ଅହୋ ଵତ କୁମାରେଣ କଲ୍ଯାଣଗୁଣଶାଲିନୀ । ଵାଗ୍ ଉକ୍ତା ପରମୋଦାରଵିରାଗରସଗର୍ଭିଣୀ
ହାଁ, ଏହି କୁମାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା ଏମିତି ମଧୁର କଥା କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ଉତ୍ତମ ଉଦାରତା ଓ ବିରାଗର ସାର ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ପରିନିଷ୍ଠିତଵାକ୍ଯାର୍ଥସୁବୋଧମ୍ ଉଚିତଂ ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଉଦାରଂ ପ୍ରିଯଚର୍ଯାର୍ହମ୍ ଅଵିହ୍ଵଲମ୍ ଅଵିପ୍ଲୁତମ୍
ଏହି କଥାର ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଯଥାଯଥ ଓ ପ୍ରକାଶ୍ୟ; ଏହା ଉଦାର, ପ୍ରେମରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଯୋଗ୍ୟ, ଅଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ରହିତ।
ଅଭିଵ୍ଯକ୍ତପଦସ୍ପଷ୍ଟମ୍ ଇଷ୍ଟଂ ପୁଷ୍ଟଂ ଚ ତୁଷ୍ଟିମତ୍ । କରୋତି ରାଘଵପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵଚଃ କସ୍ଯ ନ ଵିସ୍ମଯମ୍
ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଯୋଗ୍ୟ, ମନୋହର, ପୋଷଣଦାୟକ ଓ ସନ୍ତୋଷ ଦେଉଥିବା; ରାଘବଙ୍କ କହିଥିବା ଏମିତି କଥାକୁ କିଏ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନ ମାନିବ?
ଶତାଦ୍ ଏକତମସ୍ଯୈଵ ସର୍ଵୋଦାରଚମତ୍କୃତେଃ । ଈପ୍ସିତାର୍ଥାର୍ପଣୈକାନ୍ତଦକ୍ଷା ଭଵତି ଭାରତୀ
ଶତଜନ ମଧ୍ୟରୁ ଏକମାତ୍ର ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଉଦାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ସେଠି ଭାରତୀ ଚାହିଦାଅନୁସାରେ ଅର୍ଥ ଦେବାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁଶଳ ହୁଏ।
କୁମାର ତ୍ଵାଂ ଵିନା କସ୍ଯ ଵିଵେକଫଲଶାଲିନୀ । ଏଵଂ ଵିକାସମ୍ ଆଯାତି ପ୍ରଜ୍ଞାଵନଲତା ନଵା
ହେ ରାଜକୁମାର, ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି, ବିବେକର ଫଳ ଦେଇଥିବା ଜ୍ଞାନର ନୂଆ ଲତା କାହା ପାଇଁ ଏଭଳି ଫୁଲିଉଠେ?
ପ୍ରଜ୍ଞାଦୀପଶିଖା ଯସ୍ଯ ରାମସ୍ଯେଵ ହୃଦି ସ୍ଥିତା । ପ୍ରଜ୍ଵଲତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ ଆଲୋକକାରିଣୀ ସ ପୁମାନ୍ ସ୍ମୃତଃ
ଯାହାର ହୃଦୟରେ ରାମଙ୍କ ପରି ଜ୍ଞାନର ଦୀପଶିଖା ଅଛି, ସେ ମଣିଷ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଲୋକିତ କରେ; ଏଭଳି ଲୋକ ସ୍ମରଣୀୟ ହୁଏ।
ରକ୍ତମାଂସାସ୍ଥିଯନ୍ତ୍ରାଣି ବହୂନ୍ଯ୍ ଅତିତତାନି ଚ । ପଦାର୍ଥାନ୍ ଅପକର୍ଷନ୍ତି ନାସ୍ତି ତେଷୁ ସଚେତନମ୍
ମାଂସ, ରକ୍ତ ଓ ହାଡ଼ର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଏବଂ ଅନେକ ପୁରୁଣା ଜିନିଷ, ସବୁବେଳେ ଜଡ ପଦାର୍ଥକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ; କିନ୍ତୁ ଏଗୁଡିକରେ ଚେତନା ନାହିଁ।
ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁଜରାଦୁଃଖମ୍ ଅନୁଯାନ୍ତି ପୁନଃ ପୁନଃ । ଵିମୃଶନ୍ତି ନ ସଂସାରଂ ପଶଵଃ ପରିମୋହିତାଃ
ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଦୁଃଖ ପୁନିପୁନି ଆସିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମିତ ପଶୁମାନେ ସଂସାର ଉପରେ କେବେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
କଥଞ୍ଚିତ୍ କ୍ଵଚିଦ୍ ଏଵୈକୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ଵିମଲାଶଯଃ । ପୂର୍ଵାପରଵିଚାରାର୍ହୋ ଯଥାଯମ୍ ଅରିସୂଦନଃ
କେବଳ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଏବଂ ବିରଳ ଭାବେ ମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ମନ ପବିତ୍ର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ, ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣା ବିଷୟରେ ଭଲ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିପାରନ୍ତି, ଯେପରି ଏହି ଶତ୍ରୁନାଶକ ରାମ।
ଅନୁତ୍ତମଚମତ୍କାରଫଲାସ୍ ସୁଭଗମୂର୍ତଯଃ । ଭଵ୍ଯା ହି ଵିରଲା ଲୋକେ ସହକାରଦ୍ରୁମା ଇଵ
ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି ଓ ଶୁଭ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଖୁବ୍ ଦୁର୍ଲଭ, ଯେପରି ଅନେକ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦନ ଗଛ ବିରଳ ଭାବେ ମିଳେ।
ସମ୍ଯଗ୍ଦୃଷ୍ଟିର୍ ଜଗଜ୍ଜାତୌ ସ୍ଵଵିଵେକଚମତ୍କୃତିଃ । ଅସ୍ମିନ୍ ଭଵ୍ଯମତାଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ଇଯମ୍ ଅନ୍ଯେଵ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଏହି ଉତ୍ତମ ମନୋଭାବ ମଧ୍ୟରେ, ସଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ନିଜ ବିବେକର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଏଠାରେ ଏକ ଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ସୁଲଭାସ୍ ସୁଭଗା ଲୋକାଃ ଫଲପଲ୍ଲଵଶାଲିନଃ । ଜାଯନ୍ତେ ତରଵୋ ଦେଶେ ନ ତୁ ଚନ୍ଦନପାଦପାଃ
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଛ ସହଜରେ ମିଳିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଚନ୍ଦନ ଗଛ ବିରଳ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ଵୃକ୍ଷାଃ ପ୍ରତିଵନେ ସନ୍ତି ସତ୍ଯଂ ସୁଫଲପଲ୍ଲଵାଃ । ନ ତ୍ଵ୍ ଅପୂର୍ଵଚମତ୍କାରୋ ଲଵଙ୍ଗସ୍ ସୁଲଭସ୍ ସଦା
ସତ୍ୟ କଥା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଙ୍ଗଲରେ ଫଳ ଓ ପତ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଛ ମିଳିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଲବଙ୍ଗ ଗଛର ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁଣ ସହଜରେ ସବୁଠାରେ ମିଳେ ନାହିଁ।
ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନେଵ ଶୀତମହସସ୍ ସୁତରୋର୍ ଇଵ ମଞ୍ଜରୀ । ପୁଷ୍ପାଦ୍ ଆମୋଦଲେଖେଵ ଦୃଷ୍ଟା ରାମାଚ୍ ଚମତ୍କୃତିଃ
ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଶୀତଳ ଆଲୋକ, ବଡ଼ ଗଛର ମଞ୍ଜରୀ, କିମ୍ବା ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ—ସେପରି ରାମଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତତା ଦେଖାଯାଏ।
ଅସ୍ମାଦ୍ ଉଦ୍ଦାମଦୌରାତ୍ମ୍ଯଦୈଵନିର୍ମାଣନିର୍ମିତେଃ । ଦ୍ଵିଜେନ୍ଦ୍ରା ଦଗ୍ଧସଂସାରାତ୍ ସାରୋ ହ୍ଯ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତଦୁର୍ଲଭଃ
ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ଖେଳରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଃଖରେ ଜଳିଥିବା ସଂସାରର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ଯତନ୍ତେ ସାରସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୌ ଯେ ଯଶୋନିଧଯୋ ଧିଯା । ଧନ୍ଯା ଧୁରି ସତାଂ ଗଣ୍ଯାସ୍ ତ ଏଵ ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଃ
ଯେମାନେ ବୁଦ୍ଧିରେ ସେଇ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି, ଯେମାନେ କୀର୍ତ୍ତିର ଧାରକ, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, ମହାନ ଓ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ୟ।
ନ ରାମେଣ ସମୋ ଽସ୍ତୀହ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ କଶ୍ଚନ । ଵିଵେକଵାନ୍ ଉଦାରାତ୍ମା ମହାତ୍ମା ଚେତି ନୋ ମତିଃ
ଏହି ତିନି ଜଗତ୍ରେ ରାମଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ, ଉଦାର ହୃଦୟ ଓ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା—ଏହା ଆମର ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ।
ସକଲଲୋକଚମତ୍କୃତିକାରିଣୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଭିମତଂ ଯଦି ରାଘଵଚେତସଃ । ଫଲତି ନୋ ତଦ୍ ଇମେ ଵଯମ୍ ଏଵ ହି ସ୍ଫୁଟତରଂ ମୁନଯୋ ହତବୁଦ୍ଧଯଃ
ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଥିବା କିଛି ଯଦି ରାଘବଙ୍କ ମନରେ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ତେବେ ସେଥିରେ କିଛି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ଆମେ ମୁନିମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମୂଢ଼ ହୋଇଯାଇଛୁ।
ନାରଦେନେତି ମହତା ଵଚସ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ସଭାଗତଃ । ରାମମ୍ ଅଗ୍ରଗତଂ ପ୍ରୀତ୍ଯା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଉଵାଚ ହ
ମହାମୁନି ନାରଦ ଏହି କଥା ସଭାରେ କହିବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଆଗରେ ବସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ କହିଲେ।
ତଵ ରାଘଵ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଜ୍ ଜ୍ଞେଯଂ ଜ୍ଞାନଵତାଂ ଵର । ସ୍ଵଯୈଵ ସୂକ୍ଷ୍ମଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସର୍ଵଂ ଵିଜ୍ଞାତଵାନ୍ ଅସି
ହେ ରାଘବ, ତୁମ ପାଇଁ ଆଉ କିଛି ଜାଣିବାକୁ ବାକି ନାହିଁ। ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, କାରଣ ତୁମେ ନିଜ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧିରେ ସବୁକିଛି ବୁଝିପାରିଛ।
କେଵଲଂ ମାର୍ଜନାମାତ୍ରଂ ମନାଗ୍ ଏଵୋପଯୁଜ୍ଯତେ । ସ୍ଵଭାଵଵିମଲେ ନିତ୍ଯଂ ସୁବୁଦ୍ଧିମକୁରେ ତଵ
ତୁମର ମନ ଯେପରି ଏକ ସ୍ୱଭାବତଃ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିର ଅଦ୍ଭୁତ ଆଇନା, ସେଥିପାଇଁ କେବଳ ହଳକା ଶୁଧ୍ଧିକରଣ ଦରକାର।
ଭଗଵଦ୍ଵ୍ଯାସପୁତ୍ରସ୍ଯ ଶୁକସ୍ଯେଵ ମତିସ୍ ତଵ । ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମାତ୍ରମ୍ ଏଵାନ୍ତର୍ ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯାପ୍ଯ୍ ଅପେକ୍ଷତେ
ଭଗବତ୍ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅ ଶୁକଙ୍କର ମନ ଯେପରି, ସେପରି ତୁମର ମନ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯିବା ସବୁକିଛି ପରେ ମଧ୍ୟ ମାନସିକ ଶାନ୍ତିକୁ ଖୋଜେ।
ଭଗଵଦ୍ଵ୍ଯାସପୁତ୍ରସ୍ଯ ଶୁକସ୍ଯ ଭଗଵନ୍ କଥମ୍ । ଧିଯାପ୍ଯ୍ ଆଦୌ ନ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ଚ ଧିଯା ପୁନଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅ ଶୁକଙ୍କର ମନ ଆରମ୍ଭରେ କାହିଁକି ଅଶାନ୍ତ ଥିଲା ଏବଂ ପରେ କିପରି ଶାନ୍ତ ହେଲା?
ଆତ୍ମୋଦନ୍ତସମଂ ରାମ ଵର୍ଣ୍ଯମାନମ୍ ଇମଂ ମଯା । ଶୃଣୁ ଵ୍ଯାସାତ୍ମଜୋଦନ୍ତଂ ଜନ୍ମନାମ୍ ଅନ୍ତକାରଣମ୍
ହେ ରାମ, ମୋର ନିଜ ଆତ୍ମାର ଅନ୍ତିମ ଘଟଣା ସହ ସମାନ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର କଥା ଏବଂ ଜନ୍ମର ଶେଷ ହେବାର କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି, ଶୁଣ।
ଯୋ ଽଯମ୍ ଅଞ୍ଜନଵର୍ଣାଭୋ ନିଵିଷ୍ଟୋ ହେମଵିଷ୍ଟରେ । ପାର୍ଶ୍ଵେ ତଵ ପିତୁର୍ ଵ୍ଯାସୋ ଭଗଵାନ୍ ଭାସ୍କରଦ୍ଯୁତିଃ
ତୁମର ବାପାଙ୍କ ପାଖରେ ଯିଏ ବସିଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ଅଞ୍ଜନ ରଙ୍ଗ ପରି କଳା, ସୁନାର ଆସନ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେହି ଭଗବାନ ବ୍ୟାସ ମହାର୍ଷି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ଅସ୍ଯାଭୂଦ୍ ଇନ୍ଦୁଵଦନସ୍ ତନଯୋ ନଯକୋଵିଦଃ । ଶୁକୋ ନାମ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞୋ ମୂର୍ତ୍ଯେଵ ସଂସ୍ଥିତଃ
ତାଙ୍କର ଏକ ପୁଅ ଥିଲେ, ମୁହଁ ଚାନ୍ଦ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ନାମ ଶୁକ, ବଡ଼ ପଣ୍ଡିତ ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ୱରୂପ।
ପ୍ରଵିଚାରଯତୋ ଲୋକଯାତ୍ରାମ୍ ଅଲମ୍ ଇମାଂ ହୃଦି । ତଵେଵ କିଲ ତସ୍ଯାପି ଵିଵେକ ଉଦଭୂଦ୍ ଭୃଶମ୍
ସେ ମନରେ ଏହି ସଂସାରର ଚଳାଚଳକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ବିଚାର କରିବା ବେଳେ, ତୁମେ ଯେପରି ଭାବୁଛ, ସେପରି ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଭଲ ଭେଦବୁଧି ଜାଗ୍ରତ ହେଲା।
ତେନାସୌ ସ୍ଵଵିଵେକେନ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ମହାମତେ । ଵିଚାର୍ଯ ସୁଚିରଂ ଚାରୁ ଯତ୍ ସତ୍ଯଂ ତଦ୍ ଅଵାପ୍ତଵାନ୍
ସେ ନିଜ ବୁଧିରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଭଲ ଭାବେ ବିଚାର କରି, ଯାହା ସତ୍ୟ, ତାହାକୁ ପାଇଲେ।
ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରାପ୍ତେ ପରେ ଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଅଵିଶ୍ରାନ୍ତମନାସ୍ ତତଃ । ନେଦଂ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ଵିଶ୍ଵାସଂ ନାସାଵ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଉପାଯଯୌ
ସେ ନିଜେ ଅନ୍ତିମ ସତ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ କେବେ ଥକିଲା ନାହିଁ। ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି ଭାବିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତି ମଧ୍ୟ ପାଇଲେ ନାହିଁ।
କେଵଲଂ ଵିରରାମାସ୍ଯ ଚେତୋ ଵିଗତଚାପଲମ୍ । ଭୋଗେଭ୍ଯୋ ଭୂରିଭଙ୍ଗେଭ୍ଯୋ ଧରାଦ୍ଭ୍ଯ ଇଵ ଚାତକଃ
ତାଙ୍କର ମନ କେବଳ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ଚଞ୍ଚଳତା ହରାଇଗଲା। ଅନେକ ଅସ୍ଥାୟୀ ସୁଖରୁ ତାଙ୍କର ମନ ପଛୁଆଇଗଲା, ଯେପରି ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ପୃଥିବୀରୁ ଦୂରେ ରହେ।