ଇତି କଥିତଵତାଥ ଭାର୍ଗଵେଣ ସ୍ଫୁଟଜଲରାଶିପଥେ ମହାଜଵେନ । ପ୍ଲୁତମ୍ ଅଲିଶବଲେ ନଭୋଽନ୍ତରାଲେ ତରଲତରଙ୍ଗଵଦ୍ ଆକୁଲେ ଗ୍ରହୌଘୈଃ
ଏପରି କହି, ଭାର୍ଗବ ଅତି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳପଥ ଦେଇ ଆକାଶକୁ ଲାଘୁଛନ୍ତି। ମଧୁମକ୍ଷିକା ଦଳ ମଧ୍ୟରେ, ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଆକାଶର ମଧ୍ୟରେ ଯାଉଛନ୍ତି।
ସୁରାସୁରସଭାପୂଜ୍ଯେ ତସ୍ମିନ୍ ଭୃଗୁସୁତେ ଗତେ । ମନସା ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ବଡିର୍ ବଲଵତାଂ ଵରଃ
ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କ ସଭାରେ ସମ୍ମାନିତ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅ ଯେତେବେଳେ ଚାଲିଗଲେ, ସେତେବେଳେ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଡି ମନେମନେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଯୁକ୍ତମ୍ ଉକ୍ତଂ ଭଗଵତା ଚିଦ୍ ଏଵେଦଂ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ । ଚିଦ୍ ଅହଂ ଚିଦ୍ ଇମେ ଲୋକାଶ୍ ଚିଦ୍ ଆଶା ଚିଦ୍ ଇଯଂ କ୍ରିଯା
ଭଗବାନ୍ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଠିକ୍ କହିଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ ତିନି ଜଗତ୍ ସତ୍ୟସ୍ବରୂପେ ଚେତନା ହେବା; ମୁଁ ଚେତନା, ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଚେତନା, ଆକାଶ ଚେତନା, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଚେତନା।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ସର୍ଵଂ ଚିଦ୍ ଏଵ ପରମାର୍ଥତଃ । ଅସ୍ତି ଚିଦ୍ଵ୍ଯତିରେକେଣ ନେହ କିଞ୍ଚନ କୁତ୍ରଚିତ୍
ବାହାର ଓ ଭିତର ସବୁ କିଛି ସତ୍ୟରେ କେବଳ ଚେତନା; ଚେତନା ବ୍ୟତୀତ ଏଠାରେ କୌଣସି ଜିନିଷ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଅଯମ୍ ଆଦିତ୍ଯ ଇତ୍ଯ୍ ଅର୍କୋ ନ ଚିତା ଚେତ୍ଯତେ ଯଦି । ତଦ୍ ଅର୍କତମସୋର୍ ଭେଦଃ କ ଇଵେହୋପଲଭ୍ଯତେ
ଯଦି କେହି କହେ—‘ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟ’—କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଚେତନା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିବା ଯାଉନାହିଁ, ତେବେ ଏଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ କଣ ତଫାତ୍ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ?
ଇଯଂ ଭୂର୍ ଇତି ଭୂର୍ ଏଷା ଚିତା ଯଦି ନ ଚେତ୍ଯତେ । ଭୂମେଃ କିଂ ନାମ ଭୂମିତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଭଵେଦ୍ ଭଵ୍ଯତାଂ ଗତମ୍
ଯଦି ଏହି ପୃଥିବୀକୁ 'ଏହି ପୃଥିବୀ' ବୋଲି କହିଲେ ମନରେ ଚେତନା ଭାବିବାକୁ ନାହିଁ, ତେବେ ପୃଥିବୀର ପୃଥିବୀପଣ କଣ ରହିବ? ଏହାର ନିଜସ୍ୱତା ହରାଇଯିବ।
ଇମା ଦିଶୋ ଦିଶ ଇତି ଚେତ୍ଯନ୍ତେ ନ ଚିତା ଯଦି । ତତ୍ କିଂ ନାମ ଦିଶାଂ ଦିକ୍ତ୍ଵଂ ଶୈଲାନାଂ ଵାପି କାଦ୍ରିତା
ଯଦି 'ଏହି ଦିଗଗୁଡିକ' ବୋଲି କହିଲେ ମନରେ ଚେତନା ଭାବିବାକୁ ନାହିଁ, ତେବେ ଦିଗମାନଙ୍କର ଦିଗପଣ କଣ? ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କର ପାହାଡ଼ପଣ କଣ?
ଇଦଂ ଜଗଦ୍ ଇତି ଜଗଚ୍ ଚିତା ଯଦି ନ ଚେତ୍ଯତେ । ତତ୍ କିଂ ଜଗତ୍ତ୍ଵଂ ଜଗତୋ ନଭସ୍ତ୍ଵଂ ନଭସୋ ଽଥ କିମ୍
ଯଦି 'ଏହି ସଂସାର' ବୋଲି କହିଲେ ମନରେ ଚେତନା ଭାବିବାକୁ ନାହିଁ, ତେବେ ସଂସାରର ସଂସାରପଣ କଣ? ଆକାଶର ଆକାଶପଣ କଣ?
କାଯୋ ଽଯଂ ପର୍ଵତାକାରଶ୍ ଚିତା ଯଦି ନ ଚେତ୍ଯତେ । ତତ୍ କିଂ ନାମ ଶରୀରତ୍ଵଂ ଶରୀରସ୍ଯ ଶରୀରିଣାମ୍
ଏହି ଶରୀରଟିଏ ପାହାଡ଼ ଆକାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଏହାକୁ ଚେତନା ଭାବିବାକୁ ନାହିଁ, ତେବେ ଶରୀରର ଶରୀରପଣ କଣ? ଶରୀରଧାରୀମାନଙ୍କର ଶରୀରପଣ କଣ?
ଚିଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚିତ୍ କାଯଶ୍ ଚିନ୍ ମନଶ୍ ଚିତ୍ ତଦେଷଣା । ଚିଦ୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚିଦ୍ ବହିଶ୍ ଚିତ୍ ଖଂ ଚିଦ୍ ଭାଵଶ୍ ଚିଦ୍ ଭଵସ୍ଥିତିଃ
ଚେତନା ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଚେତନା ହେଉଛି ଦେହ, ଚେତନା ହେଉଛି ମନ, ଏବଂ ଚେତନା ହେଉଛି ତାହାର ଇଚ୍ଛା; ଚେତନା ଭିତରେ ଅଛି, ବାହାରେ ଅଛି, ଆକାଶରେ ଅଛି, ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଅଛି, ଏବଂ ଜୀବନର ସ୍ଥିତିରେ ଅଛି।
ଚିଦ୍ ଏଵୈକମ୍ ଅହଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ପର୍ଶନୈଷଣପୂର୍ଵକମ୍ । କରୋମି ମାତ୍ରାସଂସ୍ପର୍ଶଂ ଶରୀରେଣ ନ କିଞ୍ଚନ
ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଚେତନା, ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୁଁ ହିଁ, ସମ୍ପର୍କ ଓ ଇଚ୍ଛାରେ ଲିନ; କିନ୍ତୁ ଦେହ ଦ୍ୱାରା କିଛି କରେନି, କାରଣ ମୁଁ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କରେ ଆସି ନାହିଁ।
କିମ୍ ଅନେନ ଶରୀରେଣ କାଷ୍ଠଲୋଷ୍ଟସମେନ ମେ । ଅଶେଷଜଗଦେକାତ୍ମା ଚିଦ୍ ଅହଂ ଚେତନାତ୍ମକଃ
ଏହି ଦେହ ମୋ ପାଇଁ କଣ ଉପକାରୀ, ଯାହା କାଠ ବା ମାଟିର ଗୁଠିକୁ ମନେ ପକାଏ? ମୁଁ ହେଉଛି ଚେତନା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମା, ଜାଗୃତ ଜ୍ଞାନର ସହିତ।
ଅହଂ ଚିଦ୍ ଅମ୍ବରେ ଭାନାଵ୍ ଅହଂ ଚିଦ୍ ଭୂତପଞ୍ଜରେ । ସୁରାସୁରେଷୁ ଚିଦ୍ ଅହଂ ସ୍ଥାଵରେଷୁ ଚରେଷୁ ଚ
ମୁଁ ଆକାଶରେ ଚେତନା, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଚେତନା, ପାଞ୍ଚଭୂତର ଖଞ୍ଜରେ ଚେତନା; ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚେତନା, ଅଚଳ ଓ ଚଳିତ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଚେତନା।
ଚିଦ୍ ଅସ୍ତୀହ ଦ୍ଵିତୀଯା ହି କଲ୍ପନୈଵ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଦ୍ଵିତ୍ଵସ୍ଯାସମ୍ଭଵାଲ୍ ଲୋକେ କଶ୍ ଶତ୍ରୁଃ କଶ୍ ଚ ଵା ସୁହୃତ୍
ଏଠାରେ କେବଳ ଚେତନା ଅଛି; ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି କେବଳ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର, ସେଠିକି ଏହାର ସତ୍ୟତା ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାରରେ ଦ୍ୱିତ୍ୱର ସମ୍ଭାବନା ନାହିଁ, ତେଣୁ କିଏ ଶତ୍ରୁ ଏବଂ କିଏ ବନ୍ଧୁ?
ବଡିନାମ୍ନଶ୍ ଶରୀରସ୍ଯ ଚ୍ଛିନ୍ନେ ଶିରସି ଭାସୁରେ । ଚିତସ୍ ତତ୍ କିଂ ଭଵେଚ୍ ଛିନ୍ନଂ ସର୍ଵଲୋକାଵପୂରଣାତ୍
ବଡି ନାମକ ଦେହର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦିଆଯାଏ ଏବଂ ତାହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି, ତେବେ ଚେତନା କଣ? ଯେଉଁ ଚେତନା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ସେଉଁଥିରେ କଣ କିଛି କାଟିହେବା ସମ୍ଭବ?
ଚିତା ସଞ୍ଚେତିତୋ ଦ୍ଵେଷୋ ଦ୍ଵେଷୋ ଭଵତି ନାନ୍ଯଥା । ତସ୍ମାଦ୍ ଦ୍ଵେଷାଦଯସ୍ ସର୍ଵେ ଭାଵାଭାଵାଶ୍ ଚିଦାତ୍ମକାଃ
ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱେଷ ସଂଗ୍ରହିତ ହେଲେ ମାତ୍ର ଦ୍ୱେଷ ହୁଏ; ନହେଲେ ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଦ୍ୱେଷ ଓ ତାହାର ଅଭାବ ଭଳି ସମସ୍ତ ଭାବ ଚେତନାର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ।
ନ ଚିତୋ ଵ୍ଯତିରେକେଣ ପ୍ରଵିଚାର୍ଯାପି କିଞ୍ଚନ । ଅନ୍ଯଦ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ସ୍ଫାରାଦ୍ ଅସ୍ମାତ୍ ତ୍ରିଭୁଵନୋଦରାତ୍
ଚେତନା ଛାଡି ଅନ୍ୟ କିଛି ଗଭୀର ଭାବେ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେନାହିଁ; ଏହି ବିଶାଳ ତିନି ଲୋକର ଭିତରୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉନାହିଁ।
ନ ଦ୍ଵେଷୋ ଽସ୍ତି ନ ରାଗୋ ଽସ୍ତି ନ ମନୋ ନାସ୍ଯ ଵୃତ୍ତଯଃ । ଚିନ୍ମାତ୍ରସ୍ଯାତିଶୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଵିକଲ୍ପକଲନା କୁତଃ
ଏଠାରେ କୌଣସି ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ, କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ମନ ନାହିଁ, ଏବଂ ତାହାର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ପରିଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ପାଇଁ କେଉଁଠି ଭିନ୍ନ ଭାବନା କିମ୍ବା କଳ୍ପନା ହେବ?
ଚିଦ୍ ଅହଂ ସର୍ଵଗୋ ଵ୍ଯାପୀ ନିତ୍ଯାନନ୍ଦମଯାତ୍ମକଃ । ଵିକଲ୍ପକଲନାତୀତୋ ଵିକଲ୍ପାଂଶଵିଵର୍ଜିତଃ
ମୁଁ ହେଉଛି ଚେତନା, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ଅପାର, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅମର ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ମୁଁ ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାରୁ ପାରେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭ୍ରମ ରହିତ।
ଚିତଶ୍ ଚିଦ୍ ଇତି ଯନ୍ ନାମ ନିର୍ନାମାଯା ନ ନାମ ତତ୍ । ଶବ୍ଦାତ୍ମିକୈଷା ଚିଚ୍ଛକ୍ତିଃ ପରିସ୍ଫୁରତି ସର୍ଵଗା
‘ଚେତନା’ କିମ୍ବା ‘ଚେତନ’ ଯେଉଁ ନାମ ଦିଆଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ନାମହୀନ ପାଇଁ ନାହିଁ। ଏହି ଶବ୍ଦରୂପୀ ଚେତନାଶକ୍ତି ସମସ୍ତଠାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି।
ଦୃଶ୍ଯଦର୍ଶନନିର୍ମୁକ୍ତଃ କେଵଲାମଲମୂର୍ତିମାନ୍ । ନିତ୍ଯୋଦିତୋ ନିରାଭାସୋ ଦ୍ରଷ୍ଟାସ୍ମି ପରମେଶ୍ଵରଃ
ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଦେଖିବାରୁ ମୁକ୍ତ, ଏକମାତ୍ର ଏବଂ ପରିଶୁଦ୍ଧ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସଦା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଭାସା ରହିତ, ମୁଁ ହେଉଛି ଦର୍ଶକ, ପରମେଶ୍ୱର।
ନ କର୍ତାସ୍ମି ନ ଭୋକ୍ତାସ୍ମି ଦ୍ରଷ୍ଟୈଵାସ୍ମି ନିରାମଯଃ । କଲ୍ପନାଵିକଲାକାରକାଲକାନ୍ତକଲାମଯଃ
ମୁଁ କୌଣସି କାମ କରୁନି, କିମ୍ବା ଭୋଗ କରୁନି; ମୁଁ କେବଳ ଦର୍ଶକ, ଦୁଃଖରହିତ। ମୋ ଗଠନ କଳ୍ପନା, ଅକଳ୍ପନା, ସମୟ ଓ ସମୟର ଅଂଶରେ ମିଶିଛି।
ଆଭାସମାତ୍ରମ୍ ଉଦିତୋ ନିତ୍ଯ ଆଭାସ୍ଯଵର୍ଜିତଃ । ଭାରୂପୈକସ୍ଵରୂପୋ ଽସ୍ମି ସ୍ଵରୂପେଣ ଜଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମୁଁ କେବଳ ଚିରନ୍ତନ ଭାବର ଆଭାସ, ଯାହାର କୌଣସି ପ୍ରକାଶିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ନାହିଁ; ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ମୋର ସ୍ୱଭାବରେ ମୁଁ ବିଜୟୀ।
ଚେତ୍ଯରଞ୍ଜନରିକ୍ତାଯ ଵିମୁକ୍ତାଯ ମହାତ୍ମନେ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଚେତନରୂପାଯ ସ୍ଵରୂପାଯ ନମୋ ଽସ୍ତୁ ମେ
ଯିଏ ଜଡବସ୍ତୁର ରଙ୍ଗରେ ଶୂନ୍ୟ, ସ୍ୱାଧୀନ ଏବଂ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚେତନା—ସେହି ସ୍ୱରୂପକୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ଚିତଯେ ଚେତ୍ଯମୁକ୍ତାଯ ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଯୁକ୍ତାଯ ଯୋଗ୍ଯଯା । ସର୍ଵାଵଭାସରୂପାଯ ମହ୍ଯମ୍ ଏଵ ନମୋ ନମଃ
ଯିଏ ଚେତନା ଓ ଜଡବସ୍ତୁରୁ ମୁକ୍ତ, ଯଥାଯଥ ଯୁକ୍ତିରେ ଏକତା ପାଇଛି, ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜିନିଷର ରୂପ—ସେହି ମୋ ସ୍ୱରୂପକୁ ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର।
ଚେତ୍ଯନିର୍ମୁକ୍ତଚିଦ୍ରୂପଂ ଵିଷ୍ଵଗ୍ଵିଶ୍ଵାଵପୂରକମ୍ । ସଂଶାନ୍ତସର୍ଵସଂଵେଦ୍ଯଂ ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଅହଂ ତତମ୍
ମୁଁ ଚିତ୍ତର ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଭରି ରହିଛି। ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତିବସ୍ତୁ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି—ମୁଁ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିତ।
ଆକାଶଵଦ୍ ଅନନ୍ତୋ ଽହମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଣୋର୍ ଅଣୁର୍ ଆତତଃ । ନାସାଦଯନ୍ତି ମାମ୍ ଏତାସ୍ ସୁଖଦୁଃଖଦଶାଦୃଶଃ
ମୁଁ ଆକାଶ ପରି ଅସୀମ, କିନ୍ତୁ ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି। ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଭଳି ଅବସ୍ଥାମାନେ ମୋ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସଂଵେଦନମ୍ ଅସଂଵେଦ୍ଯମ୍ ଅଚେତ୍ଯଂ ଚେତନଂ ତତମ୍ । ନ ଶକ୍ତା ମାଂ ପରିଚ୍ଛେତ୍ତୁମ୍ ଭାଵାଭାଵା ଜଗଦ୍ଗତାଃ
ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ, ଚିନ୍ତନ ଓ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସବୁକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାପିଛି। ବିଶ୍ୱର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ମୋତେ ସୀମିତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଅଥ ଵୈତେ ଜଗଦ୍ଭାଵାଃ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୁ ମାମ୍ ଇମମ୍ । ଯଥାଭିମତମ୍ ଏତେ ହି ମତ୍ତୋ ନ ଵ୍ଯତିରେକିଣଃ
ଏହି ବିଶ୍ୱର ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଭାବ ଅଛି, ସେମାନେ ଯେପରି ଚାହାନ୍ତି ମୋତେ ସୀମିତ କରିଦିଅନ୍ତୁ; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ କହିଲେ, ସେମାନେ ମୋଠାରୁ କେବେ ଅଲଗା ନୁହଁନ୍ତି।
ଯଦି ସ୍ଵଭାଵଭୂତେନ ଵସ୍ତୁନା ଵସ୍ତୁ ମୀଯତେ । ହ୍ରିଯତେ ଦୀଯତେ ଵାପି ତତ୍ କିଂ କସ୍ଯ କିଲ କ୍ଷତମ୍
ଯଦି କୌଣସି ଜିନିଷ ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ, କିମ୍ବା ନିଆଯାଏ କିମ୍ବା ଦିଆଯାଏ—ତେବେ କାହା ପାଇଁ କ’ଣ ହାନି କିମ୍ବା କ୍ଷତି ହେବ?