ତଦ୍ ଏଵ ଯୁକ୍ତିମଜ୍ ଜ୍ଞେଯଂ ରାମାଯାନ୍ତେନିଵାସିନେ । ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ୍ ଉପଦିଶାଶୁ ତ୍ଵଂ ଯେନ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଏଷ୍ଯତି
ଏହି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟଟି ଏଠାରେ ବସୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଶିଖାଇଦିଅ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଶାନ୍ତିକୁ ଲାଭ କରିପାରିବ, ସେଇ ଉପାୟ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦିଅ।
କଦର୍ଥନା ଚ ନୈଵୈଷା ରାମୋ ହି ଗତକିଲ୍ବିଷଃ । ନିର୍ମଲେ ମକୁରେ ଵକ୍ତ୍ରମ୍ ଅଯତ୍ନେନୈଵ ବିମ୍ବତି
ଏଠାରେ କୌଣସି ବୁଝାଇବା ଦରକାର ନାହିଁ; ରାମ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ। ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଆଇନାରେ ମୁହଁ ସ୍ୱତଃସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସେ ନିର୍ମଳ ହୃଦୟର ଧାରଣାକୁ ସହଜରେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ।
ତଜ୍ ଜ୍ଞାନଂ ସ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥସ୍ ତଦ୍ ଵୈଦଗ୍ଧ୍ଯମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ । ସଚ୍ଛିଷ୍ଯାଯ ଵିରକ୍ତାଯ ସାଧୋ ଯଦ୍ ଉପଦିଶ୍ଯତେ
ଏହି ଜ୍ଞାନ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଓ ଅଭିନ୍ନ ଦକ୍ଷତା—ଏସବୁ କେବଳ ନିଷ୍କାମ ଓ ଉତ୍ତମ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଶିଖାଯିବା ଉଚିତ।
ଅଶିଷ୍ଯାଯାଵିରକ୍ତାଯ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଉପଦିଶ୍ଯତେ । ତତ୍ ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଅପଵିତ୍ରତ୍ଵଂ ଗୋକ୍ଷୀରଂ ଶ୍ଵଦୃତାଵ୍ ଇଵ
ଯିଏ ଶିଷ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି ଓ ଯିଏରେ ବିରାଗ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଯାହା କିଛି ଶିଖାଯାଏ, ତାହା ଅପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ଗାଈର ଦୁଧ କୁକୁରର ଲାଲରେ ମିଶିଲେ ଅପବିତ୍ର ହୁଏ।
ଵୀତରାଗଭଯକ୍ରୋଧା ନିର୍ମମା ଗଲିତୈନସଃ । ଵଦନ୍ତି ତ୍ଵାଦୃଶା ଯତ୍ ତୁ ତତ୍ର ଵିଶ୍ରାମ୍ଯତୀହ ଧୀଃ
ଯେଉଁମାନେ ରାଗ, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ଯେଉଁମାନେ ମମତା ଓ ପାପ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯାହା କହନ୍ତି, ଏଠାରେ ମନ ସେଠି ଶାନ୍ତି ପାଏ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ଗାଧିପୁତ୍ରେଣ ଵ୍ଯାସନାରଦପୂର୍ଵକାଃ । ମୁନଯସ୍ ତେ ତମ୍ ଏଵାର୍ଥଂ ସାଧୁ ସାଧ୍ଵ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅପୂଜଯନ୍
ଏଭଳି ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ କହିବା ପରେ, ବ୍ୟାସ ଓ ନାରଦଙ୍କ ଆଦି ମୁନିମାନେ ସେଇ କଥାକୁ 'ଭଲ କହିଲେ, ଭଲ କହିଲେ' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ଅଥୋଵାଚ ମହାତେଜା ରାଜ୍ଞଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ବ୍ରହ୍ମେଵ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରୋ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନ୍ ମୁନିଃ
ତାପରେ, ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ଦଢ଼ିଥିବା, ବଡ଼ ତେଜସ୍ବୀ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ପୂଜ୍ୟ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି କହିଲେ।
ମୁନେ ଯଦ୍ ଆଦିଶସି ମେ ତଦ୍ ଅଵିଘ୍ନଂ କରୋମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । କସ୍ ସମର୍ଥସ୍ ସମର୍ଥୋ ଽପି ସତାଂ ଲଙ୍ଘଯିତୁଂ ଵଚଃ
ମୁନି, ଆପଣ ମୋତେ ଯାହା ଆଦେଶ କରିବେ, ମୁଁ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ସେଥିରେ କାମ କରିବି। କାହାକୁ ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ କଥାକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ସମ୍ଭବ?
ଅହଂ ହି ରାଜପୁତ୍ରାଣାଂ ରାମାଦୀନାଂ ମନସ୍ତମଃ । ଜ୍ଞାନେନାପନଯାମ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଯ ଦୀପେନେଵ ନିଶାତମଃ
ମୁଁ ଆଜି ରାମ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ମନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଦୂର କରିବି, ଯେପରି ଦୀପ ରାତିର ଅନ୍ଧାରକୁ ହଟାଏ।
ସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅଖଣ୍ଡିତଂ ସର୍ଵଂ ସଂସାରଭ୍ରମଶାନ୍ତଯେ । ନିଷଧାଦ୍ରୌ ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯଜ୍ ଜ୍ଞାନଂ ପଦ୍ମଜନ୍ମନା
ମୁଁ ନିରନ୍ତର ଭାବରେ ସେଇ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି, ଯାହା ପଦ୍ମଯୋନି ନିଷଧ ପାହାଡ଼ରେ ସଂସାର ଭ୍ରମର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ କହିଥିଲେ।
ଇତି ନିଗଦିତଵାନ୍ ଅସୌ ମହାତ୍ମା ପରିକରବନ୍ଧଗୃହୀତଵନ୍ଦ୍ଯତେଜାଃ । ଅକଥଯଦ୍ ଇଦମ୍ ଅଜ୍ଞତୋପଶାନ୍ତ୍ଯୈ ପରମପଦୈକଵିବୋଧନଂ ଵସିଷ୍ଠଃ
ଏଭଳି ମହାତ୍ମା, ଯାଙ୍କର ତେଜସ୍ବିତା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ସେ ବସିଷ୍ଠ ଅଜ୍ଞାନ ଦୂର କରିବା ଓ ସ୍ୱଶାନ୍ତି ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ଦେଉଥିବା ଏହି ଉପଦେଶ କହିଲେ।
ପୂର୍ଵମ୍ ଉକ୍ତଂ ଭଗଵତା ଯଜ୍ ଜ୍ଞାନଂ ପଦ୍ମଜନ୍ମନା । ସର୍ଗାଦୌ ଲୋକଶାନ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ତଦ୍ ଇଦଂ କଥଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପଦ୍ମଯୋନି ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଲୋକର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ କହିଥିଲେ, ସେଇ ଜ୍ଞାନକୁ ମୁଁ ଏବେ କହିବି।
କଥଯିଷ୍ଯସି ଵିସ୍ତୀର୍ଣାଂ ଭଗଵନ୍ ମୋକ୍ଷସଂହିତାଂ । ଇମଂ ତାଵତ୍ କ୍ଷଣଂ ଜାତଂ ସଂଶଯଂ ମେ ନିଵାରଯ
ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଆପଣ ମୋକ୍ଷ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିସ୍ତୃତ ଶାସ୍ତ୍ର କଥା କହିବେ; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୋ ମନରେ ଉଠିଥିବା ସନ୍ଦେହଟିକୁ ଦୟାକରି ଦୂର କରନ୍ତୁ।
ପିତା ଶୁକସ୍ଯ ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ଗୁରୁର୍ ଵ୍ଯାସୋ ମହାମୁନିଃ । ଵିଦେହମୁକ୍ତୋ ନ କଥଂ କଥଂ ମୁକ୍ତସ୍ ସୁତୋ ଽସ୍ଯ ସଃ
ଶୁକଙ୍କର ପିତା ବ୍ୟାସ ମହାମୁନି ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା ଗୁରୁ ଓ ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି; ତେବେ ତାଙ୍କର ପୁଅ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି?
ପରମାର୍କପ୍ରକାଶାନ୍ତସ୍ ତ୍ରିଜଗତ୍ତ୍ରସରେଣଵଃ । ଉତ୍ପତ୍ଯୋତ୍ପତ୍ଯ ଲୀନା ଯେ ନ ସଙ୍ଖ୍ଯାମ୍ ଉପଯାନ୍ତି ତେ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ ଭିତରେ ତିନି ଜଗତର ଅନେକ ଧୂଳିକଣା ଉଠି ଓ ଲୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କେବେ ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ।
ଵର୍ତମାନେ ଚ ଯାସ୍ ସନ୍ତି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଗଣକୋଟଯଃ । ଶକ୍ଯନ୍ତେ ନୈଵ ସଙ୍ଖ୍ଯାତୁଂ ତାଶ୍ ଚ କାଶ୍ଚନ କେନଚିତ୍
ଏବେ ମଧ୍ୟ ତିନି ଜଗତରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଅଛି; ସେଗୁଡ଼ିକୁ କେହି ଗଣିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏବଂ କେହି ତାହାର ଅଳ୍ପାଂଶ ମଧ୍ୟ ଗଣିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ପରାମ୍ଭୋଧୌ ଜଗତ୍ସର୍ଗତରଙ୍ଗକାଃ । ଯେ ତାଂଶ୍ ଚ ପରିସଙ୍ଖ୍ଯାତୁଂ ସଙ୍କଥୈଵ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଭବିଷ୍ୟତରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମୁଦ୍ରରେ ସୃଷ୍ଟିର ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଉଠିବ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ଯା ଭୂତା ଯା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତ୍ଯୋ ଜଗତ୍ସର୍ଗପରମ୍ପରାଃ । ତାସାଂ ଵିଚାରଣଂ ଯୁକ୍ତଂ ଵର୍ତମାନାସୁ କା କଥା
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ ହୋଇଯାଇଛି ଓ ଆସନ୍ତାକାଲି ହେବ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭାବିବା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ; କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଥିବା ସୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ କଣ କୁହିବା ଯାଏ?
ତିର୍ଯକ୍ପୁରୁଷଦେଵାଦେର୍ ଯୋ ଯୋ ରାମ ଵିନଶ୍ଯତି । ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ପ୍ରଦେଶେ ଽସୌ ତଦୈଵେଦଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ହେ ରାମ, ପଶୁ, ମନୁଷ୍ୟ କିମ୍ବା ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠିଏ ସେମାନେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଆତିଵାହିକନାମ୍ନାନ୍ତସ୍ ସ୍ଵହୃଦ୍ଯ୍ ଏଵ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ । ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଚିତ୍ତଶରୀରେଣ ଵ୍ଯୋମାତ୍ମାନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଅଜଃ
ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯାନ ନାମରେ, ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଜଗତ୍ ବସିଛି; ଆକାଶରେ, ମନର ଦେହ ସହିତ ଅଜନ୍ମା ଏହି ଆକାଶର ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଏଵଂ ମୃତା ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ମରିଷ୍ଯନ୍ତି ଚ କୋଟଯଃ । ଭୂତାନାଂ ଯା ଜଗନ୍ତ୍ଯ୍ ଆସାମ୍ ଉଦିତାନି ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
ଏଭଳି ଅନେକ ଜଗତରେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ କରିବେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଗତ ନିଜେ ନିଜେ ଉଦିତ ହୋଇ ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଦୁର୍ଵାତଭୂକମ୍ପ ଇଵ ପିଶାଚତ୍ରସ୍ତବାଲଵତ୍ । ମୁକ୍ତାଲୀଵାମଲେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ନୌସ୍ପନ୍ଦତରୁଯାନଵତ୍
ଯେପରି ତୀବ୍ର ପବନରେ ଦୁର୍ବା ଘାସ ହଲୁଚୁଁଡିଯାଏ, କିମ୍ବା ଭୂତରେ ଡରାଇଥିବା ପିଲାମାନେ, କିମ୍ବା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଆକାଶରେ ମୁକୁତା ମାଳା, କିମ୍ବା କମ୍ପିଥିବା ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭସୁଥିବା ନୌକାମାନେ—
ସ୍ଵପ୍ନସଂଵିତ୍ତିପୁରଵତ୍ ସ୍ମୃତିଜାତଖଵୃକ୍ଷଵତ୍ । ଜଗତ୍ସଂସରଣଂ ସ୍ଵାନ୍ତର୍ ମୃତୋ ଽନୁଭଵତି ସ୍ଵଯମ୍
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଜ୍ଞାନରେ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ସ୍ମୃତିର ଗଛ ପରି, ସେପରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ମନରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଗତିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ତତ୍ରାତିପରିଣାମେନ ତଦ୍ ଏଵ ଘନତାଂ ଗତମ୍ । ଇହ ଲୋକୋ ଽଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଜୀଵାକାଶେ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ସେଠାରେ ଅତିରିକ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଅନୁଭୂତି ଘନ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଏଠି ଜୀବର ଆକାଶରେ 'ଏହି ହେଉଛି ଜଗତ' ବୋଲି ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ପୁନସ୍ ତତ୍ରୈଵ ଜନ୍ମେହାମରଣାଦ୍ଯନୁଭୂତିମାନ୍ । ପରଲୋକଂ କଲ୍ପଯତି ମୃତସ୍ ତତ୍ର ତଥା ପୁନଃ
ପୁଣି ସେଠାରେ ଜଣେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଆଦି ଅନୁଭବ ସହିତ, ଏହିପରି ଆଉ ଏକ ନୂତନ ଲୋକକୁ ଆପଣେ ଆପଣେ ଚିନ୍ତା କରେ।
ତଦନ୍ତର୍ ଅନ୍ଯେ ପୁରୁଷାସ୍ ତେଷାମ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତଥା ପରେ । ସଂସାରା ଇତି ଭାନ୍ତୀମେ କଦଲୀଦଲପୀଠଵତ୍
ସେଠାରେ ଆଉ କିଛି ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଆଉ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ଗୁଡ଼ିକ କଦଳୀ ଗଛର ତଳିଆ ପତ୍ର ଭଳି ପରସ୍ପର ଆବରଣ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ନ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦିମହାଭୂତଗଣା ନ ଚ ଜଗତ୍କ୍ରମାଃ । ମୃତାନାଂ ସନ୍ତି ତତ୍ରାପି ତଥାପ୍ଯ୍ ଏଷାଂ ଜଗଦ୍ଭ୍ରମାଃ
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେଠାରେ ପୃଥିବୀ ଆଦି ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ବା ବିଭିନ୍ନ ଜଗତର ଅନୁକ୍ରମ ନାହିଁ; ତଥାପି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରକାର ଜଗତର ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଅଵିଦ୍ଯୈଵମ୍ ଅନନ୍ତେଯଂ ନାନାପ୍ରସଵଶାଲିନୀ । ଜଡାନାଂ ସରିଦ୍ ଆଦୀର୍ଘା ଜଗତ୍ସର୍ଗତରଙ୍ଗିଣୀ
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଅନନ୍ତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ଦେବାରେ ସମର୍ଥ, ମୂଢ଼ମତି ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଦୀର୍ଘ ନଦୀ ପରି, ଯାହାର ତରଙ୍ଗ ମାନେ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି।
ପରମାର୍ଥାମ୍ବୁଧୌ ସ୍ଫାରେ ରାମ ସର୍ଗତରଙ୍ଗକାଃ । ଭୂଯୋ ଭୂଯୋ ଵିଵର୍ତନ୍ତେ ତ ଏଵାନ୍ଯେ ଚ ଭୂରିଶଃ
ହେ ରାମ, ସତ୍ୟର ଅପାର ସମୁଦ୍ରରେ ସୃଷ୍ଟିର ତରଙ୍ଗଗୁଡିକ ପୁଣିପୁଣି ଉଠି ଓ ପଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି—କେବଳ ଏହି ତରଙ୍ଗମାନେ ନୁହେଁ, ଅନେକ ଅନ୍ୟ ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ସର୍ଵତସ୍ ସଦୃଶାଃ କେଚିତ୍ କୁଲକ୍ରମମନୋଗୁଣୈଃ । କେଚିଦ୍ ଅର୍ଧେନ ସଦୃଶାଃ କେଚିଚ୍ ଚାତିଵିଲକ୍ଷଣାଃ
କେତେକ ତରଙ୍ଗ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ, ପରିବାର ଓ ମନର ଗୁଣରେ ସମାନ; କେତେକ ଅଂଶତଃ ସମାନ, ଆଉ କେତେକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ।