ଚେତନୀଯୋନ୍ମୁଖେ ଚିତ୍ତ୍ଵେ ଚିନ୍ ମନସ୍ତାମ୍ ଉପାଯଯୌ । ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ମକୁରସଙ୍କ୍ରାନ୍ତା ମୁଖଶ୍ରୀର୍ ଇଵ ରାଘଵ
ଯେତେବେଳେ ମନ ଚେତନା ପ୍ରତି ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କଲା, ଯେପରି ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହେଲେ ମୁହଁର ଶୋଭା ଦୁଇଗୁଣା ଦେଖାଯାଏ, ହେ ରାଘବ।
କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଙ୍କୁରିତେ ଚିତ୍ତେ ନେତ୍ରେ ଵିକସନୋନ୍ମୁଖେ । ଶନୈର୍ ବଭୂଵତୁସ୍ ତସ୍ଯ ପ୍ରାତର୍ ନୀଲେ ଯଥୋତ୍ପଲେ
ତାଙ୍କର ମନ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲା ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲା, ଦୁହେଁ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଫୁଲିଲା, ଯେପରି ନୀଳ କମଳ ପ୍ରଭାତରେ ମେଳିଯାଏ।
ପ୍ରାଣାପାନପରାମୃଷ୍ଟନାଡୀଵିଵରସଂଵିଦଃ । ଵାତାର୍ତସ୍ଯେଵ ପଦ୍ମସ୍ଯ ସ୍ପନ୍ଦୋ ଽସ୍ଯ ସମଜାଯତ
ଉପର ଓ ତଳ ସ୍ୱାସ ଛୁଇଁଥିବା ନାଡ଼ୀର ଜ୍ଞାନ ସହିତ, ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଏକ କମ୍ପନ ଉପଜିଲା, ଯେପରି ବାତାସରେ କମଳ ହଲୁକ ହୋଇ କମ୍ପିଯାଏ।
ନିମେଷାନ୍ତରମାତ୍ରେଣ ମନଃ ପୀଵରତାଂ ଯଯୌ । ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରାଣଵଶାତ୍ ପୂର୍ଣେ ତରଙ୍ଗ ଇଵ ଵାରିଣି
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ତାଙ୍କର ମନ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ମଜବୁତ ହେଇଗଲା, ଯେପରି ପାଣିରେ ତରଙ୍ଗ ବଡ଼ ହୋଇଯାଏ।
ଅଥାସୌ ଵିକସନ୍ନେତ୍ରମନଃପ୍ରାଣଵପୁର୍ ବଭୌ । ଅର୍ଧୋଦିତ ଇଵାଦିତ୍ଯେ ସରସ୍ ସ୍ଫୁରିତପଙ୍କଜମ୍
ତାପରେ, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ, ମନ ଓ ପ୍ରାଣ ଫୁଲିଉଠିଲା, ସେ ଦେହ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା, ଯେପରି ଅର୍ଧଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଜଳରେ ଅଧଖୋଲା କମଳ ଚମକେ।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅଵସରେ ଯାଵଦ୍ ବୁଧ୍ଯସ୍ଵେତ୍ଯ୍ ଅଵଦତ୍ ପ୍ରଭୁଃ । ପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ ତାଵଦ୍ ଏଷୋ ଽଭୂଦ୍ ବର୍ହୀ ଘନରଵାଦ୍ ଇଵ
ସେ ସମୟରେ ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, 'ଉଠ!' — ଏହା ଶୁଣିବା ସହିତ, ପୁରୋହିତ ଏମିତି ଉଠିଲେ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଘନ ଗର୍ଜନ ଶୁଣାଯାଏ।
ପ୍ରଫୁଲ୍ତନଯନଂ ଜାତମନନଂ ପୀଵରସ୍ମୃତିମ୍ । ଉଵାଚୈନଂ ତ୍ରିଲୋକେଶଃ ପୁରା ନାଭ୍ଯବ୍ଜଜଂ ଯଥା
ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖୋଲିଗଲା, ମନ ଫେରିଆସିଲା, ସ୍ମୃତି ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ତେବେ ତିନି ଲୋକର ନାଥ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେପରି ପୁରାତନ କାଳରେ କମଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବାଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା।
ସାଧୋ ସ୍ମର ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀମ୍ ଆତ୍ମୀଯାଂ ସ୍ମର ଚାକୃତିମ୍ । ଅକାଣ୍ଡ ଏଵ କିଂ ଦେହଵିରାମଃ କ୍ରିଯତେ ତ୍ଵଯା
ହେ ମହାନ, ତୁମେ ନିଜ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର, ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ମନେ ପକା; କାହିଁକି ଅକାରଣରେ ଏଭଳି ଶରୀରକୁ ବିଶ୍ରାମ ଦେଉଛ?
ହେଯୋପାଦେଯସଙ୍କଲ୍ପଵିହୀନସ୍ଯ ଶରୀରଗୈଃ । ଭାଵାଭାଵୈସ୍ ତଵାର୍ଥଃ କସ୍ ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠସ୍ଵ ସମ୍ପ୍ରତି
ତୁମେ ଯେଉଁଠି ନା ତ୍ୟାଗ ନା ଗ୍ରହଣର ଭାବନାରେ ଅଛ, ତୁମ ପାଇଁ ଶରୀରର ଅବସ୍ଥା କିମ୍ବା ତାହାର ଅଭାବରେ କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରହିଛି? ଏବେ ଉଠ।
ସ୍ଥାତଵ୍ଯମ୍ ଇହ ଦେହେନ କଲ୍ପଂ ଯାଵଦ୍ ଅନେନ ତେ । ଵଯଂ ହି ନିଯତିଂ ଵିଦ୍ମୋ ଯଥାଭୂତାମ୍ ଅନିନ୍ଦିତ
ଏହି ଦେହରେ ତୁମେ ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବାକୁ ପଡିବ; କାରଣ, ହେ ନିର୍ମଳ, ଆମେ ତଥ୍ୟ ଭାଗ୍ୟକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣୁଛୁ।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତେନ ଭଵତା ରାଜ୍ଯ ଏଵେହ ତିଷ୍ଠତା । କ୍ଷପଣୀଯା ଗତୋଦ୍ଵେଗମ୍ ଆକଲ୍ପାନ୍ତମ୍ ଇଯଂ ତନୁଃ
ଏଠାରେ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହି, ତୁମେ ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥାନ କର; ଏହି ଦେହ, ଯାହା ଏବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, କଳ୍ପ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଖିବା ଉଚିତ।
ତନୌ କଲ୍ପାନ୍ତଶୀର୍ଣାଯାଂ ସ୍ଵେ ମହିମ୍ନି ତ୍ଵଯାନଘ । ଵସ୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ଫୁଟିତେ କୁମ୍ଭେ କୁମ୍ଭାକାଶେନ ଖେ ଯଥା
କଳ୍ପ ଶେଷରେ ଏହି ଦେହ ଖସିଯିବାବେଳେ, ହେ ପାପହୀନ, ତୁମେ ନିଜ ମହିମାରେ ବସିବ; ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଘଡ଼ରେ ଯେପରି ଆକାଶ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି।
କଲ୍ପାନ୍ତସ୍ଥାଯିନୀ ଶୁଦ୍ଧା ଦୃଷ୍ଟଲୋକପରାଵରା । ଇଯଂ ତଵ ତନୁର୍ ଜାତା ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତିଵିଲାସିନୀ
ତୁମର ଏହି ଦେହ ପବିତ୍ର ଏବଂ କଳ୍ପ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଦେଖିପାରୁଛି, ଏହା ଏବେ ମୁକ୍ତ ଜୀବନର ଲୀଳା ହୋଇଯାଇଛି।
ନୋଦିତା ଦ୍ଵାଦଶାଦିତ୍ଯା ନ ଵିଲୀନାସ୍ ଶିଲୋଚ୍ଚଯାଃ । ନ ଜଗଜ୍ ଜ୍ଵଲିତଂ ସାଧୋ ତନୁଂ ତ୍ଯଜସି କିଂ ମୁଧା
ବାରଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୋଇନାହାନ୍ତି, ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଗଳିଯାଇନାହାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଉଠିନାହିଁ — ହେ ଉତ୍ତମ, ତେବେ ଆପଣ କାହିଁକି ନିର୍ଥକରେ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି?
ଵାଯୁର୍ ଵହତି ନୋନ୍ମତ୍ତସ୍ ତ୍ରିଲୋକୀଭସ୍ମଧୂସରଃ । ଲୋଲାମରକପାଲାଙ୍କସ୍ ତନୁଂ ତ୍ଯଜସି କିଂ ମୁଧା
ବାତାସ ଉନ୍ମାଦ ହୋଇ ତିନି ଲୋକକୁ ଭସ୍ମ ଓ ଧୂଳି କରି ଉଡ଼ାଉନାହିଁ, ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ ଖୋପାଳ ଚିହ୍ନ ଲାଗି ଅସ୍ଥିର ହୋଇନାହିଁ — ଏହେଁ ଆପଣ କାହିଁକି ନିର୍ଥକରେ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି?
ଅଶୋକ ଇଵ ମଞ୍ଜର୍ଯଃ ପୁଷ୍କରାଵର୍ତଵିଦ୍ଯୁତଃ । ନ ସ୍ଫୁରନ୍ତି ଜଗତ୍କୋଶେ ତନୁଂ ତ୍ଯଜସି କିଂ ମୁଧା
ଅଶୋକ ଗଛର ନୂତନ ମଞ୍ଜରୀ ଭଳି, କିମ୍ବା ପଦ୍ମର ଗଭୀର ଭିତରେ ବିଜୁଳି ଭଳି, ବିଶ୍ୱର ଗୋଲକରେ କିଛି ହିଲୁଚି ନାହିଁ — ତେବେ ଆପଣ କାହିଁକି ନିର୍ଥକରେ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି?
ଧାରାସାରରଣଚ୍ଛୈଲାଃ ପ୍ରଜ୍ଵଲଜ୍ଜ୍ଵଲନୋଜ୍ଜ୍ଵଲାଃ । କକୁଭୋ ନ ଵିଶୀର୍ଯନ୍ତେ ତନୁଂ ତ୍ଯଜସି କିଂ ମୁଧା
ଅଗ୍ନିର ଝରଣାରେ ଜଳିଉଠୁଥିବା ପାହାଡ଼ ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ କୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉନାହିଁ — ତେବେ ଆପଣ କାହିଁକି ନିର୍ଥକରେ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି?
ନ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁରୁଦ୍ରାଖ୍ଯତ୍ରଯଶେଷମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍ । ସ୍ଥିତଂ ଜରଢଜୀମୂତଂ ତନୁଂ ତ୍ଯଜସି କିଂ ମୁଧା
ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ର ନାମକ ସହିତ ସାରା ସୃଷ୍ଟି ଏଭଳି ପୁରୁଣା ଓ ଧୂସର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି—ତୁମେ କାହିଁକି ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛ?
ସ୍ଫୁଟଦଦ୍ରୀନ୍ଦ୍ରଟାଙ୍କାରକରାଲାରାଵଵନ୍ତି ଖେ । କଲ୍ପାଭ୍ରାଣି ନ ଗର୍ଜନ୍ତି ତନୁଂ ତ୍ଯଜସି କିଂ ମୁଧା
ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିବାର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ସହିତ କଳ୍ପର ମେଘମାନେ ଆକାଶରେ ଗର୍ଜନ କରୁନାହାନ୍ତି—ତୁମେ କାହିଁକି ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛ?
ଅହଂ ଭୂତାଵକୀର୍ଣାସୁ ସାଲୋକାସୁ ଖଗଧ୍ଵଜଃ । ଵିହରାମି ଦଶାଶାସୁ ମା ଦେହମ୍ ଅଵଧୀରଯ
ମୁଁ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଝଣ୍ଡା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଛି—ଦେହକୁ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଇମେ ଵଯମ୍ ଇମେ ଶୈଲା ଭୂତାନୀମାନ୍ଯ୍ ଅଯଂ ଭଵାନ୍ । ଇଦଂ ଜଗଦ୍ ଇଦଂ ଵ୍ଯୋମ ମା ଦେହମ୍ ଅଵଧୀରଯ
ଏମାନେ ଆମେ, ଏମାନେ ପାହାଡ଼, ଏମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନେ, ଏହି ତୁମେ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି, ଏହି ଆକାଶ—ଦେହକୁ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପୀଵରାଜ୍ଞାନଯୋଗେନ ଯସ୍ଯ ପର୍ଯାକୁଲଂ ମନଃ । ଦୁଃଖାନି ଵିନିକୃନ୍ତନ୍ତି ମରଣଂ ତସ୍ଯ ରାଜତେ
ଯେଉଁଜଣଙ୍କର ମନ ଅଜ୍ଞାନର ଭାରରେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦିଯାନ୍ତି ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଶାସନ କରେ।
କୃଶୋ ଽତିଦୁଃଖୀ ମୂଢୋ ଽହମ୍ ଏତାଶ୍ ଚାନ୍ଯାଶ୍ ଚ ଭାଵନାଃ । ମତିଂ ଯସ୍ଯାଵଲୁମ୍ପନ୍ତି ମରଣଂ ତସ୍ଯ ରାଜତେ
ଯେଉଁମାନେ 'ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ, ଅତି ଦୁଃଖିତ, ମୁଁ ଭ୍ରାନ୍ତ' ଏବଂ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବନାରେ ମନକୁ ଆବୃତ କରି ରଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ମୃତ୍ୟୁ ଶାସନ କରେ।
ଆଶାପାଶନିବଦ୍ଧୋ ଽନ୍ତର୍ ଇତଶ୍ ଚେତଶ୍ ଚ ନୀଯତେ । ଯୋ ଵିଲୋଲମନୋଵୃତ୍ତ୍ଯା ମରଣଂ ତସ୍ଯ ରାଜତେ
ଯେଉଁଜଣଙ୍କର ମନ ଆଶାର ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ, ଏଠୁ ସେଠୁ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଟଣାଯାଏ, ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ମୃତ୍ୟୁ ଶାସନ କରେ।
ଯସ୍ଯ ତୃଷ୍ଣାଃ ପ୍ରଭଞ୍ଜନ୍ତି ହୃଦଯଂ ହୃତଭାଵନାଃ । କୁଗେହମ୍ ଇଵ ଗର୍ଗଟ୍ଯୋ ମରଣଂ ତସ୍ଯ ରାଜତେ
ଯେଉଁଜଣଙ୍କର ହୃଦୟ ତୃଷ୍ଣାରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଭାବନା ଚୋରାଯାଏ, ଦୁଃଖିତ ଘରକୁ ଉନ୍ମାଦ ମୂଷା ଭାଙ୍ଗିଦେଇଥିବା ପରି, ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ମୃତ୍ୟୁ ଶାସନ କରେ।
ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିଲତା ଯସ୍ଯ ତାଲୋତ୍ତାଲମନୋଵନେ । ଫଲିତା ସୁଖଦୁଃଖାଭ୍ଯାଂ ମରଣଂ ତସ୍ଯ ରାଜତେ
ଯେଉଁଠାରେ ମନର ଅଭିନିବେଶର ଲତା ମନର ଅଟାଳିରେ ତାଳଗଛ ପରି ଡାହାଡ଼ି ଖୁସି ଓ ଦୁଃଖର ଫଳ ଦେଇଛି, ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ରାଜ କରେ।
ରୋମରାଜିଲତାଜାଲଂ ଯସ୍ଯେମଂ ଦେହଦୁର୍ଦ୍ରୁମମ୍ । ଅନର୍ଥୌଘୋ ହରତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ମରଣଂ ତସ୍ଯ ରାଜତେ
ଯାହାର ଦେହ, ଏହି ଦୁଃଖର ଗଛ, ରୋମର ରେଖାର ଜାଲିରେ ଢାକାଯାଇଛି ଏବଂ ଅନର୍ଥର ବନ୍ୟା ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ତାକୁ ବହିନେଉଛି, ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ରାଜ କରେ।
ଯସ୍ଯ ସ୍ଵଦେହଵିପିନମ୍ ଆଧିଵ୍ଯାଧିଦଵାଗ୍ନଯଃ । ଦହନ୍ତି ଲୋଲାଙ୍ଗଲତଂ ମରଣଂ ତସ୍ଯ ରାଜତେ
ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ ଦେହର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗର ଦାହାନଳ ଜଳାଇଦେଉଛି ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଦାହିଯାଉଛି, ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ରାଜ କରେ।
କାମକୋପାତ୍ମକୋ ଯସ୍ଯ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅଜଗରସ୍ ତନୌ । ଅନ୍ତଶ୍ ଶୁଷ୍କଦ୍ରୁମସ୍ଯେଵ ମରଣଂ ତସ୍ଯ ରାଜତେ
ଯାହାର ଦେହରେ ଆସା ଓ କ୍ରୋଧର ସର୍ପ ଶୁଷ୍କ ଗଛ ଭିତରେ ଥିବା ପରି ଡାହାଡ଼ି ଉଠେ, ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ରାଜ କରେ।
ଯୋ ଽଯଂ ଦେହପରିତ୍ଯାଗସ୍ ତଲ୍ ଲୋକେ ମରଣଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ନ ସତା ନାସତା ତେନ କାରଣଂ ଵେଦ୍ଯଵେଦିନାମ୍
ଏଠାରେ ଯାହାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲାଯାଏ, ସେଟା ମାନେ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ମାତ୍ର। ଜଣେ ଜାଣୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହେଉନ୍, କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ ହେଉନ୍, ଏହା ସତ୍ୟ ବି ନୁହେଁ, ମିଥ୍ୟା ବି ନୁହେଁ।