ପ୍ରହ୍ଲାଦୋ ଽନ୍ତସ୍ସ୍ଥଯା ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵଵାସନଯା ସ୍ଵଯା । ବୋଧମ୍ ଆପ ମହାବାହୋ ଶଙ୍ଖଶବ୍ଦାଵବୁଦ୍ଧଯା
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ନିଜର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା, ହେ ମହାବାହୁ, ଶଂଖଧ୍ୱନି ଶୁଣି ଜାଗିଉଠିବା ପରି, ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ।
ହରିର୍ ଆତ୍ମା ହି ଭୂତାନାଂ ତସ୍ଯ ଯତ୍ ପ୍ରତିଭାସତେ । ତତ୍ ତଥୈଵ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ସର୍ଵତ୍ରାତ୍ମୈଵ କାରଣମ୍
ହରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେହି କଥା ଶୀଘ୍ର ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ଘଟିଯାଏ, କାରଣ ସମସ୍ତଠାରେ ଆତ୍ମା ହିଁ ମୂଳ କାରଣ।
ପ୍ରବୋଧମ୍ ଏତୁ ପ୍ରହ୍ଲାଦୋ ଯଦୈଵେତି ଵିଚିନ୍ତିତମ୍ । ନିମେଷାଦ୍ ଵାସୁଦେଵେନ ତଦୈଵ ତଦ୍ ଉପସ୍ଥିତମ୍
ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ହେବା ଉପରେ ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତା ହେଲା, ହେ ବାସୁଦେବ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହା ସଫଳ ହେଇଗଲା।
ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅକାରଣେନୈଵ ଭୂତାନାଂ କାରଣେନ ଚ । ସୃଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥଂ ଵପୁର୍ ଆତ୍ତଂ ତଦ୍ ଵାସୁଦେଵୀଯମ୍ ଆତ୍ମନା
ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ, ନିଜରେ କୌଣସି କାରଣ ନଥିବା ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର କାରଣ, ସେଇ ଆତ୍ମା ବାସୁଦେବଙ୍କ ଶରୀର ଧାରଣ କଲେ।
ଆତ୍ମାଵଲୋକନେନାଶୁ ମାଧଵଃ ପରିଦୃଶ୍ଯତେ । ମାଧଵାରାଧନେନାଶୁ ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମାଵଲୋକ୍ଯତେ
ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିଲେ ଶୀଘ୍ର ମାଧବଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ; ମାଧବଙ୍କୁ ଭଜିଲେ ଆତ୍ମାକୁ ଦ୍ରୁତ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଏତାଂ ଦୃଷ୍ଟିମ୍ ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ରାଘଵାତ୍ମାଵଲୋକନେ । ଵିହରାଶୁ ଵିରାଡାତ୍ମା ପଦଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ଶାଶ୍ଵତମ୍
ହେ ରାଘବ, ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଧରି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖ, ତେବେ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଶାଶ୍ୱତ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବ।
ସୁଖାସାରଵତୀ ରାମ ସଂସାରପ୍ରାଵୃଡ୍ ଆତତା । ଜାଡ୍ଯଂ ଦଦାତି ପରମଂ ଵିଚାରାର୍କମ୍ ଅପଶ୍ଯତଃ
ହେ ରାମ, ଏହି ସଂସାରର ଜୀବନ ଯେଉଁଥିରେ ଅସ୍ଥାୟୀ ସୁଖର ଆସ୍ୱାଦ ରହିଛି, ସେଥିରେ ଯେଉଁମାନେ ବିଚାରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଡତା ଆଣିଦିଏ।
ପ୍ରସାଦାଦ୍ ଆତ୍ମନୋ ଵିଷ୍ଣୋର୍ ମାଯେଯମ୍ ଅତିଭାସୁରା । ପ୍ରବାଧତେ ନ ଧୀରାଂସ୍ ତୁ ଯକ୍ଷୀ ମନ୍ତ୍ରଵତୋ ଯଥା
ନିଜ ଆତ୍ମାଙ୍କର କୃପାରେ, ଏହି ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମାୟା ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକଙ୍କୁ ବିପରୀତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରିକି ଯେଉଁଠାରେ ମନ୍ତ୍ର ଜାଣିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଯକ୍ଷିଣୀ କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଆତ୍ମେଚ୍ଛଯୈଵ ଘନତାଂ ସମୁପାଗତାନ୍ତର୍ ଆତ୍ମେଚ୍ଛଯୈଵ ତନୁତାମ୍ ଉପଯାତି କାଲେ । ସଂସାରଜାଲରଚନେଯମ୍ ଅନନ୍ତମାଯା ଜ୍ଵାଲେଵ ଵାତକଲଯାନଘ ପାଵକସ୍ଯ
ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ମାୟା କେବେ ଘନ ହୁଏ, ଆଉ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୁଏ; ଏହି ଅନନ୍ତ ସଂସାରର ଜାଲ ହେଉଛି, ହେ ନିର୍ମଳ, ଯେପରିକି ଅଗ୍ନିର ଶିଖାକୁ ପବନ ଖେଳେ।
ଭଗଵନ୍ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ ଶୁଦ୍ଧୈସ୍ ତ୍ଵଦ୍ଵଚନାଂଶୁଭିଃ । ନିର୍ଵୃତାସ୍ ସ୍ମଶ୍ ଶଶାଙ୍କସ୍ଯ କରୈର୍ ଓଷଧଯୋ ଯଥା
ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଉପଦେଶର ଆଲୋକରେ ଏମିତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଛୁ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର କିରଣରେ ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକ ଖୁସି ହୁଏ।
କର୍ଣାଭିଵାଞ୍ଛ୍ଯମାନାନି ପଵିତ୍ରାଣି ମୃଦୂନି ଚ । ଭୂଷଯନ୍ତି ଗୃହୀତାନି ପୁଷ୍ପାଣୀଵ ଵଚାଂସି ତେ
ଆପଣଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ମୃଦୁ କଥାଗୁଡ଼ିକୁ କାନ ଆଗ୍ରହ କରେ, ଏହାଗୁଡ଼ିକୁ ଯେଉଁମାନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହେବା ପରି ଶୋଭିତ ହୁଅନ୍ତି।
ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସର୍ଵମ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ଯଦି । ପ୍ରହ୍ଲାଦସ୍ ତତ୍ କଥଂ ବୁଦ୍ଧୋ ନ ମାଧଵଵରଂ ଵିନା
ଯଦି ସମସ୍ତ କିଛି ମାନବୀୟ ପ୍ରୟାସ ଓ ଦୃଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ, ତେବେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ କାହିଁକି ମାଧବଙ୍କର କୃପା ବିନା ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ଦାନ ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ?
ଯଦ୍ ଯଦ୍ ରାଘଵ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରହ୍ଲାଦେନ ମହାତ୍ମନା । ତତ୍ ତଦ୍ ଆସାଦିତଂ ତେନ ପୌରୁଷାଦ୍ ଏଵ ନାନ୍ଯତଃ
ହେ ରାଘବ, ମହାତ୍ମା ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଯେଉଁ କିଛି ଲାଭ କରିଥିଲେ, ସେସବୁ କେବଳ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ କରିଥିଲେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।
ଆତ୍ମା ନାରାଯଣଶ୍ ଚୈଵ ନ ଭିନ୍ନୌ ତିଲତୈଲଵତ୍ । ତଥୈଵ ଶୌକ୍ଲ୍ଯପଟଵତ୍ କୁସୁମାମୋଦଵତ୍ ତଥା
ଆତ୍ମା ଏବଂ ନାରାୟଣ, ତିଳ ଓ ତେଲ ଭଳି, ଶାଉଳି ଓ ପଟ ଭଳି, ଫୁଲ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଭଳି, ଏକାଏକି ଅଲଗା ନୁହଁନ୍ତି।
ଯୋ ହି ଵିଷ୍ଣୁସ୍ ସ ଏଵାତ୍ମା ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମା ସ ଜନାର୍ଦନଃ । ଵିଷ୍ଣ୍ଵାତ୍ମଶବ୍ଦୌ ପର୍ଯାଯୌ ଯଥା ଵିଟପିପାଦପୌ
ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁ, ସେଇ ଆତ୍ମା; ଯିଏ ଆତ୍ମା, ସେ ଜନାର୍ଦନ। 'ବିଷ୍ଣୁ' ଏବଂ 'ଆତ୍ମା' ଶବ୍ଦ ଗଛ ଓ ଡାଳି ଭଳି ଏକାଏକି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ପ୍ରହ୍ଲାଦନାମ୍ନା ପ୍ରଥମମ୍ ଆତ୍ମୈଵ ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମନା । ସ୍ଵଯୈଵ ଶକ୍ତ୍ଯା ପରଯା ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତୌ ନିଯୋଜିତଃ
ପ୍ରଥମେ ଆତ୍ମା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ନାମ ଧାରଣ କରି, ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ଭକ୍ତିରେ ଲାଗିଥିଲେ।
ପ୍ରହ୍ଲାଦୋ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୈଵୈତଂ ଵରମ୍ ଅର୍ଜିତଵାନ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ସ୍ଵଯଂ ଵିଚାରଂ କୃତଵାନ୍ ସ୍ଵଯଂ ଵିଜିତଵାନ୍ ମନଃ
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବର ପାଇଥିଲେ; ସେ ନିଜେ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ନିଜେ ମନକୁ ଜିତିଥିଲେ।
କଦାଚିଦ୍ ଆତ୍ମନୈଵାତ୍ମା ସ୍ଵଯଂ ଶକ୍ତ୍ଯା ଵିବୋଧ୍ଯତେ । କଦାଚିଦ୍ ଵିଷ୍ଣୁଦେହେନ ଭକ୍ତିଲଭ୍ଯେନ ବୋଧ୍ଯତେ
କେବେ କେବେ ଆତ୍ମା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଜକୁ ଜାଗୃତ କରେ; ଆଉ କେବେ କେବେ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ହୁଏ।
ଚିରମ୍ ଆରାଧିତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଏଷ ପରମପ୍ରୀତିମାନ୍ ଅପି । ନାଵିଚାରଵତୋ ଜ୍ଞାନଂ ଦାତୁଂ ଶକ୍ନୋତି ମାଧଵଃ
ମାଧବଙ୍କୁ ବହୁଦିନ ଧରି ଉପାସନା କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ଚିନ୍ତନ ନାହିଁ, ସେଠି ଜ୍ଞାନ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ମୁଖ୍ଯଃ ପୁରୁଷଯତ୍ନୋତ୍ଥୋ ଵିଚାରସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମଦର୍ଶନେ । ଗୌଣୋ ଵରାଦିକୋ ହେତୁର୍ ମୁଖ୍ଯହେତୁପରୋ ଭଵ
ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ପ୍ରଧାନ କାରଣ ହେଉଛି ନିଜ ପ୍ରୟାସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଚିନ୍ତନ; ଦାନ-ବରାଦି ଦ୍ୱିତୀୟ କାରଣ। ଏହି ପ୍ରଧାନ କାରଣକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅ।
ପୂର୍ଵମ୍ ଏଵ ବଲାତ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯପଞ୍ଚକମ୍ । ଅଭ୍ଯାସାତ୍ ସର୍ଵଯତ୍ନେନ ଚିତ୍ତଂ କୁରୁ ଵିଚାରଵତ୍
ସେହିପାଇଁ, ପ୍ରଥମେ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚେଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର; ତାପରେ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ମନକୁ ଚିନ୍ତନଶୀଳ କର।
ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍ କେନଚିତ୍ କ୍ଵଚିଦ୍ ଏଵ ହି । ସ୍ଵଶକ୍ତିସମ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତ୍ଯା ତଲ୍ ଲଭ୍ଯତେ ନାନ୍ଯତଃ କ୍ଵଚିତ୍
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି କିଏ କିଛି ପାଉଛି, ସେଠି ସେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚେଷ୍ଟା କରି ପାଉଛି; ଏହା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ କେବେ ମିଳେ ନାହିଁ।
ପୌରୁଷଂ ଯତ୍ନମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ପ୍ରୋଲ୍ଲଙ୍ଘ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯପର୍ଵତମ୍ । ସଂସାରଜଲଧିଂ ତୀର୍ତ୍ଵା ପାରଂ ଗଚ୍ଛ ପରଂ ପଦମ୍
ମନୁଷ୍ୟର ଚେଷ୍ଟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ପାହାଡ଼କୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କର, ସଂସାରର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚ।
ଵିନା ପୁରୁଷଯତ୍ନେନ ଦୃଶ୍ଯତେ ଚେଜ୍ ଜନାର୍ଦନଃ । ମୃଗପକ୍ଷିଗଣଂ କସ୍ମାତ୍ ତଦ୍ ଅସୌ ନୋଦ୍ଧରତ୍ଯ୍ ଅଜଃ
ଯଦି ମନୁଷ୍ୟର ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ି ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଦେଖିଯିବା ସମ୍ଭବ, ତେବେ ସେ କାହିଁକି ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେଂକୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉନାହାନ୍ତି?
ଗୁରୁଶ୍ ଚେଦ୍ ଉଦ୍ଧରତ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞମ୍ ଆତ୍ମୀଯାତ୍ ପୌରୁଷାଦ୍ ଋତେ । ଉଷ୍ଟ୍ରଦାନ୍ତବଲୀଵର୍ଦାଂସ୍ ତତ୍ କସ୍ମାନ୍ ନୋଦ୍ଧରତ୍ଯ୍ ଅସୌ
ଯଦି ଗୁରୁ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ି ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି, ତେବେ ସେ କାହିଁକି ଉଠ, ହାତୀ ଓ ବଳଦମାନେଂକୁ ଉଦ୍ଧାର କରୁନାହାନ୍ତି?
ନ ହରେର୍ ନ ଗୁରୋର୍ ନାର୍ଥାତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ମହତ୍ । ଆକ୍ରାନ୍ତମନସସ୍ ସ୍ଵସ୍ମାଦ୍ ଯନ୍ ନାସାଦିତମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ଯଦି ନିଜ ମନର ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା କିଛି ଲଭ୍ୟ ହୁଏନି, ତେବେ ହରି, ଗୁରୁ କିମ୍ବା ଧନରୁ କୌଣସି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଜିନିଷ ମିଳେନାହିଁ।
ଅଭ୍ଯାସଵୈରାଗ୍ଯଯୁତାଦ୍ ଆକ୍ରାନ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯପନ୍ନଗାତ୍ । ଆତ୍ମନଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଯତ୍ ତତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ନ ଜଗତ୍ତ୍ରଯାତ୍
ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାଗକୁ ଜିତ କରି ନିଜେ ଯାହା ଅର୍ଜନ କରେ, ସେଠାରେ ତିନି ଜଗତରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲାଭ ହୁଏନାହିଁ।
ଆରାଧଯାତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଅର୍ଚଯ । ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ସନ୍ତିଷ୍ଠ ସ୍ଵାତ୍ମନାତ୍ମନି
ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କର, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ସମ୍ମାନ କର; ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ଦେଖି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଦୃଢ଼ ରୁହ।
ଶାସ୍ତ୍ରଯତ୍ନଵିଚାରେଭ୍ଯୋ ମୂର୍ଖାଣାଂ ପ୍ରପଲାଯତାମ୍ । କଲ୍ପିତା ଵୈଷ୍ଣଵୀ ଭକ୍ତିଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ଶୁଭସ୍ଥିତୌ
ଯେଉଁ ମୂର୍ଖମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ପ୍ରୟାସରୁ ପଳାଇଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଭଲ କାମରେ ଲାଗିବା ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିକୁ ଉପାୟ ଭାବରେ ଗଢ଼ାଯାଇଛି।
ଅଭ୍ଯାସଯତ୍ନୌ ପ୍ରଥମଂ ମୁଖ୍ଯୋ ଵିଧିର୍ ଉଦାହୃତଃ । ତଦଭାଵେ ତୁ ଗୌଣସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ପୂଜ୍ଯପୂଜାମଯଃ କ୍ରମଃ
ପ୍ରଥମେ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଚେଷ୍ଟାକୁ ମୁଖ୍ୟ ପଦ୍ଧତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହା ନଥିଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ୍ଧତି ହେଉଛି ପୂଜା ଓ ପୂଜ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ ହେଉଥିବା କ୍ରମ।