ଅସ୍ତି ଚେଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାକ୍ରାନ୍ତିଃ କିଂ ପୂଜାପୂଜ୍ଯପୂଜନୈଃ । ନାସ୍ତି ଚେଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାକ୍ରାନ୍ତିଃ କିଂ ପୂଜାପୂଜ୍ଯପୂଜନୈଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଯଦି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି, ତେବେ ପୂଜା, ପୂଜ୍ୟ ଓ ପୂଜକର କଣ ଦରକାର? ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇନାହିଁ, ତେବେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା, ପୂଜ୍ୟ ଓ ପୂଜକର କଣ ଦରକାର?
ଵିଚାରୋପଶମାଭ୍ଯାଂ ହି ଵିନା ନାସାଦ୍ଯତେ ହରିଃ । ଵିଚାରୋପଶମାଭ୍ଯାଂ ଚ ଯୁକ୍ତସ୍ଯାବ୍ଜକରେଣ କିମ୍
ବିଚାର ଓ ଶାନ୍ତି ଛଡ଼ା ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିହେବା ଯାଏନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ବିଚାର ଓ ଶାନ୍ତି ରହିଛି, ସେଠାରେ ପଦ୍ମଧରୀଙ୍କ ଦରକାର କଣ?
ଵିଚାରୋପଶମୋପେତଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଆରାଧଯାତ୍ମନଃ । ତସ୍ମିନ୍ ସିଦ୍ଧେ ଭଵାନ୍ ସିଦ୍ଧୋ ନୋ ଚେତ୍ ତ୍ଵଂ ଵନଗର୍ଦଭଃ
ବିଚାର ଓ ଶାନ୍ତିରେ ଭରିଥିବା ମନକୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ଏହିଥିରେ ସଫଳ ହେଲେ, ତୁମେ ସଫଳ; ନହେଲେ, ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲର ଗଧା ସମାନ।
କ୍ରିଯତେ ମାଧଵାଦୀନାଂ ପ୍ରଣଯଃ ପ୍ରାର୍ଥନାଯ ଯତ୍ । ସ ଚୈଵ କସ୍ମାତ୍ କ୍ରିଯତେ ନ ସ୍ଵକସ୍ଯୈଵ ଚେତସଃ
ମାଧବ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଭକ୍ତି ଦିଆଯାଏ, ସେଟି ମାଗଣା ପାଇଁ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି କାମ କାହିଁକି ହୁଏ, ଏବଂ ନିଜ ମନ ପାଇଁ କାହିଁକି ହୁଏନି?
ସର୍ଵସ୍ଯୈଵ ଜନସ୍ଯାସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଅଭ୍ଯନ୍ତରେ ସ୍ଥିତଃ । ତଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯେ ଯାନ୍ତି ବହିର୍ ଵିଷ୍ଣୁଂ ନ ତେ ବୁଧାଃ
ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଭିତରେ ବିଷ୍ଣୁ ବସିଛନ୍ତି; ଯେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ବାହାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଖୋଜନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହଁନ୍ତି।
ହୃଦ୍ଗୁହାଵାସି ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ମୁଖ୍ଯଂ ସାନାତନଂ ଵପୁଃ । ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାହସ୍ତୋ ଗୌଣ ଆକାର ଆତ୍ମନଃ
ହୃଦୟର ଗୁହାରେ ଥିବା ମନର ଏହି ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପଟିଏ ମୂଳ ଓ ଚିରକାଳୀନ ରୂପ; ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧରିଥିବା ରୂପଟିଏ ଆତ୍ମାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଆକାର।
ଯୋ ହି ମୁଖ୍ଯଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଗୌଣଂ ସମନୁଧାଵତି । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରସାଯନଂ ସିଦ୍ଧଂ ସାଧ୍ଯଂ ସଂସାଧଯତ୍ଯ୍ ଅସୌ
ଯିଏ ମୂଳକୁ ଛାଡ଼ି ଦ୍ୱିତୀୟକୁ ଧାଉଛି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ରସାୟନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅଧୂରା କଥା ପଛରେ ଲାଗିଯାଏ।
ଯସ୍ ତୁ ଵା ସ୍ଥିତିମ୍ ଏଵାସ୍ଯାମ୍ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନଚମତ୍କୃତୌ । ନାସାଦଯତି ସମ୍ମତ୍ତମନାସ୍ ସ ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଯେଉଁଜଣ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ରହିପାରେନି, ଯାହାର ମନ ସତ୍ୟରେ ଏହାରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇନାହିଁ, ସେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେନି।
ଅପ୍ରାପ୍ତାତ୍ମଵିଵେକୋ ଽନ୍ତର୍ ଅଜ୍ଞଶ୍ ଚିତ୍ତଵଶୀକୃତଃ । ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାପାଣିମ୍ ଅର୍ଚଯତ୍ଯ୍ ଅମରେଶ୍ଵରମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମାର ସଠିକ ବିଚାର ନଥାଏ, ଭିତରେ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ମନର ଅଧୀନତା ରହିଥାଏ, ସେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀ ଅମରେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।
ତତ୍ପୂଜନେନ କଷ୍ଟେନ ତପସା ତସ୍ଯ ରାଘଵ । କାଲେ ନିର୍ମଲତାମ୍ ଏତି ଚିତ୍ତଂ ଵୈରାଗ୍ଯଵାରିଣା
ହେ ରାଘବ, ଦୁର୍ଲଭ ପୂଜା ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ସମୟ ପରେ ମନ ବିରାଗର ଜଳରେ ପବିତ୍ର ହୁଏ।
ନିତ୍ଯାଭ୍ଯାସଵିଵେକାଭ୍ଯାଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଆଶୁ ପ୍ରସୀଦତି । ଆମ୍ରମ୍ ଏଵ ଦଶାମ୍ ଏତି ସାହକାରୀଂ ଶନୈଶ୍ ଶନୈଃ
ନିତ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ମନ ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଆମ୍ବ ଫଳ ଯେପରି ସହକାରୀ ଫଳର ସାହାଯ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଧୀରେ ଧୀରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଏତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୈଵାତ୍ମା ଫଲମ୍ ଆପ୍ନୋତି ଭାଵିତମ୍ । ହରିପୂଜାକ୍ରମାଖ୍ଯେନ ନିମିତ୍ତେନାରିସୂଦନ
ହେ ଶତ୍ରୁନାଶକ, ଏହି ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ନିଜ ପାଇଁ, ହରିଙ୍କ ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା, ନିଜ ଦ୍ୱାରା ଫଳକୁ ଲାଭ କରେ।
ଵରମ୍ ଆପ୍ନୋତି ଯୋ ଵାପି ଵିଷ୍ଣୋର୍ ଅମିତତେଜସଃ । ତେନ ସ୍ଵସ୍ଯୈଵ ତତ୍ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଫଲମ୍ ଅଭ୍ଯାସଶାଖିନଃ
ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କଠାରୁ କୌଣସି ବର ପାଏ, ସେ ନିଜ ପ୍ରୟାସର ଫଳକୁ, ଗଛର ଶାଖା ନିଜ ଫଳ ପାଏପରି, ଲାଭ କରେ।
ସର୍ଵେଷାମ୍ ଉତ୍ତମାର୍ଥାନାଂ ସର୍ଵାସାଂ ଚିରସମ୍ପଦାମ୍ । ସ୍ଵମନୋନିଗ୍ରହୋ ଭୂମିର୍ ଭୂମିସ୍ ସସ୍ଯଶ୍ରିଯାମ୍ ଇଵ
ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସମ୍ପଦ ପାଇଁ, ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ହେଉଛି ମୂଳ ଭିତ୍ତି, ଯେପରି ଜମି ହେଉଛି ଧାନ୍ୟର ସମ୍ପଦ ପାଇଁ।
ଅପ୍ଯ୍ ଉର୍ଵୀଖନନୋତ୍କସ୍ଯ କଷତୋ ଽପି ଶିଲୋଚ୍ଚଯମ୍ । ସ୍ଵମନୋନିଗ୍ରହାଦ୍ ଅନ୍ଯୋ ନୋପାଯୋ ଽସ୍ତୀହ ଦୁଃଖହା
ମାଟି ଖନନ ପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ ଏବଂ ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିବା ଦୁଃଖ ସହିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ତାଵଜ୍ ଜନ୍ମସହସ୍ରାଣି ଭ୍ରମନ୍ତି ଭୁଵି ମାନଵାଃ । ଯାଵନ୍ ନୋପଶମଂ ଯାତି ମନୋମତ୍ତମହାର୍ଣଵଃ
ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ନେଇ ଘୁରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନର ମଦ ଭରା ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣ୍ଵିନ୍ଦ୍ରରୁଦ୍ରାଦ୍ଯାଶ୍ ଚିରଂ ସମ୍ପୂଜିତା ଅପି । ଉପପ୍ଲୁତମନୋଵ୍ଯାଧିଂ ନ ତ୍ରାଯନ୍ତେ ଽପି ଵତ୍ସଲାଃ
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପୂଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଦୟାଳୁ ହେବେ, ମନ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଆକାରଭାସୁରଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ବାହ୍ଯମ୍ ଆନ୍ତରମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଜମ୍ । କୁରୁ ଜନ୍ମକ୍ଷଯାଯାଶୁ ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରୈକଚିନ୍ତନମ୍
ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଯେଉଁ ସବୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଆକାରକୁ ଛାଡ଼ି, ଅଜନ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନକୁ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ଚିନ୍ତା କର, ଯାହା ତୁମର ଜନ୍ମ ଶେଷ କରିଦେବ।
ସଂଵେଦ୍ଯନିର୍ମୁକ୍ତନିରାମଯୈକସଂଵିନ୍ମଯାସ୍ଵାଦମ୍ ଅନନ୍ତରୂପମ୍ । ସନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଆସ୍ଵାଦଯ ସର୍ଵସାରଂ ପାରଂ ପରଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ଜନ୍ମନଦ୍ଯାଃ
ଯାହା ଅନୁଭବରୁ ମୁକ୍ତ, ଦୁଃଖରୁ ଦୂର, ଏକମାତ୍ର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନାର ଆସ୍ୱାଦ ଓ ନିରାକାର, ସେହି ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତାର ମଧୁରତାକୁ ଅନୁଭବ କର; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଜନ୍ମର ନଦୀର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପାରକୁ, ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଯିବ।
ରାମାପର୍ଯଵସାନେଯଂ ମାଯା ସଂସୃତିନାମିକା । ଆତ୍ମଚିତ୍ତଜଯେନୈଵ କ୍ଷଯମ୍ ଆଯାତି ନାନ୍ଯଥା
ହେ ରାମ, ଏହି ମାୟା ଯାହାକୁ ସଂସାର ବୋଲାଯାଏ, ଏହା କେବଳ ନିଜ ମନ ଓ ହୃଦୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।
ଜଗନ୍ମାଯାପ୍ରପଞ୍ଚସ୍ଯ ଵୈଚିତ୍ର୍ଯପ୍ରତିପତ୍ତଯେ । ଇତିହାସମ୍ ଇମଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ଽନଘ
ଏହି ସଂସାରର ମାୟା ଓ ତାହାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପକୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ କଥା କହିବି—ହେ ନିର୍ମଳ ମନ, ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଵସୁଧାପୀଠେ କୋସଲା ନାମ ମଣ୍ଡଲମ୍ । କଲ୍ପଵୃକ୍ଷଵନଂ ମେରୋର୍ ଇଵ ରତ୍ନଗଣାକରମ୍
ଏହି ପୃଥିବୀରେ କୋଶଳ ନାମକ ଏକ ଦେଶ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମନୋକାମନା ପୂରଣ କରୁଥିବା ବୃକ୍ଷମାନେ ରହିଛନ୍ତି, ଏହା ମେରୁ ପର୍ବତର ରତ୍ନ ଭଣ୍ଡାର ସମାନ।
ତତ୍ରାସୀଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କଶ୍ଚିଦ୍ ଗୁଣୀ ଗାଧିର୍ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ । ପରମଶ୍ରୋତ୍ରିଯୋ ଧୀମାନ୍ ଵେଦୋ ମୂର୍ତିମ୍ ଇଵାଶ୍ରିତଃ
ସେଠାରେ ଗାଧି ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯିଏ ଗୁଣୀ, ବିଦ୍ୱାନ୍ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମନେ ହୁଏ ଯେ ପାଠ୍ୟ ବେଦ ନିଜେ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛି।
ଆ ବାଲ୍ଯାତ୍ ପ୍ରଵିରକ୍ତେନ ଚେତସା ସ ଵ୍ଯରାଜତ । ନିଷ୍କଲଙ୍କାଵଦାତେନ ଭୁଵନଂ ନଭସା ଯଥା
ବାଳ୍ୟାବସ୍ଥାରୁ ମନ ଅଲଗା କରି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ ଭାବରେ ସେ ଏମିତି ଉଜ୍ୱଳ ହେଲେ, ଯେପରିକି ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ଦୁନିଆକୁ ଆଲୋକିତ କରେ ।
କିମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଭିମତଂ କାର୍ଯଂ ଵିନିଧାଯ ସ ଚେତସି । ବନ୍ଧୁଵର୍ଗାଦ୍ ଵିନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ତପସ୍ ତପ୍ତୁଂ ଵନଂ ଯଯୌ
ମନରେ ଗଭୀର ଇଚ୍ଛା ଧରି, ସେ ନିଜ ପରିବାରକୁ ଛାଡ଼ି ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ଉତ୍ଫୁଲ୍ଲକମଲଂ ତତ୍ର ସରଃ ପ୍ରାପ ସ ଵିପ୍ରରାଟ୍ । ଚନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରସନ୍ନଵିମଲଂ ତାରାଶାରମ୍ ଇଵାମ୍ବରମ୍
ସେଠାରେ, ସେ ରାଜଋଷି ଏକ ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା ହିଲା ଝିଅ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହା ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳୀ ଭରିଥିବା ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ପରି ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଥିଲା ।
ଆଶୌରିଦର୍ଶନଂ ତସ୍ମିଂସ୍ ତପୋଽର୍ଥଂ ସରସି ଦ୍ଵିଜଃ । ଆକଣ୍ଠମ୍ ଅମ୍ବୁନିର୍ମଗ୍ନଃ ପ୍ରାଵୃଟ୍ପଦ୍ମ ଇଵାଵସତ୍
ସେହି ସରୋବରରେ, ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଦ୍ୱିଜ ଜଣେ ଗଳା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଣିରେ ଡୁବି ରହିଲେ, ବର୍ଷାକାଳରେ ପଦ୍ମ ଯେପରି ଜଳରେ ଥାଏ ସେପରି ।
ଯଯୌ ମାସାଷ୍ଟକଂ ତସ୍ଯ ମଗ୍ନସ୍ଯ ସରସୋ ଽମ୍ଭସି । ମାଂସପଙ୍କଜଶଙ୍କୋତ୍କଭୃଙ୍ଗଭଗ୍ନମୁଖଚ୍ଛଵେଃ
ସେ ଜଣେ ଆଠ ମାସ ଧରି ସେଇ ଝିଲିକର ଜଳରେ ଡୁବି ରହିଲେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ମାଂସ ଓ କାଦରେ ମିଶିଥିବା ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମଧୁମକ୍ଷୀ ଭାଙ୍ଗିଦେଇଥିବା ପଦ୍ମ ପରି ରଙ୍ଗ ଓ ଆକୃତି ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଅଥୈନଂ ତପସା ତପ୍ତମ୍ ଅଜଗମୈକଦା ହରିଃ । ନିଦାଘାର୍ତଂ ଘନଶ୍ ଶ୍ଯାମଃ ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ଧରାତଲମ୍
ତାପସ୍ୟାର ତାପରେ ଜଳିଥିବା ସେଠାକୁ ଏକଦିନ ହରି ଆସିଲେ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମର ତାପରେ ପୀଡିତ ଭୂମିକୁ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଏକ ଶ୍ୟାମ ମେଘ ଆସି ଶିତଳତା ଦେଇଥାଏ।
ଵିପ୍ରୋତ୍ତିଷ୍ଠ ପଯୋମଧ୍ଯାଦ୍ ଗୃହାଣାଭିମତମ୍ ଵରମ୍ । ଅଭୀପ୍ସିତଫଲୋପେତୋ ଜାତସ୍ ତେ ନିଯମଦ୍ରୁମଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଜଳର ମଧ୍ୟରୁ ବାହାରିଆ, ତୁମେ ଯାହା ଚାହାଁଥିଲେ ସେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଗ୍ରହଣ କର; ତୁମର ନିୟମର ଗଛ ଏବେ ଚାହିଦା ଫଳ ଦେଇଛି।