାନ୍ତରମହାରନ୍ଧ୍ରସ୍ଥାଗ୍ନିର୍ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ମନ ମୁଝିଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ଗଛର ମୂଳ ଭିତରେ ଅଗ୍ନି ଲୁଚି ରହିଲେ ଗଛ ଶୁଯିଯାଏ।
ତତ୍ରାପଶ୍ଯଦ୍ ଅସୌ ସର୍ଵଂ ଵିଷଣ୍ଣଵଦନଂ ଜନମ୍ । ଜାଲଂ କୁଙ୍କୁମପୁଷ୍ପାଣାଂ ଭୁକ୍ତମୂଲମ୍ ଇଵାଖୁନା
ସେଠାରେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁହଁ ହେଲା ମାନ୍ଦ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି କୁଁଜିରେ ଥିବା କୁଙ୍କୁମ ଫୁଲ ତଳ ଉନ୍ମୂଳିତ ହୋଇଯାଇଛି।
ମନ୍ତ୍ରିଣୋ ନାଗରା ନାର୍ଯସ୍ ତତସ୍ ତେ ତଂ ମହୀପତିମ୍ । ନାସ୍ପ୍ରାକ୍ଷୁର୍ ଅପି ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ଗୃହ ଏଵ ଶଵଂ ଯଥା
ମନ୍ତ୍ରୀ, ନଗରବାସୀ ଓ ନାରୀମାନେ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଘରେ ଥିବା ମୃତଦେହକୁ ଯେପରି ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ କଥା ହେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ତାଙ୍କ ସହ କଥା ହେଲେ ନାହିଁ।
ଭୃତ୍ଯାଶ୍ ଚାକୃତସତ୍କାରଂ ଦୂର ଏଵ ତମ୍ ଅତ୍ଯଜନ୍ । ଦୁଃଖଯୁକ୍ତା ଘନସ୍ନେହା ଅପି ବାଲଶଵଂ ଯଥା
ତାଙ୍କର ଭୃତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ସମ୍ମାନ ଦେଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ଦୂରରେ ରହିଲେ, ଯେପରି ଲୋକେ ଛୁଆ ମୃତଦେହକୁ ଦେଖି ଦୁଃଖ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅନାନନ୍ଦମୁଖଂ ଶ୍ଯାମଶରୀରଂ ଶ୍ରୀଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଦଗ୍ଧଂ ସ୍ଥଲମ୍ ଇଵୈନଂ ତେ ବହ୍ଵ୍ ଅମନ୍ଯନ୍ତ ନାକୁଲାଃ
ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଆନନ୍ଦ ନଥିଲା, ଦେହ କଳା ଓ ତେଜ ହୀନ ଦେଖି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜଳିଯାଇଥିବା ଜମି ପରି ଅଦୃଷ୍ଟ କଲେ, କୌଣସି ଚିନ୍ତା କଲେ ନାହିଁ।
ଧୂମାଯମାନଦେହସ୍ଯ ପରିତାପଦଶାଵତୀ । ନାଢୌକତାସ୍ଯ ଜନତା ପାର୍ଶ୍ଵମ୍ ଅଗ୍ନିଗିରେର୍ ଇଵ
ଧୂଆଁରେ ଢାକିଯାଇଥିବା ତାଙ୍କ ଦେହ ଦେଖି ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଜଳୁଥିବା ପାହାଡ଼ ପାଖରେ ଯିବାକୁ ଭୟ କରିଥିବା ପରି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୂରରେ ରଖିଲେ।
ମନ୍ଦୋତ୍ସାହସମୁଦ୍ଭୂତାସ୍ ତନ୍ଵ୍ଯସ୍ ସଙ୍ଘାତଵର୍ଜିତାଃ । ଏତଦାଜ୍ଞାଃ ପରଂ ପ୍ରାପୁର୍ ଭସ୍ମନୀଵାମ୍ବୁଵିପ୍ରୁଷଃ
ଅଳ୍ପ ଉତ୍ସାହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏହି ଆଦେଶଗୁଡ଼ିକ, କୌଣସି ଭଲ ସହାୟତା ନଥିବାରୁ, ଗରମ ଛାର ଉପରେ ପାଣିର ଛିଟା ଯେମିତି ହରାଯାଏ, ସେମିତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା।
କ୍ରୂରକର୍ମକରାକାରାତ୍ ସଙ୍ଗତୋ ଽଶୁଭଦାଯିନଃ । ତସ୍ମାଦ୍ ଵିଶେଷେଣ ଜନା ରାକ୍ଷସାଦ୍ ଇଵ ଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ
ତାଙ୍କର କଠୋର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଖରାପ ସଙ୍ଗ ଦେଖି, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଏଭଳି ଦୂରେଇ ଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଲୋକେ ରାକ୍ଷସ ଦେଖି ଭୟରେ ପଳାଯାନ୍ତି।
ଏକ ଏଵ ବଭୂଵାସୌ ଜନମଧ୍ଯଗତୋ ଽପି ସନ୍ । ଅର୍ଥାଦିଗୁଣନିର୍ମୁକ୍ତଃ ପରଦେଶ ଇଵାଧ୍ଵଗଃ
ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକା ହେଇଗଲେ, ଧନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ହରାଇ, ଅଜଣା ଦେଶର ଯାତ୍ରୀ ପରି ହେଇପଡ଼ିଲେ।
ଭୃଶମ୍ ଆରଟତେ ଽପ୍ଯ୍ ଅସ୍ମୈ ନାଲାପଂ ନାଗରା ଦଦୁଃ । ମୁକ୍ତାଜାଲଯୁତାଯାପି କୀଚକାଯାଧ୍ଵଗା ଇଵ
ସେ ଯେତେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କଲେ ମଧ୍ୟ, ସହରବାସୀ ତାଙ୍କ ସହ କିଛି କଥା ହେଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ମୁକ୍ତା ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା କୀଚକାକୁ ଯାତ୍ରୀମାନେ ଦୂରେଇ ଯାନ୍ତି।
ଅଥ ସର୍ଵେ ଵଯଂ ଦୀର୍ଘଂ କାଲଂ ଶ୍ଵପଚଦୂଷିତାଃ । ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତୈର୍ ନ ଶୁଦ୍ଧାସ୍ ସ୍ମଃ ପ୍ରଵିଶାମୋ ହୁତାଶନମ୍
ତେବେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ବହୁଦିନ ଧରି ମୃତଦେହ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲୁ, କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲୁନି। ତେଣୁ ଆମେ ଭାବିଲୁ— ଆସ, ଆମେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା।