ସମ୍ଯଗ୍ଦୃଷ୍ଟିର୍ ଜଗଜ୍ଜାତୌ ସ୍ଵଵିଵେକଚମତ୍କୃତିଃ । ଅସ୍ମିନ୍ ଭଵ୍ଯମତାଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ଇଯମ୍ ଅନ୍ଯେଵ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଏହି ଉତ୍ତମ ମନୋଭାବ ମଧ୍ୟରେ, ସଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ନିଜ ବିବେକର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଏଠାରେ ଏକ ଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ସୁଲଭାସ୍ ସୁଭଗା ଲୋକାଃ ଫଲପଲ୍ଲଵଶାଲିନଃ । ଜାଯନ୍ତେ ତରଵୋ ଦେଶେ ନ ତୁ ଚନ୍ଦନପାଦପାଃ
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଛ ସହଜରେ ମିଳିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଚନ୍ଦନ ଗଛ ବିରଳ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ଵୃକ୍ଷାଃ ପ୍ରତିଵନେ ସନ୍ତି ସତ୍ଯଂ ସୁଫଲପଲ୍ଲଵାଃ । ନ ତ୍ଵ୍ ଅପୂର୍ଵଚମତ୍କାରୋ ଲଵଙ୍ଗସ୍ ସୁଲଭସ୍ ସଦା
ସତ୍ୟ କଥା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଙ୍ଗଲରେ ଫଳ ଓ ପତ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଛ ମିଳିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଲବଙ୍ଗ ଗଛର ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁଣ ସହଜରେ ସବୁଠାରେ ମିଳେ ନାହିଁ।
ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନେଵ ଶୀତମହସସ୍ ସୁତରୋର୍ ଇଵ ମଞ୍ଜରୀ । ପୁଷ୍ପାଦ୍ ଆମୋଦଲେଖେଵ ଦୃଷ୍ଟା ରାମାଚ୍ ଚମତ୍କୃତିଃ
ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଶୀତଳ ଆଲୋକ, ବଡ଼ ଗଛର ମଞ୍ଜରୀ, କିମ୍ବା ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ—ସେପରି ରାମଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତତା ଦେଖାଯାଏ।
ଅସ୍ମାଦ୍ ଉଦ୍ଦାମଦୌରାତ୍ମ୍ଯଦୈଵନିର୍ମାଣନିର୍ମିତେଃ । ଦ୍ଵିଜେନ୍ଦ୍ରା ଦଗ୍ଧସଂସାରାତ୍ ସାରୋ ହ୍ଯ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତଦୁର୍ଲଭଃ
ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ଖେଳରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଃଖରେ ଜଳିଥିବା ସଂସାରର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ଯତନ୍ତେ ସାରସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୌ ଯେ ଯଶୋନିଧଯୋ ଧିଯା । ଧନ୍ଯା ଧୁରି ସତାଂ ଗଣ୍ଯାସ୍ ତ ଏଵ ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଃ
ଯେମାନେ ବୁଦ୍ଧିରେ ସେଇ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି, ଯେମାନେ କୀର୍ତ୍ତିର ଧାରକ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, ମହାନ ଓ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ୟ।
ନ ରାମେଣ ସମୋ ଽସ୍ତୀହ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ କଶ୍ଚନ । ଵିଵେକଵାନ୍ ଉଦାରାତ୍ମା ମହାତ୍ମା ଚେତି ନୋ ମତିଃ
ଏହି ତିନି ଜଗତ୍ରେ ରାମଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ, ଉଦାର ହୃଦୟ ଓ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା—ଏହା ଆମର ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ।
ସକଲଲୋକଚମତ୍କୃତିକାରିଣୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଭିମତଂ ଯଦି ରାଘଵଚେତସଃ । ଫଲତି ନୋ ତଦ୍ ଇମେ ଵଯମ୍ ଏଵ ହି ସ୍ଫୁଟତରଂ ମୁନଯୋ ହତବୁଦ୍ଧଯଃ
ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଥିବା କିଛି ଯଦି ରାଘବଙ୍କ ମନରେ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ତେବେ ସେଥିରେ କିଛି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ଆମେ ମୁନିମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମୂଢ଼ ହୋଇଯାଇଛୁ।
ନାରଦେନେତି ମହତା ଵଚସ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ସଭାଗତଃ । ରାମମ୍ ଅଗ୍ରଗତଂ ପ୍ରୀତ୍ଯା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଉଵାଚ ହ
ମହାମୁନି ନାରଦ ଏହି କଥା ସଭାରେ କହିବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଆଗରେ ବସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ କହିଲେ।
ତଵ ରାଘଵ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଜ୍ ଜ୍ଞେଯଂ ଜ୍ଞାନଵତାଂ ଵର । ସ୍ଵଯୈଵ ସୂକ୍ଷ୍ମଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସର୍ଵଂ ଵିଜ୍ଞାତଵାନ୍ ଅସି
ହେ ରାଘବ, ତୁମ ପାଇଁ ଆଉ କିଛି ଜାଣିବାକୁ ବାକି ନାହିଁ। ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, କାରଣ ତୁମେ ନିଜ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧିରେ ସବୁକିଛି ବୁଝିପାରିଛ।
କେଵଲଂ ମାର୍ଜନାମାତ୍ରଂ ମନାଗ୍ ଏଵୋପଯୁଜ୍ଯତେ । ସ୍ଵଭାଵଵିମଲେ ନିତ୍ଯଂ ସୁବୁଦ୍ଧିମକୁରେ ତଵ
ତୁମର ମନ ଯେପରି ଏକ ସ୍ୱଭାବତଃ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିର ଅଦ୍ଭୁତ ଆଇନା, ସେଥିପାଇଁ କେବଳ ହଳକା ଶୁଧ୍ଧିକରଣ ଦରକାର।
ଭଗଵଦ୍ଵ୍ଯାସପୁତ୍ରସ୍ଯ ଶୁକସ୍ଯେଵ ମତିସ୍ ତଵ । ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମାତ୍ରମ୍ ଏଵାନ୍ତର୍ ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯାପ୍ଯ୍ ଅପେକ୍ଷତେ
ଭଗବତ୍ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅ ଶୁକଙ୍କର ମନ ଯେପରି, ସେପରି ତୁମର ମନ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯିବା ସବୁକିଛି ପରେ ମଧ୍ୟ ମାନସିକ ଶାନ୍ତିକୁ ଖୋଜେ।
ଭଗଵଦ୍ଵ୍ଯାସପୁତ୍ରସ୍ଯ ଶୁକସ୍ଯ ଭଗଵନ୍ କଥମ୍ । ଧିଯାପ୍ଯ୍ ଆଦୌ ନ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ଚ ଧିଯା ପୁନଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅ ଶୁକଙ୍କର ମନ ଆରମ୍ଭରେ କାହିଁକି ଅଶାନ୍ତ ଥିଲା ଏବଂ ପରେ କିପରି ଶାନ୍ତ ହେଲା?
ଆତ୍ମୋଦନ୍ତସମଂ ରାମ ଵର୍ଣ୍ଯମାନମ୍ ଇମଂ ମଯା । ଶୃଣୁ ଵ୍ଯାସାତ୍ମଜୋଦନ୍ତଂ ଜନ୍ମନାମ୍ ଅନ୍ତକାରଣମ୍
ହେ ରାମ, ମୋର ନିଜ ଆତ୍ମାର ଅନ୍ତିମ ଘଟଣା ସହ ସମାନ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର କଥା ଏବଂ ଜନ୍ମର ଶେଷ ହେବାର କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି, ଶୁଣ।
ଯୋ ଽଯମ୍ ଅଞ୍ଜନଵର୍ଣାଭୋ ନିଵିଷ୍ଟୋ ହେମଵିଷ୍ଟରେ । ପାର୍ଶ୍ଵେ ତଵ ପିତୁର୍ ଵ୍ଯାସୋ ଭଗଵାନ୍ ଭାସ୍କରଦ୍ଯୁତିଃ
ତୁମର ବାପାଙ୍କ ପାଖରେ ଯିଏ ବସିଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ଅଞ୍ଜନ ରଙ୍ଗ ପରି କଳା, ସୁନାର ଆସନ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେହି ଭଗବାନ ବ୍ୟାସ ମହାର୍ଷି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ଅସ୍ଯାଭୂଦ୍ ଇନ୍ଦୁଵଦନସ୍ ତନଯୋ ନଯକୋଵିଦଃ । ଶୁକୋ ନାମ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞୋ ମୂର୍ତ୍ଯେଵ ସଂସ୍ଥିତଃ
ତାଙ୍କର ଏକ ପୁଅ ଥିଲେ, ମୁହଁ ଚାନ୍ଦ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ନାମ ଶୁକ, ବଡ଼ ପଣ୍ଡିତ ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ୱରୂପ।
ପ୍ରଵିଚାରଯତୋ ଲୋକଯାତ୍ରାମ୍ ଅଲମ୍ ଇମାଂ ହୃଦି । ତଵେଵ କିଲ ତସ୍ଯାପି ଵିଵେକ ଉଦଭୂଦ୍ ଭୃଶମ୍
ସେ ମନରେ ଏହି ସଂସାରର ଚଳାଚଳକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ବିଚାର କରିବା ବେଳେ, ତୁମେ ଯେପରି ଭାବୁଛ, ସେପରି ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଭଲ ଭେଦବୁଧି ଜାଗ୍ରତ ହେଲା।
ତେନାସୌ ସ୍ଵଵିଵେକେନ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ମହାମତେ । ଵିଚାର୍ଯ ସୁଚିରଂ ଚାରୁ ଯତ୍ ସତ୍ଯଂ ତଦ୍ ଅଵାପ୍ତଵାନ୍
ସେ ନିଜ ବୁଧିରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଭଲ ଭାବେ ବିଚାର କରି, ଯାହା ସତ୍ୟ, ତାହାକୁ ପାଇଲେ।
ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରାପ୍ତେ ପରେ ଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଅଵିଶ୍ରାନ୍ତମନାସ୍ ତତଃ । ନେଦଂ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ଵିଶ୍ଵାସଂ ନାସାଵ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଉପାଯଯୌ
ସେ ନିଜେ ଅନ୍ତିମ ସତ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ କେବେ ଥକିଲା ନାହିଁ। ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ଭାବିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତି ମଧ୍ୟ ପାଇଲେ ନାହିଁ।
କେଵଲଂ ଵିରରାମାସ୍ଯ ଚେତୋ ଵିଗତଚାପଲମ୍ । ଭୋଗେଭ୍ଯୋ ଭୂରିଭଙ୍ଗେଭ୍ଯୋ ଧରାଦ୍ଭ୍ଯ ଇଵ ଚାତକଃ
ତାଙ୍କର ମନ କେବଳ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ଚଞ୍ଚଳତା ହରାଇଗଲା। ଅନେକ ଅସ୍ଥାୟୀ ସୁଖରୁ ତାଙ୍କର ମନ ପଛୁଆଇଗଲା, ଯେପରି ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ପୃଥିବୀରୁ ଦୂରେ ରହେ।
ଏକଦା ସୋ ଽମଲପ୍ରଜ୍ଞୋ ମେରାଵ୍ ଏକାନ୍ତସଂସ୍ଥିତମ୍ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ପିତରଂ ଭକ୍ତ୍ଯା କୃଷ୍ଣଦ୍ଵୈପାଯନଂ ମୁନିମ୍
ଏକଦିନ ସେ ପବିତ୍ର ମନବଳିଏ ମେରୁ ପାହାଡ଼ରେ ଏକାକି ବସିଥିବାବେଳେ, ଭକ୍ତିଭାବରେ ତାଙ୍କର ବାପା କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ସଂସାରାଡମ୍ବରମ୍ ଇଦଂ କଥମ୍ ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥିତଂ ମୁନେ । କଥଂ ଚ ପ୍ରଶମଂ ଯାତି କିଯତ୍ କସ୍ଯ କଦେତି ଚ
ହେ ମୁନି, ଏହି ସଂସାରର ଆଡମ୍ବର କିପରି ଆରମ୍ଭ ହେଲା? ଏହା କିପରି ଶାନ୍ତିକୁ ପାଏ, କେତେ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କାହା ପାଇଁ ଏବଂ କେବେ?
ଇତି ପୃଷ୍ଟେନ ମୁନିନା ଵ୍ଯାସେନାଖିଲମ୍ ଆତ୍ମଜେ । ଯଥାଵଦ୍ ଅମଲଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଦିତାତ୍ମନା
ଏଭଳି ପୁଅ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଋଷି ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କୁ ଯେଉଁଠିକି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉପଯୁକ୍ତ କଥା କହିବା ଉଚିତ, ସେସବୁ କଥା ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହିଦେଲେ।
ଅଜ୍ଞାସିଷଂ ପୂର୍ଵମ୍ ଏତଦ୍ ଅହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଥ ତତ୍ପିତୁଃ । ସ ଶୁକଶ୍ ଶୁଦ୍ଧଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ନ ଵାକ୍ଯଂ ବହ୍ଵ୍ ଅମନ୍ଯତ
ମୁଁ ଏହି କଥା ପূର୍ବରୁ ମୋ ବାପାଙ୍କଠାରୁ ଶିଖିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଶୁକ ନିର୍ମଳ ବୁଦ୍ଧିରେ ସେଇ କଥାକୁ ବେଶି କିମ୍ବା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନେଲେ ନାହିଁ।
ଵ୍ଯାସୋ ଽପି ଭଗଵାନ୍ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ପୁତ୍ରାଭିପ୍ରାଯମ୍ ଈଦୃଶମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ପୁନଃ ପୁତ୍ରଂ ନାହଂ ଜାନାମି ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ବ୍ୟାସ ମହାପୁରୁଷ ତାଙ୍କ ପୁଅର ମନସ୍କାମନା ବୁଝି, ପୁଣି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ମୁଁ ଏହାକୁ ସତ୍ୟରେ ଜାଣେ ନାହିଁ।'
ଜନକୋ ନାମ ଭୂପାଲୋ ଵିଦ୍ଯତେ ଵସୁଧାତଲେ । ଯଥାଵଦ୍ ଵେତ୍ତ୍ଯ୍ ଅସୌ ଵେଦ୍ଯଂ ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅଵାପ୍ସ୍ଯସି
ପୃଥିବୀରେ ଜନକ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଅଛନ୍ତି; ସେ ଏହି ବିଷୟକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି। ତାଙ୍କଠାରୁ ତୁମେ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିପାରିବ।
ପିତ୍ରେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଶ୍ ଶୁକଃ ପ୍ରାଯାତ୍ ସୁମେରୋର୍ ଵସୁଧାତଲମ୍ । ଵିଦେହନଗରୀଂ ପ୍ରାପ ଜନକେନାଭିପାଲିତାମ୍
ପିତାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୁକ ଶୁମେରୁ ପର୍ବତରୁ ବିଦେହ ନଗରକୁ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହାକୁ ରାଜା ଜନକ ଶାସନ କରୁଥିଲେ।
ଆଵେଦିତୋ ଽସୌ ଯାଷ୍ଟୀକୈର୍ ଜନକାଯ ମହାତ୍ମନେ । ଦ୍ଵାରି ଵ୍ଯାସସୁତୋ ରାଜଞ୍ ଶୁକୋ ଽତ୍ର ସ୍ଥିତଵାନ୍ ଇତି
ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ: 'ହେ ରାଜା, ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅ ଶୁକ ଦ୍ୱାରରେ ଦଢ଼ିଆଛନ୍ତି।'
ଜିଜ୍ଞାସାର୍ଥଂ ଶୁକସ୍ଯାସାଵ୍ ଆସ୍ତାମ୍ ଏଵେତ୍ଯ୍ ଅଵଜ୍ଞଯା । ଉକ୍ତ୍ଵା ବଭୂଵ ଜନକସ୍ ତୂଷ୍ଣୀଂ ସପ୍ତଦିନାନ୍ଯ୍ ଅପି
ଶୁକଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଜନକ ଅବହେଳାଭାବରେ କହିଲେ, 'ତାଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ ଦିଅ,' ଏବଂ ସାତିଦିନ ଶାନ୍ତ ରହିଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଵେଶଯାମ୍ ଆସ ଜନକଶ୍ ଶୁକମ୍ ଅଙ୍ଗନମ୍ । ତତ୍ରାହାନି ସ ସପ୍ତୈଵ ତଥୈଵାଵସଦ୍ ଉନ୍ମନାଃ
ତାପରେ ଜନକ ଶୁକଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗନାକୁ ଆଣିଲେ, ସେଠାରେ ଶୁକ ଆଉ ସାତିଦିନ ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହୋଇ ରହିଲେ।