ଯଥାଯଂ ସ୍ଵଵିକଲ୍ପୋତ୍ଥସ୍ ସ୍ଵଵିକଲ୍ପପରିକ୍ଷଯାତ୍ । କ୍ଷୀଯତେ ଦଗ୍ଧସଂସାରୋ ନିସ୍ସାର ଇତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ଯେପରି ଏହି ସଂସାର ନିଜର କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଇ କଳ୍ପନା ଶେଷ ହେଲେ ସଂସାର ମିଶିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ ଯେ ଦଗ୍ଧ ସଂସାର ଅର୍ଥହୀନ।
ତତ୍ କିମ୍ ଏତନ୍ ମହାବାହୋ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ମମାମଲମ୍ । ତ୍ଵତ୍ତୋ ଵିଶ୍ରାମମ୍ ଆପ୍ନୋତି ଚେତୋ ମା ଭ୍ରମତାଜ୍ ଜଗତ୍
ତେଣୁ, ହେ ମହାବାହୁ, ମୋତେ ସତ୍ୟ ଏବଂ ନିର୍ମଳ କଥା କହ। ଆପଣଙ୍କୁ ଶୁଣିଲେ ମୋର ମନ ଶାନ୍ତି ପାଏ—ଏହି ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରୁନାହିଁ।
ନାତଃ ପରତରଃ କଶ୍ଚିନ୍ ନିଶ୍ଚଯୋ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଅପରୋ ମୁନେ । ସ୍ଵଯମ୍ ଏତତ୍ ତ୍ଵଯା ଜ୍ଞାତଂ ଗୁରୁତଶ୍ ଚ ପୁନଶ୍ ଶ୍ରୁତମ୍
ଏଠାରେ ଏହାଠାରୁ ଉପରେ କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତତା ନାହିଁ, ମୁନି। ତୁମେ ଏହି କଥାକୁ ନିଜେ ଜାଣିଛ, ଏବଂ ତୁମ ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ପୁନି ସୁଣିଛ।
ଅଵ୍ଯୁଚ୍ଛିନ୍ନଶ୍ ଚିଦାତ୍ମୈକଃ ପୁମାନ୍ ଅସ୍ତୀହ ନେତରତ୍ । ସ ସଙ୍କଲ୍ପଵଶାଦ୍ ବଦ୍ଧୋ ନିସ୍ସଙ୍କଲ୍ପଶ୍ ଚ ମୁଚ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ଅଖଣ୍ଡ ଚେତନା ଆତ୍ମା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ସେ ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତିରେ ବନ୍ଧିଯାଏ, ଏବଂ ଚିନ୍ତା ଶୁନ୍ୟ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ଯେନ ତ୍ଵ୍ ଏତତ୍ ସ୍ଫୁଟଂ ଜ୍ଞାତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଭୋଗେଭ୍ଯୋ ଵିରତିର୍ ଜାତା ଦୃଶ୍ଯାଦ୍ ଵା ସକଲାଦ୍ ଇହ
ଯିଏ ଏହି କଥାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେଇ ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ କିମ୍ବା ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ୍ରୁ ବିରକ୍ତି ହୋଇଯାଏ।
ତଵ ଚାଲଂ ମହାଵୀର ମତିର୍ ଵିରତିମ୍ ଆଗତା । ଭୋଗେଭ୍ଯୋ ଦୀର୍ଘରୋଗେଭ୍ଯଃ କିମ୍ ଅନ୍ଯତ୍ ପରିପୃଚ୍ଛସି
ଏବଂ ମହାବୀର, ତୁମ ମନ ମଧ୍ୟ ଭୋଗ ଓ ଦୀର୍ଘରୋଗରୁ ବିରକ୍ତି ଆଣିଛି। ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ତୁମେ କଣ ପଚାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ନ ତଥା ପୂର୍ଣତା ଜାତା ସର୍ଵଜ୍ଞାନମହାନିଧେଃ । ତିଷ୍ଠତସ୍ ତପସି ସ୍ଫାରେ ପିତୁସ୍ ତଵ ଯଥା ତଵ
ତୁମ ପିତା ଯେତେବେଳେ ଅପାର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଭଣ୍ଡାର ହେବା ସତ୍ୱେ, ତଥାପି ତୁମେ ଯେପରି ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପାଇଛ, ସେ ଏପରି ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପାଇନାହାନ୍ତି।
ଵ୍ଯାସାଦ୍ ଅଧିକ ଏଵାହଂ ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯୋ ଽପି ତତ୍ସୁତଃ । ଭୋଗେଚ୍ଛାତାନଵେନେହ ମତ୍ତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯଧିକୋ ଭଵାନ୍
ମୁଁ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଓ ପୁଅ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ୟାସଠାରୁ ଅଧିକ ଅଛି। ତଥାପି, ତୁମର ଭୋଗ ଇଚ୍ଛା ଅତି କମ୍ ଥିବାରୁ, ଏଠାରେ ତୁମେ ମୋଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅଖିଲଂ ଭଵତା ପୂର୍ଣଚେତସା । ନ ଦୃଶ୍ଯେ ପତସି ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମୁକ୍ତସ୍ ତ୍ଵଂ ଭ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଉତ୍ସୃଜ
ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତବ୍ୟକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନେ ପାଇଛ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତରେ ପଡ଼ୁନାହାଁ, ମୁକ୍ତ ହେଉଛ। ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ଅନୁଶିଷ୍ଟସ୍ ସ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଜନକେନ ମହାତ୍ମନା । ଵିଶଶ୍ରାମ ଶୁକସ୍ ତୂଷ୍ଣୀଂ ସ୍ଵଚ୍ଛେ ପରମଵସ୍ତୁନି
ଏପରି ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷା ପାଇ, ଶୁକ ନିର୍ବିକାର ଶାନ୍ତିରେ ଶୁଦ୍ଧ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ।
ଵୀତଶୋକଭଯାଯାସୋ ନିରୀହଶ୍ ଛିନ୍ନସଂଶଯଃ । ଜଗାମ ଶିଖରଂ ମେରୋସ୍ ସମାଧ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅନିନ୍ଦିତମ୍
ସେ ଶୋକ, ଭୟ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ନିରାସକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ନିର୍ମଳ ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରକୁ ଚଢ଼ିଗଲେ।
ତତ୍ର ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ନିର୍ଵିକଲ୍ପସମାଧିନା । ଦଶ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଶଶାମାସାଵ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅସ୍ନେହଦୀପଵତ୍
ସେଠାରେ ସେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ, ନିଜ ମନରେ ଶାନ୍ତ ରହିଲେ, ଯେପରି ତେଲ ନଥିବା ଦୀପ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଵ୍ଯପଗତକଲନାକଲଙ୍କଶୁଦ୍ଧସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଅମଲାତ୍ମନି ପାଵନେ ପଦେ ଽସୌ । ସଲିଲକଣ ଇଵାମ୍ବୁଧୌ ମହାତ୍ମା ଵିଗଲିତଭେଦମ୍ ଅଥୈକତାଂ ଜଗାମ
ମନର ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଓ ମଳ ଦୂର ହୋଇ, ନିଜ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାରେ ଥିବା ସେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଜଳବିନ୍ଦୁ ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ଲିନ ହୁଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଭେଦ ଛାଡ଼ି ଏକତାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତସ୍ଯ ଵ୍ଯାସତନୂଜସ୍ଯ ମତିମାତ୍ରାପମାର୍ଜନମ୍ । ଯଥୋପଯୁକ୍ତଂ ତେ ରାମ ତାଵଦ୍ ଏଵୋପଯୁଜ୍ଯତେ
ହେ ରାମ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଯେତେ ଦରକାର, ସେତିକି ମାତ୍ର ଶୁଧ୍ଧ କରାଯାଏ ଏବଂ ଏହି କାମ ପାଇଁ ମାତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ଜ୍ଞେଯମ୍ ଏତେନ ଵିଜ୍ଞାତମ୍ ଅଶେଷେଣାଵନୀଶ୍ଵର । ସ୍ଵଦନ୍ତେ ଽସ୍ମୈ ନ ଯଦ୍ ଭୋଗା ରୋଗା ଇଵ ସୁମେଧସେ
ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଜଣାଯାଏ, ହେ ପୃଥିବୀର ନାଥ। ଯେପରି ରୋଗ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ସେପରି ଭୋଗ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ।
ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯସ୍ଯ ମନସୋ ନୂନମ୍ ଏତଦ୍ ଧି ଲକ୍ଷଣମ୍ । ନ ସ୍ଵଦନ୍ତେ ସମଗ୍ରାଣି ଭୋଗଵୃନ୍ଦାନି ଯତ୍ ପୁନଃ
ଯେଉଁ ମନ ଜଣାଯିବାକୁ ଥିବା ସବୁକିଛି ଜାଣିଛି, ତାହାର ଏହି ଲକ୍ଷଣ ନିଶ୍ଚିତ—ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଭୋଗ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ।
ଭୋଗଭାଵନଯା ଯାତି ବନ୍ଧୋ ଦାର୍ଢ୍ଯମ୍ ଅଵସ୍ତୁଜଃ । ତଯୈଵ ଶାନ୍ତଯା ଯାତି ବନ୍ଧୋ ଜଗତି ତାନଵମ୍
ଭୋଗର ଆଶା ଦ୍ୱାରା ଅସତ୍ୟରେ ଥିବା ବନ୍ଧନ ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ସେଇ ଆଶା ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଏହି ସଂସାରର ବନ୍ଧନ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ।
ଵାସନାତାନଵଂ ରାମ ମୋକ୍ଷ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ । ପଦାର୍ଥଵାସନାଦାର୍ଢ୍ଯଂ ବନ୍ଧ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ
ହେ ରାମ, ଆଶା କ୍ଷୀଣ ହେବାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମୁକ୍ତି କହନ୍ତି; ବସ୍ତୁର ଆଶା ଦୃଢ଼ ହେବାକୁ ବନ୍ଧନ କୁହାଯାଏ।
ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଭିଗମନଂ ଭଵତି ପ୍ରାଯଶୋ ନୃଣାମ୍ । ପୁନର୍ ଵିଷଯଵୈରସ୍ଯଂ କଦର୍ଥାଦ୍ ଉପଜାଯତେ
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମାର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ ପୁଣି ଏହି ଜଗତର ଭୋଗବିଷୟ ପ୍ରତି ଅସକ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ସମ୍ଯକ୍ ପଶ୍ଯତି ଯସ୍ ତଜ୍ଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯସ୍ ତୁ ପଣ୍ଡିତଃ । ନ ସ୍ଵଦନ୍ତେ ବଲାଦ୍ ଏଵ ତସ୍ମୈ ଭୋଗା ମହାତ୍ମନେ
ଯିଏ ଠିକ୍ଭାବେ ଦେଖିପାରେ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ; ଯିଏ ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟ ଦୁହିଁକୁ ଜାଣେ, ସେ ପଣ୍ଡିତ। ଏପରି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ, ଜୋରକରି ଦିଆଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୋଗବିଲାସ ରସ ଦେଉନାହିଁ।
ଯଶଃପ୍ରଭୃତିନା ଯସ୍ମୈ ହେତୁନୈଵ ଵିନା ପୁନଃ । ଭୁଵି ଭୋଗା ନ ରୋଚନ୍ତେ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କାରଣ ନଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଯଶ କିମ୍ବା ଧନ ଭଳି କିଛି ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପୃଥିବୀର ଭୋଗବିଲାସ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଲାଗେନାହିଁ, ସେଉଁଠିକୁ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଜ୍ଞେଯଂ ଯାଵନ୍ ନ ଵିଜ୍ଞାତଂ ତାଵତ୍ ତାତ ନ ଜାଯତେ । ଵିଷଯେଷ୍ଵ୍ ଅରତିର୍ ଜନ୍ତୋର୍ ମରୁଭୂମୌ ଲତା ଯଥା
ହେ ପ୍ରିୟ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞେୟ ବସ୍ତୁକୁ ଠିକ୍ଭାବେ ଜାଣିହେବ ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବ ଭୋଗବିଷୟ ପ୍ରତି ଅସକ୍ତି ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; ଯେପରି ମରୁଭୂମିରେ ଲତା ହୁଏନାହିଁ।
ଅତ ଏଵ ହି ଵିଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯଂ ଵିଦ୍ଧି ରଘୂଦ୍ଵହ । ଯଦ୍ ଏନଂ ରଞ୍ଜଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତା ନ ରମ୍ଯା ଭୋଗଭୂମଯଃ
ଏହିପରି, ରଘୁବଂଶୀ, ତୁମେ ଜାଣ, ଯିଏ ଜଣାଯିବାକୁ ଥିବା ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିଛି, ସେଠାରେ ଏହି ଅପ୍ରିୟ ଭୋଗର ସ୍ଥଳୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ରାମୋ ଯଦ୍ ଏତଜ୍ ଜାନାତି ତଦ୍ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ସନ୍ମୁଖାତ୍ । ଆକର୍ଣ୍ଯ ଚିତ୍ତଵିଶ୍ରାମୋ ରାଘଵସ୍ଯୋପଜାଯତେ
ଯେଉଁଠି ରାମ ଯଥାର୍ଥ ସତ୍ୟକୁ ଶୁଣିବା ସହିତ ବୁଝନ୍ତି, ସେଠି ରାଘବଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତି ପାଏ।
କେଵଲଂ କେଵଲୀଭାଵଵିଶ୍ରାନ୍ତିଂ ସମପେକ୍ଷତେ । ରାମବୁଦ୍ଧିଶ୍ ଶରଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ ଜଲଵିଶ୍ରମଣଂ ଯଥା
ରାମଙ୍କ ମନ କେବଳ ଏକମାତ୍ର ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ରାମ ଚାହେ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳର ଶୋଭା ଜଳରେ ବିଶ୍ରାମ ନେଇଥାଏ।
ଅତ୍ରାସ୍ଯ ଚିତ୍ତଵିଶ୍ରାନ୍ତ୍ଯୈ ରାଘଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଯୁକ୍ତିଂ କଥଯତୁ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନ୍ ଅଯମ୍
ଏଠାରେ ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ମନର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ, ଏହି ଶ୍ରୀମାନ୍ ବସିଷ୍ଠ ଭଗବାନ୍ ତାଙ୍କର ଯୁକ୍ତି କହନ୍ତୁ।
ରଘୂଣାମ୍ ଏଷ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରଭୁଃ କୁଲଗୁରୁସ୍ ସଦା । ସର୍ଵଜ୍ଞସ୍ ସର୍ଵଦର୍ଶୀ ଚ ତ୍ରିକାଲାମଲଦର୍ଶନଃ
ସେ ରଘୁବଂଶର ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରେ ସ୍ୱାମୀ ଏବଂ ପରିବାର ଗୁରୁ ହେବା ସହ, ସଦା ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା, ସବୁକିଛି ଦେଖିପାରୁଥିବା ଏବଂ ତିନି କାଳକୁ ନିର୍ମଳ ଭାବରେ ଦେଖିପାରୁଥିବା ଅଟୁଟ ଜ୍ଞାନୀ।
ଵସିଷ୍ଠ ଭଗଵନ୍ ପୂର୍ଵଂ କଚ୍ଚିତ୍ ସ୍ମରସି ଯତ୍ ସ୍ଵଯଂ । ଆଵଯୋର୍ ଵୈରଶାନ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ଶ୍ରେଯସେ ଚ ମହାତ୍ମନାମ୍
ବସିଷ୍ଠ ମହାପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ସ୍ୱୟଂ ଶିଖାଇଥିଲେ, ଆମ ଦୁଇଝଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱେଷ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଏବଂ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ, ସେଥିରେ କି ଆପଣଙ୍କର ମନେ ଅଛି?
ନିଷଧାଦ୍ରେର୍ ମୁନୀନାଂ ଚ ସାନୌ ସରଲସଙ୍କୁଲେ । ଉପଦିଷ୍ଟଂ ଭଗଵତା ଜ୍ଞାନଂ ପଦ୍ମଭୁଵା ବହୁ
ନିଷଧ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ, ସାରଳ ଗଛର ଝୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ, ପଦ୍ମଯୋନି ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ବହୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିଲେ।
ଯେନ ଯୁକ୍ତିମତା ବ୍ରହ୍ମଞ୍ ଜ୍ଞାନେନେଯଂ ହି ଵାସନା । ସଂସାରୀ ନୂନମ୍ ଆଯାତି ଶମଂ ଶ୍ଯାମେଵ ଭାସ୍ଵତା
ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁଠାରେ ବିବେକ ଥାଏ, ସେଠାରେ ଏହି ପ୍ରବୃତ୍ତି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବଦଳିଯାଏ; ସାଂସାରିକ ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଏ, ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।