କର୍ଣାଭିଵାଞ୍ଛ୍ଯମାନାନି ପଵିତ୍ରାଣି ମୃଦୂନି ଚ । ଭୂଷଯନ୍ତି ଗୃହୀତାନି ପୁଷ୍ପାଣୀଵ ଵଚାଂସି ତେ
ଆପଣଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ମୃଦୁ କଥାଗୁଡ଼ିକୁ କାନ ଆଗ୍ରହ କରେ, ଏହାଗୁଡ଼ିକୁ ଯେଉଁମାନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହେବା ପରି ଶୋଭିତ ହୁଅନ୍ତି।
ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସର୍ଵମ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ଯଦି । ପ୍ରହ୍ଲାଦସ୍ ତତ୍ କଥଂ ବୁଦ୍ଧୋ ନ ମାଧଵଵରଂ ଵିନା
ଯଦି ସମସ୍ତ କିଛି ମାନବୀୟ ପ୍ରୟାସ ଓ ଦୃଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ, ତେବେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ କାହିଁକି ମାଧବଙ୍କର କୃପା ବିନା ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ଦାନ ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ?
ଯଦ୍ ଯଦ୍ ରାଘଵ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରହ୍ଲାଦେନ ମହାତ୍ମନା । ତତ୍ ତଦ୍ ଆସାଦିତଂ ତେନ ପୌରୁଷାଦ୍ ଏଵ ନାନ୍ଯତଃ
ହେ ରାଘବ, ମହାତ୍ମା ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଯେଉଁ କିଛି ଲାଭ କରିଥିଲେ, ସେସବୁ କେବଳ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ କରିଥିଲେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।
ଆତ୍ମା ନାରାଯଣଶ୍ ଚୈଵ ନ ଭିନ୍ନୌ ତିଲତୈଲଵତ୍ । ତଥୈଵ ଶୌକ୍ଲ୍ଯପଟଵତ୍ କୁସୁମାମୋଦଵତ୍ ତଥା
ଆତ୍ମା ଏବଂ ନାରାୟଣ, ତିଳ ଓ ତେଲ ଭଳି, ଶାଉଳି ଓ ପଟ ଭଳି, ଫୁଲ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଭଳି, ଏକାଏକି ଅଲଗା ନୁହଁନ୍ତି।
ଯୋ ହି ଵିଷ୍ଣୁସ୍ ସ ଏଵାତ୍ମା ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମା ସ ଜନାର୍ଦନଃ । ଵିଷ୍ଣ୍ଵାତ୍ମଶବ୍ଦୌ ପର୍ଯାଯୌ ଯଥା ଵିଟପିପାଦପୌ
ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁ, ସେଇ ଆତ୍ମା; ଯିଏ ଆତ୍ମା, ସେ ଜନାର୍ଦନ। 'ବିଷ୍ଣୁ' ଏବଂ 'ଆତ୍ମା' ଶବ୍ଦ ଗଛ ଓ ଡାଳି ଭଳି ଏକାଏକି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ପ୍ରହ୍ଲାଦନାମ୍ନା ପ୍ରଥମମ୍ ଆତ୍ମୈଵ ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମନା । ସ୍ଵଯୈଵ ଶକ୍ତ୍ଯା ପରଯା ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତୌ ନିଯୋଜିତଃ
ପ୍ରଥମେ ଆତ୍ମା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ନାମ ଧାରଣ କରି, ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ଭକ୍ତିରେ ଲାଗିଥିଲେ।
ପ୍ରହ୍ଲାଦୋ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୈଵୈତଂ ଵରମ୍ ଅର୍ଜିତଵାନ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ସ୍ଵଯଂ ଵିଚାରଂ କୃତଵାନ୍ ସ୍ଵଯଂ ଵିଜିତଵାନ୍ ମନଃ
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବର ପାଇଥିଲେ; ସେ ନିଜେ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ନିଜେ ମନକୁ ଜିତିଥିଲେ।
କଦାଚିଦ୍ ଆତ୍ମନୈଵାତ୍ମା ସ୍ଵଯଂ ଶକ୍ତ୍ଯା ଵିବୋଧ୍ଯତେ । କଦାଚିଦ୍ ଵିଷ୍ଣୁଦେହେନ ଭକ୍ତିଲଭ୍ଯେନ ବୋଧ୍ଯତେ
କେବେ କେବେ ଆତ୍ମା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଜକୁ ଜାଗୃତ କରେ; ଆଉ କେବେ କେବେ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ହୁଏ।
ଚିରମ୍ ଆରାଧିତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏଷ ପରମପ୍ରୀତିମାନ୍ ଅପି । ନାଵିଚାରଵତୋ ଜ୍ଞାନଂ ଦାତୁଂ ଶକ୍ନୋତି ମାଧଵଃ
ମାଧବଙ୍କୁ ବହୁଦିନ ଧରି ଉପାସନା କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ଚିନ୍ତନ ନାହିଁ, ସେଠି ଜ୍ଞାନ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ମୁଖ୍ଯଃ ପୁରୁଷଯତ୍ନୋତ୍ଥୋ ଵିଚାରସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମଦର୍ଶନେ । ଗୌଣୋ ଵରାଦିକୋ ହେତୁର୍ ମୁଖ୍ଯହେତୁପରୋ ଭଵ
ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ପ୍ରଧାନ କାରଣ ହେଉଛି ନିଜ ପ୍ରୟାସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଚିନ୍ତନ; ଦାନ-ବରାଦି ଦ୍ୱିତୀୟ କାରଣ। ଏହି ପ୍ରଧାନ କାରଣକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅ।
ପୂର୍ଵମ୍ ଏଵ ବଲାତ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯପଞ୍ଚକମ୍ । ଅଭ୍ଯାସାତ୍ ସର୍ଵଯତ୍ନେନ ଚିତ୍ତଂ କୁରୁ ଵିଚାରଵତ୍
ସେହିପାଇଁ, ପ୍ରଥମେ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚେଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର; ତାପରେ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ମନକୁ ଚିନ୍ତନଶୀଳ କର।
ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍ କେନଚିତ୍ କ୍ଵଚିଦ୍ ଏଵ ହି । ସ୍ଵଶକ୍ତିସମ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତ୍ଯା ତଲ୍ ଲଭ୍ଯତେ ନାନ୍ଯତଃ କ୍ଵଚିତ୍
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି କିଏ କିଛି ପାଉଛି, ସେଠି ସେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚେଷ୍ଟା କରି ପାଉଛି; ଏହା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ କେବେ ମିଳେ ନାହିଁ।
ପୌରୁଷଂ ଯତ୍ନମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ପ୍ରୋଲ୍ଲଙ୍ଘ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯପର୍ଵତମ୍ । ସଂସାରଜଲଧିଂ ତୀର୍ତ୍ଵା ପାରଂ ଗଚ୍ଛ ପରଂ ପଦମ୍
ମନୁଷ୍ୟର ଚେଷ୍ଟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ପାହାଡ଼କୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କର, ସଂସାରର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚ।
ଵିନା ପୁରୁଷଯତ୍ନେନ ଦୃଶ୍ଯତେ ଚେଜ୍ ଜନାର୍ଦନଃ । ମୃଗପକ୍ଷିଗଣଂ କସ୍ମାତ୍ ତଦ୍ ଅସୌ ନୋଦ୍ଧରତ୍ଯ୍ ଅଜଃ
ଯଦି ମନୁଷ୍ୟର ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ି ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଦେଖିଯିବା ସମ୍ଭବ, ତେବେ ସେ କାହିଁକି ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେଂକୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉନାହାନ୍ତି?
ଗୁରୁଶ୍ ଚେଦ୍ ଉଦ୍ଧରତ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞମ୍ ଆତ୍ମୀଯାତ୍ ପୌରୁଷାଦ୍ ଋତେ । ଉଷ୍ଟ୍ରଦାନ୍ତବଲୀଵର୍ଦାଂସ୍ ତତ୍ କସ୍ମାନ୍ ନୋଦ୍ଧରତ୍ଯ୍ ଅସୌ
ଯଦି ଗୁରୁ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ି ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି, ତେବେ ସେ କାହିଁକି ଉଠ, ହାତୀ ଓ ବଳଦମାନେଂକୁ ଉଦ୍ଧାର କରୁନାହାନ୍ତି?
ନ ହରେର୍ ନ ଗୁରୋର୍ ନାର୍ଥାତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ମହତ୍ । ଆକ୍ରାନ୍ତମନସସ୍ ସ୍ଵସ୍ମାଦ୍ ଯନ୍ ନାସାଦିତମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ଯଦି ନିଜ ମନର ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା କିଛି ଲଭ୍ୟ ହୁଏନି, ତେବେ ହରି, ଗୁରୁ କିମ୍ବା ଧନରୁ କୌଣସି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଜିନିଷ ମିଳେନାହିଁ।
ଅଭ୍ଯାସଵୈରାଗ୍ଯଯୁତାଦ୍ ଆକ୍ରାନ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯପନ୍ନଗାତ୍ । ଆତ୍ମନଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଯତ୍ ତତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ନ ଜଗତ୍ତ୍ରଯାତ୍
ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାଗକୁ ଜିତ କରି ନିଜେ ଯାହା ଅର୍ଜନ କରେ, ସେଠାରେ ତିନି ଜଗତରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲାଭ ହୁଏନାହିଁ।
ଆରାଧଯାତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଅର୍ଚଯ । ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ସନ୍ତିଷ୍ଠ ସ୍ଵାତ୍ମନାତ୍ମନି
ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କର, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ସମ୍ମାନ କର; ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ଦେଖି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଦୃଢ଼ ରୁହ।
ଶାସ୍ତ୍ରଯତ୍ନଵିଚାରେଭ୍ଯୋ ମୂର୍ଖାଣାଂ ପ୍ରପଲାଯତାମ୍ । କଲ୍ପିତା ଵୈଷ୍ଣଵୀ ଭକ୍ତିଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ଶୁଭସ୍ଥିତୌ
ଯେଉଁ ମୂର୍ଖମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ପ୍ରୟାସରୁ ପଳାଇଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଭଲ କାମରେ ଲାଗିବା ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିକୁ ଉପାୟ ଭାବରେ ଗଢ଼ାଯାଇଛି।
ଅଭ୍ଯାସଯତ୍ନୌ ପ୍ରଥମଂ ମୁଖ୍ଯୋ ଵିଧିର୍ ଉଦାହୃତଃ । ତଦଭାଵେ ତୁ ଗୌଣସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ପୂଜ୍ଯପୂଜାମଯଃ କ୍ରମଃ
ପ୍ରଥମେ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଚେଷ୍ଟାକୁ ମୁଖ୍ୟ ପଦ୍ଧତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହା ନଥିଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ୍ଧତି ହେଉଛି ପୂଜା ଓ ପୂଜ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ହେଉଥିବା କ୍ରମ।
ଅସ୍ତି ଚେଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାକ୍ରାନ୍ତିଃ କିଂ ପୂଜାପୂଜ୍ଯପୂଜନୈଃ । ନାସ୍ତି ଚେଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାକ୍ରାନ୍ତିଃ କିଂ ପୂଜାପୂଜ୍ଯପୂଜନୈଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଯଦି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି, ତେବେ ପୂଜା, ପୂଜ୍ୟ ଓ ପୂଜକର କଣ ଦରକାର? ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇନାହିଁ, ତେବେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା, ପୂଜ୍ୟ ଓ ପୂଜକର କଣ ଦରକାର?
ଵିଚାରୋପଶମାଭ୍ଯାଂ ହି ଵିନା ନାସାଦ୍ଯତେ ହରିଃ । ଵିଚାରୋପଶମାଭ୍ଯାଂ ଚ ଯୁକ୍ତସ୍ଯାବ୍ଜକରେଣ କିମ୍
ବିଚାର ଓ ଶାନ୍ତି ଛଡ଼ା ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିହେବା ଯାଏନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ବିଚାର ଓ ଶାନ୍ତି ରହିଛି, ସେଠାରେ ପଦ୍ମଧରୀଙ୍କ ଦରକାର କଣ?
ଵିଚାରୋପଶମୋପେତଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଆରାଧଯାତ୍ମନଃ । ତସ୍ମିନ୍ ସିଦ୍ଧେ ଭଵାନ୍ ସିଦ୍ଧୋ ନୋ ଚେତ୍ ତ୍ଵଂ ଵନଗର୍ଦଭଃ
ବିଚାର ଓ ଶାନ୍ତିରେ ଭରିଥିବା ମନକୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ଏହିଥିରେ ସଫଳ ହେଲେ, ତୁମେ ସଫଳ; ନହେଲେ, ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲର ଗଧା ସମାନ।
କ୍ରିଯତେ ମାଧଵାଦୀନାଂ ପ୍ରଣଯଃ ପ୍ରାର୍ଥନାଯ ଯତ୍ । ସ ଚୈଵ କସ୍ମାତ୍ କ୍ରିଯତେ ନ ସ୍ଵକସ୍ଯୈଵ ଚେତସଃ
ମାଧବ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଭକ୍ତି ଦିଆଯାଏ, ସେଟି ମାଗଣା ପାଇଁ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି କାମ କାହିଁକି ହୁଏ, ଏବଂ ନିଜ ମନ ପାଇଁ କାହିଁକି ହୁଏନି?
ସର୍ଵସ୍ଯୈଵ ଜନସ୍ଯାସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଅଭ୍ଯନ୍ତରେ ସ୍ଥିତଃ । ତଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯେ ଯାନ୍ତି ବହିର୍ ଵିଷ୍ଣୁଂ ନ ତେ ବୁଧାଃ
ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଭିତରେ ବିଷ୍ଣୁ ବସିଛନ୍ତି; ଯେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ବାହାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଖୋଜନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହଁନ୍ତି।
ହୃଦ୍ଗୁହାଵାସି ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ମୁଖ୍ଯଂ ସାନାତନଂ ଵପୁଃ । ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାହସ୍ତୋ ଗୌଣ ଆକାର ଆତ୍ମନଃ
ହୃଦୟର ଗୁହାରେ ଥିବା ମନର ଏହି ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପଟିଏ ମୂଳ ଓ ଚିରକାଳୀନ ରୂପ; ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧରିଥିବା ରୂପଟିଏ ଆତ୍ମାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଆକାର।
ଯୋ ହି ମୁଖ୍ଯଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଗୌଣଂ ସମନୁଧାଵତି । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରସାଯନଂ ସିଦ୍ଧଂ ସାଧ୍ଯଂ ସଂସାଧଯତ୍ଯ୍ ଅସୌ
ଯିଏ ମୂଳକୁ ଛାଡ଼ି ଦ୍ୱିତୀୟକୁ ଧାଉଛି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ରସାୟନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅଧୂରା କଥା ପଛରେ ଲାଗିଯାଏ।
ଯସ୍ ତୁ ଵା ସ୍ଥିତିମ୍ ଏଵାସ୍ଯାମ୍ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନଚମତ୍କୃତୌ । ନାସାଦଯତି ସମ୍ମତ୍ତମନାସ୍ ସ ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଯେଉଁଜଣ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ରହିପାରେନି, ଯାହାର ମନ ସତ୍ୟରେ ଏହାରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇନାହିଁ, ସେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେନି।
ଅପ୍ରାପ୍ତାତ୍ମଵିଵେକୋ ଽନ୍ତର୍ ଅଜ୍ଞଶ୍ ଚିତ୍ତଵଶୀକୃତଃ । ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାପାଣିମ୍ ଅର୍ଚଯତ୍ଯ୍ ଅମରେଶ୍ଵରମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମାର ସଠିକ ବିଚାର ନଥାଏ, ଭିତରେ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ମନର ଅଧୀନତା ରହିଥାଏ, ସେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀ ଅମରେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।
ତତ୍ପୂଜନେନ କଷ୍ଟେନ ତପସା ତସ୍ଯ ରାଘଵ । କାଲେ ନିର୍ମଲତାମ୍ ଏତି ଚିତ୍ତଂ ଵୈରାଗ୍ଯଵାରିଣା
ହେ ରାଘବ, ଦୁର୍ଲଭ ପୂଜା ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ସମୟ ପରେ ମନ ବିରାଗର ଜଳରେ ପବିତ୍ର ହୁଏ।