ଵୀତଶୋକଭଯାଯାସୋ ନିରୀହଶ୍ ଛିନ୍ନସଂଶଯଃ । ଜଗାମ ଶିଖରଂ ମେରୋସ୍ ସମାଧ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅନିନ୍ଦିତମ୍
ସେ ଶୋକ, ଭୟ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ନିରାସକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ନିର୍ମଳ ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରକୁ ଚଢ଼ିଗଲେ।
ତତ୍ର ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ନିର୍ଵିକଲ୍ପସମାଧିନା । ଦଶ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଶଶାମାସାଵ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅସ୍ନେହଦୀପଵତ୍
ସେଠାରେ ସେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ, ନିଜ ମନରେ ଶାନ୍ତ ରହିଲେ, ଯେପରି ତେଲ ନଥିବା ଦୀପ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଵ୍ଯପଗତକଲନାକଲଙ୍କଶୁଦ୍ଧସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଅମଲାତ୍ମନି ପାଵନେ ପଦେ ଽସୌ । ସଲିଲକଣ ଇଵାମ୍ବୁଧୌ ମହାତ୍ମା ଵିଗଲିତଭେଦମ୍ ଅଥୈକତାଂ ଜଗାମ
ମନର ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଓ ମଳ ଦୂର ହୋଇ, ନିଜ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାରେ ଥିବା ସେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଜଳବିନ୍ଦୁ ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ଲିନ ହୁଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଭେଦ ଛାଡ଼ି ଏକତାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତସ୍ଯ ଵ୍ଯାସତନୂଜସ୍ଯ ମତିମାତ୍ରାପମାର୍ଜନମ୍ । ଯଥୋପଯୁକ୍ତଂ ତେ ରାମ ତାଵଦ୍ ଏଵୋପଯୁଜ୍ଯତେ
ହେ ରାମ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଯେତେ ଦରକାର, ସେତିକି ମାତ୍ର ଶୁଧ୍ଧ କରାଯାଏ ଏବଂ ଏହି କାମ ପାଇଁ ମାତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ଜ୍ଞେଯମ୍ ଏତେନ ଵିଜ୍ଞାତମ୍ ଅଶେଷେଣାଵନୀଶ୍ଵର । ସ୍ଵଦନ୍ତେ ଽସ୍ମୈ ନ ଯଦ୍ ଭୋଗା ରୋଗା ଇଵ ସୁମେଧସେ
ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଜଣାଯାଏ, ହେ ପୃଥିବୀର ନାଥ। ଯେପରି ରୋଗ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ସେପରି ଭୋଗ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ।
ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯସ୍ଯ ମନସୋ ନୂନମ୍ ଏତଦ୍ ଧି ଲକ୍ଷଣମ୍ । ନ ସ୍ଵଦନ୍ତେ ସମଗ୍ରାଣି ଭୋଗଵୃନ୍ଦାନି ଯତ୍ ପୁନଃ
ଯେଉଁ ମନ ଜଣାଯିବାକୁ ଥିବା ସବୁକିଛି ଜାଣିଛି, ତାହାର ଏହି ଲକ୍ଷଣ ନିଶ୍ଚିତ—ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଭୋଗ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ।
ଭୋଗଭାଵନଯା ଯାତି ବନ୍ଧୋ ଦାର୍ଢ୍ଯମ୍ ଅଵସ୍ତୁଜଃ । ତଯୈଵ ଶାନ୍ତଯା ଯାତି ବନ୍ଧୋ ଜଗତି ତାନଵମ୍
ଭୋଗର ଆଶା ଦ୍ୱାରା ଅସତ୍ୟରେ ଥିବା ବନ୍ଧନ ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ସେଇ ଆଶା ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଏହି ସଂସାରର ବନ୍ଧନ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ।
ଵାସନାତାନଵଂ ରାମ ମୋକ୍ଷ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ । ପଦାର୍ଥଵାସନାଦାର୍ଢ୍ଯଂ ବନ୍ଧ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ
ହେ ରାମ, ଆଶା କ୍ଷୀଣ ହେବାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମୁକ୍ତି କହନ୍ତି; ବସ୍ତୁର ଆଶା ଦୃଢ଼ ହେବାକୁ ବନ୍ଧନ କୁହାଯାଏ।
ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଭିଗମନଂ ଭଵତି ପ୍ରାଯଶୋ ନୃଣାମ୍ । ପୁନର୍ ଵିଷଯଵୈରସ୍ଯଂ କଦର୍ଥାଦ୍ ଉପଜାଯତେ
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମାର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ ପୁଣି ଏହି ଜଗତର ଭୋଗବିଷୟ ପ୍ରତି ଅସକ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ସମ୍ଯକ୍ ପଶ୍ଯତି ଯସ୍ ତଜ୍ଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯସ୍ ତୁ ପଣ୍ଡିତଃ । ନ ସ୍ଵଦନ୍ତେ ବଲାଦ୍ ଏଵ ତସ୍ମୈ ଭୋଗା ମହାତ୍ମନେ
ଯିଏ ଠିକ୍ଭାବେ ଦେଖିପାରେ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ; ଯିଏ ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟ ଦୁହିଁକୁ ଜାଣେ, ସେ ପଣ୍ଡିତ। ଏପରି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ, ଜୋରକରି ଦିଆଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୋଗବିଲାସ ରସ ଦେଉନାହିଁ।
ଯଶଃପ୍ରଭୃତିନା ଯସ୍ମୈ ହେତୁନୈଵ ଵିନା ପୁନଃ । ଭୁଵି ଭୋଗା ନ ରୋଚନ୍ତେ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କାରଣ ନଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଯଶ କିମ୍ବା ଧନ ଭଳି କିଛି ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପୃଥିବୀର ଭୋଗବିଲାସ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଲାଗେନାହିଁ, ସେଉଁଠିକୁ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଜ୍ଞେଯଂ ଯାଵନ୍ ନ ଵିଜ୍ଞାତଂ ତାଵତ୍ ତାତ ନ ଜାଯତେ । ଵିଷଯେଷ୍ଵ୍ ଅରତିର୍ ଜନ୍ତୋର୍ ମରୁଭୂମୌ ଲତା ଯଥା
ହେ ପ୍ରିୟ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞେୟ ବସ୍ତୁକୁ ଠିକ୍ଭାବେ ଜାଣିହେବ ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବ ଭୋଗବିଷୟ ପ୍ରତି ଅସକ୍ତି ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; ଯେପରି ମରୁଭୂମିରେ ଲତା ହୁଏନାହିଁ।
ଅତ ଏଵ ହି ଵିଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯଂ ଵିଦ୍ଧି ରଘୂଦ୍ଵହ । ଯଦ୍ ଏନଂ ରଞ୍ଜଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତା ନ ରମ୍ଯା ଭୋଗଭୂମଯଃ
ଏହିପରି, ରଘୁବଂଶୀ, ତୁମେ ଜାଣ, ଯିଏ ଜଣାଯିବାକୁ ଥିବା ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିଛି, ସେଠାରେ ଏହି ଅପ୍ରିୟ ଭୋଗର ସ୍ଥଳୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ରାମୋ ଯଦ୍ ଏତଜ୍ ଜାନାତି ତଦ୍ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ସନ୍ମୁଖାତ୍ । ଆକର୍ଣ୍ଯ ଚିତ୍ତଵିଶ୍ରାମୋ ରାଘଵସ୍ଯୋପଜାଯତେ
ଯେଉଁଠି ରାମ ଯଥାର୍ଥ ସତ୍ୟକୁ ଶୁଣିବା ସହିତ ବୁଝନ୍ତି, ସେଠି ରାଘବଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତି ପାଏ।
କେଵଲଂ କେଵଲୀଭାଵଵିଶ୍ରାନ୍ତିଂ ସମପେକ୍ଷତେ । ରାମବୁଦ୍ଧିଶ୍ ଶରଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ଜଲଵିଶ୍ରମଣଂ ଯଥା
ରାମଙ୍କ ମନ କେବଳ ଏକମାତ୍ର ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ରାମ ଚାହେ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳର ଶୋଭା ଜଳରେ ବିଶ୍ରାମ ନେଇଥାଏ।
ଅତ୍ରାସ୍ଯ ଚିତ୍ତଵିଶ୍ରାନ୍ତ୍ଯୈ ରାଘଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଯୁକ୍ତିଂ କଥଯତୁ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନ୍ ଅଯମ୍
ଏଠାରେ ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ମନର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ, ଏହି ଶ୍ରୀମାନ୍ ବସିଷ୍ଠ ଭଗବାନ୍ ତାଙ୍କର ଯୁକ୍ତି କହନ୍ତୁ।
ରଘୂଣାମ୍ ଏଷ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରଭୁଃ କୁଲଗୁରୁସ୍ ସଦା । ସର୍ଵଜ୍ଞସ୍ ସର୍ଵଦର୍ଶୀ ଚ ତ୍ରିକାଲାମଲଦର୍ଶନଃ
ସେ ରଘୁବଂଶର ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରେ ସ୍ୱାମୀ ଏବଂ ପରିବାର ଗୁରୁ ହେବା ସହ, ସଦା ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା, ସବୁକିଛି ଦେଖିପାରୁଥିବା ଏବଂ ତିନି କାଳକୁ ନିର୍ମଳ ଭାବରେ ଦେଖିପାରୁଥିବା ଅଟୁଟ ଜ୍ଞାନୀ।
ଵସିଷ୍ଠ ଭଗଵନ୍ ପୂର୍ଵଂ କଚ୍ଚିତ୍ ସ୍ମରସି ଯତ୍ ସ୍ଵଯଂ । ଆଵଯୋର୍ ଵୈରଶାନ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ଶ୍ରେଯସେ ଚ ମହାତ୍ମନାମ୍
ବସିଷ୍ଠ ମହାପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ସ୍ୱୟଂ ଶିଖାଇଥିଲେ, ଆମ ଦୁଇଝଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱେଷ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଏବଂ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ, ସେଥିରେ କି ଆପଣଙ୍କର ମନେ ଅଛି?
ନିଷଧାଦ୍ରେର୍ ମୁନୀନାଂ ଚ ସାନୌ ସରଲସଙ୍କୁଲେ । ଉପଦିଷ୍ଟଂ ଭଗଵତା ଜ୍ଞାନଂ ପଦ୍ମଭୁଵା ବହୁ
ନିଷଧ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ, ସାରଳ ଗଛର ଝୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ, ପଦ୍ମଯୋନି ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ବହୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିଲେ।
ଯେନ ଯୁକ୍ତିମତା ବ୍ରହ୍ମଞ୍ ଜ୍ଞାନେନେଯଂ ହି ଵାସନା । ସଂସାରୀ ନୂନମ୍ ଆଯାତି ଶମଂ ଶ୍ଯାମେଵ ଭାସ୍ଵତା
ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁଠାରେ ବିବେକ ଥାଏ, ସେଠାରେ ଏହି ପ୍ରବୃତ୍ତି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବଦଳିଯାଏ; ସାଂସାରିକ ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଏ, ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ତଦ୍ ଏଵ ଯୁକ୍ତିମଜ୍ ଜ୍ଞେଯଂ ରାମାଯାନ୍ତେନିଵାସିନେ । ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ୍ ଉପଦିଶାଶୁ ତ୍ଵଂ ଯେନ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଏଷ୍ଯତି
ଏହି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟଟି ଏଠାରେ ବସୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଶିଖାଇଦିଅ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଶାନ୍ତିକୁ ଲାଭ କରିପାରିବ, ସେଇ ଉପାୟ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦିଅ।
କଦର୍ଥନା ଚ ନୈଵୈଷା ରାମୋ ହି ଗତକିଲ୍ବିଷଃ । ନିର୍ମଲେ ମକୁରେ ଵକ୍ତ୍ରମ୍ ଅଯତ୍ନେନୈଵ ବିମ୍ବତି
ଏଠାରେ କୌଣସି ବୁଝାଇବା ଦରକାର ନାହିଁ; ରାମ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ। ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଆଇନାରେ ମୁହଁ ସ୍ୱତଃସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସେ ନିର୍ମଳ ହୃଦୟର ଧାରଣାକୁ ସହଜରେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ।
ତଜ୍ ଜ୍ଞାନଂ ସ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥସ୍ ତଦ୍ ଵୈଦଗ୍ଧ୍ଯମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ । ସଚ୍ଛିଷ୍ଯାଯ ଵିରକ୍ତାଯ ସାଧୋ ଯଦ୍ ଉପଦିଶ୍ଯତେ
ଏହି ଜ୍ଞାନ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଓ ଅଭିନ୍ନ ଦକ୍ଷତା—ଏସବୁ କେବଳ ନିଷ୍କାମ ଓ ଉତ୍ତମ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଶିଖାଯିବା ଉଚିତ।
ଅଶିଷ୍ଯାଯାଵିରକ୍ତାଯ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଉପଦିଶ୍ଯତେ । ତତ୍ ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଅପଵିତ୍ରତ୍ଵଂ ଗୋକ୍ଷୀରଂ ଶ୍ଵଦୃତାଵ୍ ଇଵ
ଯିଏ ଶିଷ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି ଓ ଯିଏରେ ବିରାଗ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଯାହା କିଛି ଶିଖାଯାଏ, ତାହା ଅପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ଗାଈର ଦୁଧ କୁକୁରର ଲାଲରେ ମିଶିଲେ ଅପବିତ୍ର ହୁଏ।
ଵୀତରାଗଭଯକ୍ରୋଧା ନିର୍ମମା ଗଲିତୈନସଃ । ଵଦନ୍ତି ତ୍ଵାଦୃଶା ଯତ୍ ତୁ ତତ୍ର ଵିଶ୍ରାମ୍ଯତୀହ ଧୀଃ
ଯେଉଁମାନେ ରାଗ, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ଯେଉଁମାନେ ମମତା ଓ ପାପ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯାହା କହନ୍ତି, ଏଠାରେ ମନ ସେଠି ଶାନ୍ତି ପାଏ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ଗାଧିପୁତ୍ରେଣ ଵ୍ଯାସନାରଦପୂର୍ଵକାଃ । ମୁନଯସ୍ ତେ ତମ୍ ଏଵାର୍ଥଂ ସାଧୁ ସାଧ୍ଵ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅପୂଜଯନ୍
ଏଭଳି ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ କହିବା ପରେ, ବ୍ୟାସ ଓ ନାରଦଙ୍କ ଆଦି ମୁନିମାନେ ସେଇ କଥାକୁ 'ଭଲ କହିଲେ, ଭଲ କହିଲେ' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ଅଥୋଵାଚ ମହାତେଜା ରାଜ୍ଞଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ବ୍ରହ୍ମେଵ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରୋ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନ୍ ମୁନିଃ
ତାପରେ, ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ଦଢ଼ିଥିବା, ବଡ଼ ତେଜସ୍ବୀ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ପୂଜ୍ୟ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି କହିଲେ।
ମୁନେ ଯଦ୍ ଆଦିଶସି ମେ ତଦ୍ ଅଵିଘ୍ନଂ କରୋମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । କସ୍ ସମର୍ଥସ୍ ସମର୍ଥୋ ଽପି ସତାଂ ଲଙ୍ଘଯିତୁଂ ଵଚଃ
ମୁନି, ଆପଣ ମୋତେ ଯାହା ଆଦେଶ କରିବେ, ମୁଁ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ସେଥିରେ କାମ କରିବି। କାହାକୁ ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ କଥାକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ସମ୍ଭବ?
ଅହଂ ହି ରାଜପୁତ୍ରାଣାଂ ରାମାଦୀନାଂ ମନସ୍ତମଃ । ଜ୍ଞାନେନାପନଯାମ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଯ ଦୀପେନେଵ ନିଶାତମଃ
ମୁଁ ଆଜି ରାମ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ମନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଦୂର କରିବି, ଯେପରି ଦୀପ ରାତିର ଅନ୍ଧାରକୁ ହଟାଏ।
ସ୍ମରାମ୍ଯ୍ ଅଖଣ୍ଡିତଂ ସର୍ଵଂ ସଂସାରଭ୍ରମଶାନ୍ତଯେ । ନିଷଧାଦ୍ରୌ ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯଜ୍ ଜ୍ଞାନଂ ପଦ୍ମଜନ୍ମନା
ମୁଁ ନିରନ୍ତର ଭାବରେ ସେଇ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି, ଯାହା ପଦ୍ମଯୋନି ନିଷଧ ପାହାଡ଼ରେ ସଂସାର ଭ୍ରମର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ କହିଥିଲେ।