ଅଥ ପ୍ରଵେଶଯାମ୍ ଆସ ଜନକୋ ଽନ୍ତଃପୁରଂ ଶୁକମ୍ । ରାଜା ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ତାଵଦ୍ ଇତି ସପ୍ତଦିନାନି ତମ୍
ତାପରେ ଜନକ ଶୁକଙ୍କୁ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ନେଇଗଲେ, କିନ୍ତୁ ସାତିଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜା ଶୁକଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲେ ନାହିଁ।
ତତ୍ରୋନ୍ମଦାଭିଃ କାନ୍ତାଭିର୍ ଭୋଜନୈର୍ ଭୋଗସଞ୍ଚଯୈଃ । ଜନକୋ ଲାଲଯାମ୍ ଆସ ଶୁକଂ ଶଶିସମାନନମ୍
ସେଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୃଦୁମୁଖ ଶୁକଙ୍କୁ ଜନକ ରମଣୀମାନେ, ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗବିଲାସ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ।
ତେ ଭୋଗାସ୍ ତାନି ଦୁଃଖାନି ଵ୍ଯାସପୁତ୍ରସ୍ଯ ତନ୍ ମନଃ । ନ ଜହ୍ରୁର୍ ମନ୍ଦପଵନୋ ବଦ୍ଧପୀଠମ୍ ଯଥାଚଲମ୍
କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଲାସ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅ ଶୁକଙ୍କ ମନକୁ ଦୁଃଖ ପରି ଲାଗିଲା; ଯେପରି ଦୃଢ଼ ପାହାଡ଼କୁ ହଳୁକା ପବନ ହଲାଇପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଭୋଗ ତାଙ୍କୁ କିଛି ହଳାଇପାରିଲା ନାହିଁ।
କେଵଲଂ ସଶମସ୍ ସ୍ଵଚ୍ଛୋ ମୌନୀ ମୁଦିତମାନସଃ । ଅତିଷ୍ଠଦ୍ ଅତ୍ର ସ ଶୁକସ୍ ସମ୍ପୂର୍ଣ ଇଵ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ
ଶୁକ ସେଠାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଶାନ୍ତ, ପରିଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିରବ ରହିଲେ; ତାଙ୍କର ମନ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ନିଜେ ନିଜେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟୁଟ ରହେ।
ପରିଜ୍ଞାତସ୍ଵଭାଵଂ ତଂ ଶୁକଂ ସ ଜନକୋ ନୃପଃ । ଆନୀଯ ମୁଦିତାତ୍ମାନମ୍ ଅଵଲୋକ୍ଯ ନନାମ ହ
ଜନକ ରାଜା ଶୁକଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ବୁଝି, ତାଙ୍କୁ ଆଣିବାକୁ ଆଦେଶ କଲେ। ଶୁକଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ଏବଂ ସେ ଶିର ନମାଇଲେ।
ନିଶ୍ଶେଷିତଜଗତ୍କାର୍ଯ ପ୍ରାପ୍ତାଖିଲମନୋରଥ । କିମ୍ ଈପ୍ସିତଂ ତଵେତ୍ଯ୍ ଆଶୁ କୃତସ୍ଵାଗତମ୍ ଆହ ତମ୍
ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର କାମ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥିବା ଜନକ ତୁରନ୍ତ ଶୁକଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରି, ପଚାରିଲେ — 'ତୁମେ କଣ ଚାହୁଁଛ?'
ସଂସାରାଡମ୍ବରମ୍ ଇଦଂ କଥମ୍ ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥିତଂ ଗୁରୋ । କଥଂ ପ୍ରଶମମ୍ ଆଯାତି ଯଥାଵତ୍ କଥଯାଶୁ ମେ
ହେ ଗୁରୁଦେବ, ଏହି ସଂସାରର ଆଡମ୍ବର କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ସତ୍ୟ ଶାନ୍ତି କିପରି ଆସେ? ଦୟାକରି ସଫା ଭାବରେ ଏହିକଥା ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କହନ୍ତୁ।
ଜନକେନେତି ପୃଷ୍ଟେନ ଶୁକସ୍ଯ କଥିତଂ ତଥା । ତଦ୍ ଏଵ ଯତ୍ ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତସ୍ଯ ପିତ୍ରା ମହାତ୍ମନା
ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ଶୁକ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଯେପରି ଶିଖାଇଥିଲେ, ସେଠିକି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ମଯା ପୂର୍ଵମ୍ ଏତଜ୍ ଜ୍ଞାତଂ ଵିଵେକତଃ । ଏତାଵଦ୍ ଏଵ ପୃଷ୍ଟେନ ପିତ୍ରା ମେ ସମୁଦାହୃତମ୍
ମୁଁ ନିଜେ ଏହି କଥାକୁ ଆଗରୁ ମୋର ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜାଣିଥିଲି। ପରେ ମୋ ପିତା ଏହି ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ, ମୁଁ ଏତିକି ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲି।
ଭଵତାପ୍ଯ୍ ଏଷ ଏଵାର୍ଥଃ କଥିତୋ ଵାଗ୍ଵିଦାଂ ଵର । ଏଷ ଏଵ ଚ ଵାକ୍ଯାର୍ଥଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ପରିଦୃଶ୍ଯତେ
ହେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅର୍ଥକୁ ଏକାଇ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଅର୍ଥଟି ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥାଯଂ ସ୍ଵଵିକଲ୍ପୋତ୍ଥସ୍ ସ୍ଵଵିକଲ୍ପପରିକ୍ଷଯାତ୍ । କ୍ଷୀଯତେ ଦଗ୍ଧସଂସାରୋ ନିସ୍ସାର ଇତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ଯେପରି ଏହି ସଂସାର ନିଜର କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଇ କଳ୍ପନା ଶେଷ ହେଲେ ସଂସାର ମିଶିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ ଯେ ଦଗ୍ଧ ସଂସାର ଅର୍ଥହୀନ।
ତତ୍ କିମ୍ ଏତନ୍ ମହାବାହୋ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ମମାମଲମ୍ । ତ୍ଵତ୍ତୋ ଵିଶ୍ରାମମ୍ ଆପ୍ନୋତି ଚେତୋ ମା ଭ୍ରମତାଜ୍ ଜଗତ୍
ତେଣୁ, ହେ ମହାବାହୁ, ମୋତେ ସତ୍ୟ ଏବଂ ନିର୍ମଳ କଥା କହ। ଆପଣଙ୍କୁ ଶୁଣିଲେ ମୋର ମନ ଶାନ୍ତି ପାଏ—ଏହି ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରୁନାହିଁ।
ନାତଃ ପରତରଃ କଶ୍ଚିନ୍ ନିଶ୍ଚଯୋ ଽସ୍ତ୍ଯ୍ ଅପରୋ ମୁନେ । ସ୍ଵଯମ୍ ଏତତ୍ ତ୍ଵଯା ଜ୍ଞାତଂ ଗୁରୁତଶ୍ ଚ ପୁନଶ୍ ଶ୍ରୁତମ୍
ଏଠାରେ ଏହାଠାରୁ ଉପରେ କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତତା ନାହିଁ, ମୁନି। ତୁମେ ଏହି କଥାକୁ ନିଜେ ଜାଣିଛ, ଏବଂ ତୁମ ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ପୁନି ସୁଣିଛ।
ଅଵ୍ଯୁଚ୍ଛିନ୍ନଶ୍ ଚିଦାତ୍ମୈକଃ ପୁମାନ୍ ଅସ୍ତୀହ ନେତରତ୍ । ସ ସଙ୍କଲ୍ପଵଶାଦ୍ ବଦ୍ଧୋ ନିସ୍ସଙ୍କଲ୍ପଶ୍ ଚ ମୁଚ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ଅଖଣ୍ଡ ଚେତନା ଆତ୍ମା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ସେ ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତିରେ ବନ୍ଧିଯାଏ, ଏବଂ ଚିନ୍ତା ଶୁନ୍ୟ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ଯେନ ତ୍ଵ୍ ଏତତ୍ ସ୍ଫୁଟଂ ଜ୍ଞାତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଭୋଗେଭ୍ଯୋ ଵିରତିର୍ ଜାତା ଦୃଶ୍ଯାଦ୍ ଵା ସକଲାଦ୍ ଇହ
ଯିଏ ଏହି କଥାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେଇ ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ କିମ୍ବା ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ୍ରୁ ବିରକ୍ତି ହୋଇଯାଏ।
ତଵ ଚାଲଂ ମହାଵୀର ମତିର୍ ଵିରତିମ୍ ଆଗତା । ଭୋଗେଭ୍ଯୋ ଦୀର୍ଘରୋଗେଭ୍ଯଃ କିମ୍ ଅନ୍ଯତ୍ ପରିପୃଚ୍ଛସି
ଏବଂ ମହାବୀର, ତୁମ ମନ ମଧ୍ୟ ଭୋଗ ଓ ଦୀର୍ଘରୋଗରୁ ବିରକ୍ତି ଆଣିଛି। ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ତୁମେ କଣ ପଚାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ନ ତଥା ପୂର୍ଣତା ଜାତା ସର୍ଵଜ୍ଞାନମହାନିଧେଃ । ତିଷ୍ଠତସ୍ ତପସି ସ୍ଫାରେ ପିତୁସ୍ ତଵ ଯଥା ତଵ
ତୁମ ପିତା ଯେତେବେଳେ ଅପାର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଭଣ୍ଡାର ହେବା ସତ୍ୱେ, ତଥାପି ତୁମେ ଯେପରି ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପାଇଛ, ସେ ଏପରି ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପାଇନାହାନ୍ତି।
ଵ୍ଯାସାଦ୍ ଅଧିକ ଏଵାହଂ ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯୋ ଽପି ତତ୍ସୁତଃ । ଭୋଗେଚ୍ଛାତାନଵେନେହ ମତ୍ତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯଧିକୋ ଭଵାନ୍
ମୁଁ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଓ ପୁଅ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ୟାସଠାରୁ ଅଧିକ ଅଛି। ତଥାପି, ତୁମର ଭୋଗ ଇଚ୍ଛା ଅତି କମ୍ ଥିବାରୁ, ଏଠାରେ ତୁମେ ମୋଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅଖିଲଂ ଭଵତା ପୂର୍ଣଚେତସା । ନ ଦୃଶ୍ଯେ ପତସି ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମୁକ୍ତସ୍ ତ୍ଵଂ ଭ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଉତ୍ସୃଜ
ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତବ୍ୟକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନେ ପାଇଛ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତରେ ପଡ଼ୁନାହାଁ, ମୁକ୍ତ ହେଉଛ। ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ଅନୁଶିଷ୍ଟସ୍ ସ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଜନକେନ ମହାତ୍ମନା । ଵିଶଶ୍ରାମ ଶୁକସ୍ ତୂଷ୍ଣୀଂ ସ୍ଵଚ୍ଛେ ପରମଵସ୍ତୁନି
ଏପରି ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷା ପାଇ, ଶୁକ ନିର୍ବିକାର ଶାନ୍ତିରେ ଶୁଦ୍ଧ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ।
ଵୀତଶୋକଭଯାଯାସୋ ନିରୀହଶ୍ ଛିନ୍ନସଂଶଯଃ । ଜଗାମ ଶିଖରଂ ମେରୋସ୍ ସମାଧ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅନିନ୍ଦିତମ୍
ସେ ଶୋକ, ଭୟ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ନିରାସକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ନିର୍ମଳ ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରକୁ ଚଢ଼ିଗଲେ।
ତତ୍ର ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ନିର୍ଵିକଲ୍ପସମାଧିନା । ଦଶ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଶଶାମାସାଵ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅସ୍ନେହଦୀପଵତ୍
ସେଠାରେ ସେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ, ନିଜ ମନରେ ଶାନ୍ତ ରହିଲେ, ଯେପରି ତେଲ ନଥିବା ଦୀପ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଵ୍ଯପଗତକଲନାକଲଙ୍କଶୁଦ୍ଧସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଅମଲାତ୍ମନି ପାଵନେ ପଦେ ଽସୌ । ସଲିଲକଣ ଇଵାମ୍ବୁଧୌ ମହାତ୍ମା ଵିଗଲିତଭେଦମ୍ ଅଥୈକତାଂ ଜଗାମ
ମନର ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଓ ମଳ ଦୂର ହୋଇ, ନିଜ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାରେ ଥିବା ସେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଜଳବିନ୍ଦୁ ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ଲିନ ହୁଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଭେଦ ଛାଡ଼ି ଏକତାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତସ୍ଯ ଵ୍ଯାସତନୂଜସ୍ଯ ମତିମାତ୍ରାପମାର୍ଜନମ୍ । ଯଥୋପଯୁକ୍ତଂ ତେ ରାମ ତାଵଦ୍ ଏଵୋପଯୁଜ୍ଯତେ
ହେ ରାମ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଯେତେ ଦରକାର, ସେତିକି ମାତ୍ର ଶୁଧ୍ଧ କରାଯାଏ ଏବଂ ଏହି କାମ ପାଇଁ ମାତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ଜ୍ଞେଯମ୍ ଏତେନ ଵିଜ୍ଞାତମ୍ ଅଶେଷେଣାଵନୀଶ୍ଵର । ସ୍ଵଦନ୍ତେ ଽସ୍ମୈ ନ ଯଦ୍ ଭୋଗା ରୋଗା ଇଵ ସୁମେଧସେ
ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଜଣାଯାଏ, ହେ ପୃଥିବୀର ନାଥ। ଯେପରି ରୋଗ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ସେପରି ଭୋଗ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ।
ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯସ୍ଯ ମନସୋ ନୂନମ୍ ଏତଦ୍ ଧି ଲକ୍ଷଣମ୍ । ନ ସ୍ଵଦନ୍ତେ ସମଗ୍ରାଣି ଭୋଗଵୃନ୍ଦାନି ଯତ୍ ପୁନଃ
ଯେଉଁ ମନ ଜଣାଯିବାକୁ ଥିବା ସବୁକିଛି ଜାଣିଛି, ତାହାର ଏହି ଲକ୍ଷଣ ନିଶ୍ଚିତ—ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଭୋଗ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ।
ଭୋଗଭାଵନଯା ଯାତି ବନ୍ଧୋ ଦାର୍ଢ୍ଯମ୍ ଅଵସ୍ତୁଜଃ । ତଯୈଵ ଶାନ୍ତଯା ଯାତି ବନ୍ଧୋ ଜଗତି ତାନଵମ୍
ଭୋଗର ଆଶା ଦ୍ୱାରା ଅସତ୍ୟରେ ଥିବା ବନ୍ଧନ ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ସେଇ ଆଶା ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଏହି ସଂସାରର ବନ୍ଧନ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ।
ଵାସନାତାନଵଂ ରାମ ମୋକ୍ଷ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ । ପଦାର୍ଥଵାସନାଦାର୍ଢ୍ଯଂ ବନ୍ଧ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ
ହେ ରାମ, ଆଶା କ୍ଷୀଣ ହେବାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମୁକ୍ତି କହନ୍ତି; ବସ୍ତୁର ଆଶା ଦୃଢ଼ ହେବାକୁ ବନ୍ଧନ କୁହାଯାଏ।
ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଭିଗମନଂ ଭଵତି ପ୍ରାଯଶୋ ନୃଣାମ୍ । ପୁନର୍ ଵିଷଯଵୈରସ୍ଯଂ କଦର୍ଥାଦ୍ ଉପଜାଯତେ
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମାର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ ପୁଣି ଏହି ଜଗତର ଭୋଗବିଷୟ ପ୍ରତି ଅସକ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ସମ୍ଯକ୍ ପଶ୍ଯତି ଯସ୍ ତଜ୍ଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯସ୍ ତୁ ପଣ୍ଡିତଃ । ନ ସ୍ଵଦନ୍ତେ ବଲାଦ୍ ଏଵ ତସ୍ମୈ ଭୋଗା ମହାତ୍ମନେ
ଯିଏ ଠିକ୍ଭାବେ ଦେଖିପାରେ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ; ଯିଏ ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟ ଦୁହିଁକୁ ଜାଣେ, ସେ ପଣ୍ଡିତ। ଏପରି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ, ଜୋରକରି ଦିଆଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୋଗବିଲାସ ରସ ଦେଉନାହିଁ।