ଅତିଦୁଃଖିତଵଦ୍ ଦେହଗେହେ କର୍ମକରସ୍ ସଦା । ସମ୍ରାଡ୍ ଇଵାତ୍ମନି ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯସଂସ୍ଥିତୋ ଭୋଗଭୁଗ୍ ଵିଭୁଃ
ଏହି ଚେତନା ଶରୀର ଘରେ ସଦା କର୍ମ କରୁଥିବା ଦୁଃଖିତ ବ୍ୟକ୍ତି ପରି ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ମନରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ରାଜା ପରି ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ।
ଏଷ ଏଵ ସଦାନ୍ଵେଷ୍ଯସ୍ ସ୍ତୁତ୍ଯୋ ଧ୍ଯାତଵ୍ଯ ଏଵ ଚ । ଜରାମରଣସମ୍ମୋହାଦ୍ ଅନେନୋତ୍ତୀର୍ଯ ଗମ୍ଯତେ
ଏହିଠାରେ ଏକମାତ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସଦା ଖୋଜିବା, ପ୍ରଶଂସା କରିବା ଓ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ବୟସ୍ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭ୍ରମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଯିବାଯାଏ।
ସୁଲଭଶ୍ ଚାଯମ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତଂ ସୁଜ୍ଞେଯଶ୍ ଚାପ୍ତବନ୍ଧୁଵତ୍ । ଶରୀରପଦ୍ମକୁହରେ ସର୍ଵେଷାମ୍ ଏଵ ଷଟ୍ପଦଃ
ଏହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସହଜରେ ପାଇଯାଏ ଓ ଭଲଭାବେ ବୁଝିପାରାଯାଏ, ନିକଟ ବନ୍ଧୁ ପରି। ଶରୀରର ପଦ୍ମ ଗୁହାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ମଧୁମକୁ ରହିଥାଏ।
ଅନାକୃଷ୍ଟୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅନାହୂତସ୍ ସ୍ଵଦେହାଦ୍ ଏଵ ଲଭ୍ଯତେ । ମନାଗ୍ ଏଵୋପହୂତୋ ଽପି କ୍ଷଣାଦ୍ ଭଵତି ସମ୍ମୁଖଃ
ଏହାକୁ ଆକର୍ଷଣ କିମ୍ବା ଡାକିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ନିଜ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଏହା ମିଳିଯାଏ। ଅଲ୍ପ ଡାକିଲେ ବି ସେ ତୁରନ୍ତ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଯାଏ।
ନାସ୍ଯ ସଂସେଵ୍ଯମାନସ୍ଯ ସର୍ଵସମ୍ପତ୍ତିଶାଲିନଃ । ଧନାନାମ୍ ଈଶ୍ଵରସ୍ଯେଵ ସ୍ମଯୋ ଗର୍ଵୋ ଽଥ ଵା ଭଵେତ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଥିବାକୁ ସେବନ କଲେ, ଧନୀ ପ୍ରଭୁ ପରି କେବେ ମାନ କିମ୍ବା ଗର୍ବ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଆମୋଦ ଇଵ ପୁଷ୍ପେଷୁ ତୈଲଂ ତିଲକଣେଷ୍ଵ୍ ଇଵ । ରସଜାତିଷ୍ଵ୍ ଇଵାସ୍ଵାଦୋ ଦେଵୋ ଦେହେଷୁ ସଂସ୍ଥିତଃ
ଫୁଲରେ ଗନ୍ଧ ଥିବା ପରି, ତିଳରେ ତେଲ ଥିବା ପରି, ରସରେ ରୁଚି ଥିବା ପରି, ଦେବତା ମାନବ ଦେହରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଅଵିଚାରଵଶାଦ୍ ଏଷ ହୃଦଯସ୍ଥୋ ଽପି ଚେତନଃ । ନ ଜ୍ଞାଯତେ ଚିରାଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ ଇଷ୍ଟବନ୍ଧୁର୍ ଇଵାଗ୍ରଗଃ
ବିଚାର ନ କରିବାରୁ, ଏହି ଚେତନା ହୃଦୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣା ପଡେନାହିଁ; ଯେପରି ଆଗରେ ଦଉଁଥିବା ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁକୁ ଦେଖିବାକୁ ନପାରିବା।
ଵିଚାରଣାତ୍ ପରିଜ୍ଞାତେ ଏତସ୍ମିନ୍ ପରମେଶ୍ଵରେ । ଅଭ୍ଯୁଦେତି ପରାନନ୍ଦୋ ଲବ୍ଧେ ପ୍ରିଯଜନେ ଯଥା
ବିଚାର କରି ଏହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଯେତେବେଳେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁକୁ ମିଳିବା ପରି ପରମ ଆନନ୍ଦ ଉଦୟ ହୁଏ।
ଅସ୍ମିନ୍ ଦୃଷ୍ଟେ ପରେ ବନ୍ଧାଵ୍ ଉଦ୍ଦାମାନନ୍ଦଦାଯିନି । ଆଯାନ୍ତି ଦୃଷ୍ଟଯସ୍ ତାସ୍ ତା ଯାଭିର୍ ବନ୍ଧୋ ଵିଲୀଯତେ
ଏହି ପରମ ବନ୍ଧୁ, ଅସୀମ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ଦେଖିଲେ ସେଇ ଦୃଷ୍ଟିଗୁଡିକ ଆସିଥାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନ ଗଳିଯାଏ।
ତ୍ରୁଟ୍ଯନ୍ତି ସର୍ଵତଃ ପାଶାଃ କ୍ଷୀଯନ୍ତେ ସର୍ଵଶତ୍ରଵଃ । ନ କୃନ୍ତନ୍ତି ମନାଂସ୍ଯ୍ ଆଶା ଗୃହାଣୀଵ ଦୁରାଖଵଃ
ସମସ୍ତ ଆଁଶ ଛିଣ୍ଡିଯାଏ, ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ ଶେଷ ହୁଏ; ଆଶାମାନେ ମନକୁ କେବେ କଟିପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ଭଲ ନଥିବା ଘର ଭିତରେ ଧରିପାରେନାହିଁ।
ଅସ୍ମିନ୍ ଦୃଷ୍ଟେ ଜଗଦ୍ ଦୃଷ୍ଟଂ ଶ୍ରୁତେ ଽସ୍ମିନ୍ ସକଲଂ ଶ୍ରୁତମ୍ । ସ୍ପୃଷ୍ଟେ ଚାସ୍ମିଞ୍ ଜଗତ୍ ସ୍ପୃଷ୍ଟଂ ସ୍ଥିତେ ଽସ୍ମିନ୍ ସଂସ୍ଥିତଂ ଜଗତ୍
ଏହାକୁ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଦେଖାଯାଏ; ଏହାକୁ ଶୁଣିଲେ, ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣାଯାଏ; ଏହାକୁ ଛୁଇଁଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଛୁଇଁହୁଏ; ଏହା ରହିଲେ, ଜଗତ୍ ରହିଥାଏ।
ଏଷ ଜାଗର୍ତି ସୁପ୍ତାନାଂ ପ୍ରହରତ୍ଯ୍ ଅଵିଵେକିନାମ୍ । ହରତ୍ଯ୍ ଆପଦମ୍ ଆର୍ତାନାଂ ଵିତରତ୍ଯ୍ ଅମହାତ୍ମନାମ୍
ଏହେ ଶେଇଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜାଗିଥାଏ, ଅବିବେକୀମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଏ, ଦୁଃଖିତମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ହଟାଏ, ଯେଉଁମାନେ ମହତ୍ତ୍ୱ ନାହାନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ।
ଵିଚରତ୍ଯ୍ ଏଷ ଲୋକେଷୁ ଦୀପ ଏଵ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତୌ । ଵିଲସତ୍ଯ୍ ଏଷ ଭୋଗେଷୁ ପ୍ରସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଏଷ ଵସ୍ତୁଷୁ
ଏହେ ଏହି ଜଗତରେ ଦୀପ ଭଳି ଘୁରିବା, ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ କରେ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଏଵାନ୍ତଶ୍ ଶାନ୍ତେନାନୁଭଵନ୍ ଭଵୀ । ସ୍ଥିତସ୍ ସର୍ଵେଷୁ ଦେହେଷୁ ତିକ୍ତତ୍ଵଂ ମରିଚେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ରହିଥାଏ, ଯେପରି ବିଷୟରେ ତୀକ୍ତତା ରହିଥାଏ।
ଚେତନାକଲନାରୂପୀ ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରାଶ୍ରିତଃ । ଜଗତ୍ପଦାର୍ଥସମ୍ଭାରସତ୍ତାସାମାନ୍ଯମ୍ ଆସ୍ଥିତଃ
ସେ ଚେତନା ଓ ଚିନ୍ତାର ରୂପ, ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ଉପସ୍ଥିତ, ସମଗ୍ର ସଂସାରର ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ସାଧାରଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ।
ଏଷ ଶୂନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଆକାଶେ ସ୍ପନ୍ଦ ଏଷ ସଦାଗତୌ । ପ୍ରକାଶଶ୍ ଚୈଷ ତେଜସ୍ସୁ ପଯସ୍ଯ୍ ଏଷ ରସଃ ପରଃ
ଆକାଶରେ ଶୂନ୍ୟତା, ଗତିରେ କମ୍ପନ, ଅଗ୍ନିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଓ ଜଳରେ ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସାର।
କାଠିନ୍ଯମ୍ ଅଵନାଵ୍ ଏଷ ଔଷ୍ଣ୍ଯମ୍ ଏଷ ହୁତାଶନେ । ଶୈତ୍ଯମ୍ ଏଷ ନିଶାନାଥେ ସତ୍ତା ଚୈଷ ଜଗଦ୍ଗଣେ
ପୃଥିବୀରେ କଠିନତା, ଅଗ୍ନିରେ ତାପ, ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଶୀତଳତା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହେଉଛି ସେ।
ମଷୀପିଣ୍ଡେ ଯଥା କାର୍ଷ୍ଣ୍ଯଂ ଶୌକ୍ଲ୍ଯଂ ହିମକଣେ ଯଥା । ଯଥା ପୁଷ୍ପେଷୁ ସୌଗନ୍ଧ୍ଯଂ ଦେହେ ଦେହପତିସ୍ ତଥା
ଯେପରି ମସିରେ କଳାପନି, ହିମକଣିକାରେ ଧଳାପନି ଓ ଫୁଲରେ ସୁଗନ୍ଧ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଦେହରେ ଦେହର ନାଥ ରହିଛନ୍ତି।
ଯଥା ସର୍ଵଗତା ସତ୍ତା କାଲସ୍ ସର୍ଵଗତୋ ଯଥା । ଯଥା ସର୍ଵଗତଂ ଵ୍ଯୋମ ଵିଭୁସ୍ ସର୍ଵଗତସ୍ ତଥା
ଯେପରି ସତ୍ତା ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛି, କାଳ ସବୁଠାରେ ଅଛି, ଓ ଆକାଶ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିତ, ସେପରି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିତ।
ପ୍ରଭୁଶକ୍ତିର୍ ମହୀପସ୍ଯ ସର୍ଵଦେଶଗତା ଯଥା । ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରମୁକ୍ତଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ତଥାତ୍ମନଃ
ଯେପରି ରାଜାଙ୍କର ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଦେଶକୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବ ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମନ ରହିତ ହୋଇ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଛି।
ନିତ୍ଯସ୍ ସୋ ଽଯମ୍ ଅହଂ ଦେଵୋ ଦେଵାନାମ୍ ଅଵବୋଧକଃ । ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମାସ୍ମି ମେ ନାସ୍ତି କଲନାଵିତ୍ କିଲେତରା
ମୁଁ ଏହି ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମା, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରୁଥିବା ଦିବ୍ୟତା; ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମା, ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଧାରଣା କିମ୍ବା ସୀମା ନାହିଁ।
ରେଣୁନେଵାଣୁନା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ପଦ୍ମପତ୍ତ୍ର ଇଵାମ୍ଭସା । ସମ୍ଭ୍ରମେଣେଵ ପାଷାଣେ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ମଯି ନୈନସା
ଯେପରି ଧୂଳି ଆକାଶକୁ ଲାଗେନାହିଁ, ଜଳ ପଦ୍ମପତ୍ରକୁ ଧରିପାରେନାହିଁ, ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ପାଥରକୁ ଲାଗେନାହିଁ, ସେପରି ପାପ ମୋତେ କେବେ ଲାଗିପାରିବନାହିଁ।
ସୁଖଦୁଃଖଶ୍ରିଯୋ ଦେହେ ମା ପତନ୍ତୁ ପତନ୍ତୁ ଵା । ତୁମ୍ବକୋପରି ଧାରାଶ୍ ଚ କା ନଃ କ୍ଷତିର୍ ଉପସ୍ଥିତା
ଶରୀରରେ ସୁଖ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଧନ-ସମ୍ପଦ ଆସୁନ୍ କି ନ ଆସୁନ୍, ଏହିଥିରେ ଆମ ପାଇଁ କଣ କ୍ଷତି? ଯେପରି ଉରୁହଳ ଉପରେ ପାଣି ପଡିଲେ କିଛି ହୁଏନାହିଁ।
ଦୀପାଙ୍ଗାଭିଗତୋ ରଜ୍ଜ୍ଵା ନାଲୋକୋ ବଧ୍ଯତେ ଯଥା । ତଥୈଵାଯମ୍ ଅବଦ୍ଧୋ ଽହଂ ସର୍ଵଭାଵଗଣାତିଗଃ
ଯେପରି ପ୍ରକାଶର ରେଖା ରସି ଉପରେ ପଡିଲେ ରସିକୁ ବାନ୍ଧିପାରେନାହିଁ, ସେପରି ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦଶାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, କିଛି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଏନାହିଁ।
ସମ୍ବନ୍ଧଃ କୋ ନୁ ନଃ କାମୈର୍ ଭାଵାଭାଵୈର୍ ଅଥେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ । କେନ ସମ୍ବଧ୍ଯତେ ଵ୍ଯୋମ କେନ ଵା ଗୃହ୍ଯତେ ମନଃ
ଆମର ଇଚ୍ଛା, ଥିବା କିମ୍ବା ନ ଥିବା, କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସହ କଣ ସମ୍ପର୍କ? ଆକାଶ କେଉଁଠି ବାନ୍ଧାଯାଏ, କିମ୍ବା ମନ କେଉଁଠି ଧରାଯାଏ?
ଶରୀରେ ଶତଧା ଯାତେ ଖଣ୍ଡନା କା ଶରୀରିଣଃ । କୁମ୍ଭେ ରୁଗ୍ଣେ କ୍ଷତେ କ୍ଷୀଣେ କୁମ୍ଭାକାଶସ୍ଯ କା କ୍ଷତିଃ
ଦେହଟି ଶଖଳି ହୋଇ ଭାଗ ଭାଗ ହେଲେ, ଦେହରେ ଥିବା ଆତ୍ମାଙ୍କୁ କେଉଁ ଅପକାର ହୁଏ? ଏକ ଘଡ଼ା ଭାଙ୍ଗିଗଲେ, ଫାଟିଗଲେ କିମ୍ବା ସେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଘଡ଼ା ଭିତରେ ଥିବା ଆକାଶକୁ କଣ ହାନି ହୁଏ?
ପିଶାଚକ ଇଵାଦୃଶ୍ଯୋ ମନୋ ନାମୋଦିତଂ ମୁଧା । ଜଡେ ତସ୍ମିନ୍ କ୍ଷତେ ବୋଧାତ୍ କା ନଃ କ୍ଷତିର୍ ଉପସ୍ଥିତା
ଭୂତ ପରି ଦେଖିବାକୁ ନ ମିଳୁଥିବା ମନ, ନାମ ମାତ୍ର ଉପସ୍ଥିତ; ଏହି ଜଡ ମନକୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଯଦି ଆଘାତ ଲାଗେ, ତେବେ ଆମକୁ କେଉଁ ଅପକାର ହେବ?
ସୁଖଦୁଃଖମଯୀ ଯସ୍ଯ ଵାସନା ତନ୍ ମନୋ ମମ । ଅଭଵତ୍ ପୂର୍ଵମ୍ ଅଦ୍ଯୈକା ସମ୍ପନ୍ନା ନନୁ ନିର୍ଵୃତିଃ
ଯାହାର ମନ ପୂର୍ବେ ସୁଖ ଦୁଃଖର ଭାବନାରେ ଗଠିତ ଥିଲା, ଏବେ ସେ ସବୁ ଏକା ହୋଇ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି; ନିଶ୍ଚୟ ଏହିଏ ମୁକ୍ତି।
ଅନ୍ଯୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଽନ୍ଯ ଆଦତ୍ତେ ଽପ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯସ୍ଯାନର୍ଥସଙ୍କଟଃ । ଅନ୍ଯଃ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅହୋ ମୌର୍ଖ୍ଯଂ କସ୍ଯେଯଂ ଖଲୁ ଚକ୍ରିକା
ଏକ ଲୋକ ଭୋଗ କରେ, ଅନ୍ୟ ନେଇଯାଏ, ଆଉ ଜଣେ ଦୁଃଖ ପାଏ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଦେଖିଥାଏ—ହାଏ, କେତେ ମୂର୍ଖତା! ଏହି ଘୂର୍ଣ୍ଣିଲା ଚକ୍ର କାହାର?
ଭୁଙ୍କ୍ତେ ପ୍ରକୃତିର୍ ଆଦତ୍ତେ ମନୋ ଦେହସ୍ଯ ସଙ୍କଟଃ । ଦ୍ରଷ୍ଟାତ୍ମା ମୌର୍ଖ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତୀହ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ କେଵ ମେ କ୍ଷତିଃ
ପ୍ରକୃତି ଭୋଗ କରେ, ମନ ନେଇଥାଏ, ଶରୀର ଦୁଃଖ ଭୋଗେ; ଦ୍ରଷ୍ଟା ଆତ୍ମା କେବଳ ଏହି ମୂର୍ଖତାକୁ ଦେଖେ—ସତ୍ୟକୁହୁଁ, ଏଠାରେ କିଛି ମୋତେ କ୍ଷତି କରିପାରେନାହିଁ।