ଭୋଗାନ୍ ପ୍ରତି ଵିରକ୍ତୋ ଽସ୍ମି ମହାସମ୍ମୋହଦାଯିନଃ । ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵିଜ୍ଞାତୁମ୍ ଇଚ୍ଛାମି ମହାସମ୍ମୋହହାରି ଯତ୍
ମୁଁ ଭୋଗବିଲାସ ପ୍ରତି ଅସକ୍ତ, କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକ ବଡ଼ ଭ୍ରମ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ବଡ଼ ଭ୍ରମକୁ ଦୂର କରିଥିବା ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
କିମ୍ ଇହାସ୍ତି କିଯନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଇଦଂ କିମ୍ମଯମ୍ ଏଵ ଵା । କୋ ଽହଂ କସ୍ ତ୍ଵଂ କିମ୍ ଏତେ ଵା ଲୋକା ଇତି ଵଦାଶୁ ମେ
ଏଠାରେ କଣ ଅଛି? ଏହା କେତେ ଦୂର? ଏହା କଣ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି? ମୁଁ କିଏ? ଆପଣ କିଏ? ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ କ'ଣ? ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର କହନ୍ତୁ।
ବହୁନାତ୍ର କିମ୍ ଉକ୍ତେନ ଖଂ ଗନ୍ତୁଂ ଯତ୍ନଵାନ୍ ଅହମ୍ । ସର୍ଵଂ ଦାନଵରାଜେନ୍ଦ୍ର ସାରଂ ସଙ୍କ୍ଷେପତଶ୍ ଶୃଣୁ
ଏଠି ବହୁତ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ମୁଁ ଆକାଶକୁ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି। ଦାନବମାନ୍ୟଙ୍କର ରାଜା, ସମସ୍ତର ସାରକଥା ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଚିଦ୍ ଇହାସ୍ତି ହି ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଇଦଂ ଚିନ୍ମଯମ୍ ଏଵ ଚ । ଚିତ୍ ତ୍ଵଂ ଚିଦ୍ ଅହମ୍ ଏତେ ଚ ଲୋକାଶ୍ ଚିଦ୍ ଇତି ସଙ୍ଗ୍ରହଃ
ଏଠାରେ କେବଳ ଚେତନା ଅଛି; ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେତନାରୁ ହୋଇଛି। ତୁମେ ଚେତନା, ମୁଁ ଚେତନା, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଚେତନା—ଏହାର ସାରଂଶ ଏହି।
ଚିତଂ ନିଶ୍ଚଯମ୍ ଆଦାଯ ଵିଲୋକଯ ଧିଯେଦ୍ଧଯା । ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଅନନ୍ତଂ ପଦମ୍ ଆପ୍ସ୍ଯସି
ଏହି ନିଶ୍ଚୟକୁ ମନରେ ଧରି, ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିରେ ଦେଖ; ନିଜେ ନିଜ ଦ୍ୱାରା, ନିଜ ପରିଚୟରେ, ତୁମେ ଅସୀମ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।
ଭଵ୍ଯୋ ଽସି ଚେତ୍ ତଦ୍ ଏତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଆପ୍ନୋଷି ନିଶ୍ଚଯାତ୍ । ନୋ ଚେତ୍ ତଦ୍ ବହ୍ଵ୍ ଅପି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତ୍ଵଯି ଭସ୍ମନି ହୂଯତେ
ଯଦି ତୁମେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାର, ତେବେ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ପାଇଯିବ; ଯଦି ନୁହେଁ, ତେବେ ଯେତେ ଉପଦେଶ ଦିଆଯିବ, ସେସବୁ ଅଗ୍ନିରେ ଛାର ପକାଇବା ପରି ଅର୍ଥହୀନ।
ଚିଚ୍ଚେତ୍ଯକଲନା ବନ୍ଧସ୍ ତନ୍ମୁକ୍ତିର୍ ମୁକ୍ତିର୍ ଉଚ୍ଯତେ । ଚିଦ୍ ଅଚେତ୍ଯା କିଲାତ୍ମେତି ସର୍ଵସିଦ୍ଧାନ୍ତସଙ୍ଗ୍ରହଃ
ବିଷୟ ଓ ଜ୍ଞାତାର ଭାବନା ହେଉଛି ବନ୍ଧନ; ଏହାର ଅଭାବକୁ ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ। ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଚେତନା ହିଁ ସ୍ୱରୂପ—ଏହା ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷାର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ।
ଏତଂ ନିଶ୍ଚଯମ୍ ଆଦାଯ ଵିଲୋକଯ ଧିଯେଦ୍ଧଯା । ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଅନନ୍ତଂ ପଦମ୍ ଆପ୍ସ୍ଯସି
ଏହି ନିଶ୍ଚୟକୁ ହୃଦୟରେ ଧରି, ନିର୍ମଳ ମନେ ଦେଖ। ତୁମେ ନିଜେ ନିଜ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା, ଅନନ୍ତ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।
ଖଂ ଵ୍ରଜାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଅତ୍ରୈତେ ମୁନଯସ୍ ସପ୍ତ ସଙ୍ଗତାଃ । କେନାପି ସୁରକାର୍ଯେଣ ଵର୍ତଵ୍ଯଂ ତତ୍ର ଖେ ମଯା
ମୁଁ ଆକାଶକୁ ଯାଉଛି; ଏଠାରେ ସାତି ଋଷି ଏକାଠି ହୋଇଛନ୍ତି। କିଛି ଦେବତାଙ୍କ କାମ ପାଇଁ, ମୋତେ ସେଠି ଆକାଶରେ ରହିବାକୁ ପଡିବ।
ରାଜନ୍ ଯାଵଦ୍ ଅଯଂ ଦେହସ୍ ତାଵନ୍ ମୁକ୍ତଧିଯାମ୍ ଅପି । ଯଥାପ୍ରାପ୍ତାର୍ଥସନ୍ତ୍ଯାଗୋ ରୋଚତେ ନ ସ୍ଵଭାଵତଃ
ହେ ରାଜା, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦେହ ରହିଛି, ମୁକ୍ତ ମନ୍ଦିରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯାହା ମିଳିଛି ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିବା କେବଳ ଯେତେବେଳେ ଆସେ, ସ୍ୱଭାବରୁ ନୁହେଁ।
ଇତି କଥିତଵତାଥ ଭାର୍ଗଵେଣ ସ୍ଫୁଟଜଲରାଶିପଥେ ମହାଜଵେନ । ପ୍ଲୁତମ୍ ଅଲିଶବଲେ ନଭୋଽନ୍ତରାଲେ ତରଲତରଙ୍ଗଵଦ୍ ଆକୁଲେ ଗ୍ରହୌଘୈଃ
ଏପରି କହି, ଭାର୍ଗବ ଅତି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳପଥ ଦେଇ ଆକାଶକୁ ଲାଘୁଛନ୍ତି। ମଧୁମକ୍ଷିକା ଦଳ ମଧ୍ୟରେ, ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଆକାଶର ମଧ୍ୟରେ ଯାଉଛନ୍ତି।
ସୁରାସୁରସଭାପୂଜ୍ଯେ ତସ୍ମିନ୍ ଭୃଗୁସୁତେ ଗତେ । ମନସା ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ବଡିର୍ ବଲଵତାଂ ଵରଃ
ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କ ସଭାରେ ସମ୍ମାନିତ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅ ଯେତେବେଳେ ଚାଲିଗଲେ, ସେତେବେଳେ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଡି ମନେମନେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଯୁକ୍ତମ୍ ଉକ୍ତଂ ଭଗଵତା ଚିଦ୍ ଏଵେଦଂ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ । ଚିଦ୍ ଅହଂ ଚିଦ୍ ଇମେ ଲୋକାଶ୍ ଚିଦ୍ ଆଶା ଚିଦ୍ ଇଯଂ କ୍ରିଯା
ଭଗବାନ୍ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଠିକ୍ କହିଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ ତିନି ଜଗତ୍ ସତ୍ୟସ୍ବରୂପେ ଚେତନା ହେବା; ମୁଁ ଚେତନା, ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଚେତନା, ଆକାଶ ଚେତନା, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଚେତନା।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ସର୍ଵଂ ଚିଦ୍ ଏଵ ପରମାର୍ଥତଃ । ଅସ୍ତି ଚିଦ୍ଵ୍ଯତିରେକେଣ ନେହ କିଞ୍ଚନ କୁତ୍ରଚିତ୍
ବାହାର ଓ ଭିତର ସବୁ କିଛି ସତ୍ୟରେ କେବଳ ଚେତନା; ଚେତନା ବ୍ୟତୀତ ଏଠାରେ କୌଣସି ଜିନିଷ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଅଯମ୍ ଆଦିତ୍ଯ ଇତ୍ଯ୍ ଅର୍କୋ ନ ଚିତା ଚେତ୍ଯତେ ଯଦି । ତଦ୍ ଅର୍କତମସୋର୍ ଭେଦଃ କ ଇଵେହୋପଲଭ୍ଯତେ
ଯଦି କେହି କହେ—‘ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟ’—କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଚେତନା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିବା ଯାଉନାହିଁ, ତେବେ ଏଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ କଣ ତଫାତ୍ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ?
ଇଯଂ ଭୂର୍ ଇତି ଭୂର୍ ଏଷା ଚିତା ଯଦି ନ ଚେତ୍ଯତେ । ଭୂମେଃ କିଂ ନାମ ଭୂମିତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଭଵେଦ୍ ଭଵ୍ଯତାଂ ଗତମ୍
ଯଦି ଏହି ପୃଥିବୀକୁ 'ଏହି ପୃଥିବୀ' ବୋଲି କହିଲେ ମନରେ ଚେତନା ଭାବିବାକୁ ନାହିଁ, ତେବେ ପୃଥିବୀର ପୃଥିବୀପଣ କଣ ରହିବ? ଏହାର ନିଜସ୍ୱତା ହରାଇଯିବ।
ଇମା ଦିଶୋ ଦିଶ ଇତି ଚେତ୍ଯନ୍ତେ ନ ଚିତା ଯଦି । ତତ୍ କିଂ ନାମ ଦିଶାଂ ଦିକ୍ତ୍ଵଂ ଶୈଲାନାଂ ଵାପି କାଦ୍ରିତା
ଯଦି 'ଏହି ଦିଗଗୁଡିକ' ବୋଲି କହିଲେ ମନରେ ଚେତନା ଭାବିବାକୁ ନାହିଁ, ତେବେ ଦିଗମାନଙ୍କର ଦିଗପଣ କଣ? ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କର ପାହାଡ଼ପଣ କଣ?
ଇଦଂ ଜଗଦ୍ ଇତି ଜଗଚ୍ ଚିତା ଯଦି ନ ଚେତ୍ଯତେ । ତତ୍ କିଂ ଜଗତ୍ତ୍ଵଂ ଜଗତୋ ନଭସ୍ତ୍ଵଂ ନଭସୋ ଽଥ କିମ୍
ଯଦି 'ଏହି ସଂସାର' ବୋଲି କହିଲେ ମନରେ ଚେତନା ଭାବିବାକୁ ନାହିଁ, ତେବେ ସଂସାରର ସଂସାରପଣ କଣ? ଆକାଶର ଆକାଶପଣ କଣ?
କାଯୋ ଽଯଂ ପର୍ଵତାକାରଶ୍ ଚିତା ଯଦି ନ ଚେତ୍ଯତେ । ତତ୍ କିଂ ନାମ ଶରୀରତ୍ଵଂ ଶରୀରସ୍ଯ ଶରୀରିଣାମ୍
ଏହି ଶରୀରଟିଏ ପାହାଡ଼ ଆକାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଏହାକୁ ଚେତନା ଭାବିବାକୁ ନାହିଁ, ତେବେ ଶରୀରର ଶରୀରପଣ କଣ? ଶରୀରଧାରୀମାନଙ୍କର ଶରୀରପଣ କଣ?
ଚିଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚିତ୍ କାଯଶ୍ ଚିନ୍ ମନଶ୍ ଚିତ୍ ତଦେଷଣା । ଚିଦ୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚିଦ୍ ବହିଶ୍ ଚିତ୍ ଖଂ ଚିଦ୍ ଭାଵଶ୍ ଚିଦ୍ ଭଵସ୍ଥିତିଃ
ଚେତନା ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଚେତନା ହେଉଛି ଦେହ, ଚେତନା ହେଉଛି ମନ, ଏବଂ ଚେତନା ହେଉଛି ତାହାର ଇଚ୍ଛା; ଚେତନା ଭିତରେ ଅଛି, ବାହାରେ ଅଛି, ଆକାଶରେ ଅଛି, ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଅଛି, ଏବଂ ଜୀବନର ସ୍ଥିତିରେ ଅଛି।
ଚିଦ୍ ଏଵୈକମ୍ ଅହଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ପର୍ଶନୈଷଣପୂର୍ଵକମ୍ । କରୋମି ମାତ୍ରାସଂସ୍ପର୍ଶଂ ଶରୀରେଣ ନ କିଞ୍ଚନ
ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଚେତନା, ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୁଁ ହିଁ, ସମ୍ପର୍କ ଓ ଇଚ୍ଛାରେ ଲିନ; କିନ୍ତୁ ଦେହ ଦ୍ୱାରା କିଛି କରେନି, କାରଣ ମୁଁ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କରେ ଆସି ନାହିଁ।
କିମ୍ ଅନେନ ଶରୀରେଣ କାଷ୍ଠଲୋଷ୍ଟସମେନ ମେ । ଅଶେଷଜଗଦେକାତ୍ମା ଚିଦ୍ ଅହଂ ଚେତନାତ୍ମକଃ
ଏହି ଦେହ ମୋ ପାଇଁ କଣ ଉପକାରୀ, ଯାହା କାଠ ବା ମାଟିର ଗୁଠିକୁ ମନେ ପକାଏ? ମୁଁ ହେଉଛି ଚେତନା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମା, ଜାଗୃତ ଜ୍ଞାନର ସହିତ।
ଅହଂ ଚିଦ୍ ଅମ୍ବରେ ଭାନାଵ୍ ଅହଂ ଚିଦ୍ ଭୂତପଞ୍ଜରେ । ସୁରାସୁରେଷୁ ଚିଦ୍ ଅହଂ ସ୍ଥାଵରେଷୁ ଚରେଷୁ ଚ
ମୁଁ ଆକାଶରେ ଚେତନା, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଚେତନା, ପାଞ୍ଚଭୂତର ଖଞ୍ଜରେ ଚେତନା; ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚେତନା, ଅଚଳ ଓ ଚଳିତ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଚେତନା।
ଚିଦ୍ ଅସ୍ତୀହ ଦ୍ଵିତୀଯା ହି କଲ୍ପନୈଵ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଦ୍ଵିତ୍ଵସ୍ଯାସମ୍ଭଵାଲ୍ ଲୋକେ କଶ୍ ଶତ୍ରୁଃ କଶ୍ ଚ ଵା ସୁହୃତ୍
ଏଠାରେ କେବଳ ଚେତନା ଅଛି; ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି କେବଳ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର, ସେଠିକି ଏହାର ସତ୍ୟତା ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାରରେ ଦ୍ୱିତ୍ୱର ସମ୍ଭାବନା ନାହିଁ, ତେଣୁ କିଏ ଶତ୍ରୁ ଏବଂ କିଏ ବନ୍ଧୁ?
ବଡିନାମ୍ନଶ୍ ଶରୀରସ୍ଯ ଚ୍ଛିନ୍ନେ ଶିରସି ଭାସୁରେ । ଚିତସ୍ ତତ୍ କିଂ ଭଵେଚ୍ ଛିନ୍ନଂ ସର୍ଵଲୋକାଵପୂରଣାତ୍
ବଡି ନାମକ ଦେହର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦିଆଯାଏ ଏବଂ ତାହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି, ତେବେ ଚେତନା କଣ? ଯେଉଁ ଚେତନା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ସେଉଁଥିରେ କଣ କିଛି କାଟିହେବା ସମ୍ଭବ?
ଚିତା ସଞ୍ଚେତିତୋ ଦ୍ଵେଷୋ ଦ୍ଵେଷୋ ଭଵତି ନାନ୍ଯଥା । ତସ୍ମାଦ୍ ଦ୍ଵେଷାଦଯସ୍ ସର୍ଵେ ଭାଵାଭାଵାଶ୍ ଚିଦାତ୍ମକାଃ
ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱେଷ ସଂଗ୍ରହିତ ହେଲେ ମାତ୍ର ଦ୍ୱେଷ ହୁଏ; ନହେଲେ ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଦ୍ୱେଷ ଓ ତାହାର ଅଭାବ ଭଳି ସମସ୍ତ ଭାବ ଚେତନାର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ।
ନ ଚିତୋ ଵ୍ଯତିରେକେଣ ପ୍ରଵିଚାର୍ଯାପି କିଞ୍ଚନ । ଅନ୍ଯଦ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ସ୍ଫାରାଦ୍ ଅସ୍ମାତ୍ ତ୍ରିଭୁଵନୋଦରାତ୍
ଚେତନା ଛାଡି ଅନ୍ୟ କିଛି ଗଭୀର ଭାବେ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେନାହିଁ; ଏହି ବିଶାଳ ତିନି ଲୋକର ଭିତରୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉନାହିଁ।
ନ ଦ୍ଵେଷୋ ଽସ୍ତି ନ ରାଗୋ ଽସ୍ତି ନ ମନୋ ନାସ୍ଯ ଵୃତ୍ତଯଃ । ଚିନ୍ମାତ୍ରସ୍ଯାତିଶୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଵିକଲ୍ପକଲନା କୁତଃ
ଏଠାରେ କୌଣସି ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ, କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ମନ ନାହିଁ, ଏବଂ ତାହାର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ପରିଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ପାଇଁ କେଉଁଠି ଭିନ୍ନ ଭାବନା କିମ୍ବା କଳ୍ପନା ହେବ?
ଚିଦ୍ ଅହଂ ସର୍ଵଗୋ ଵ୍ଯାପୀ ନିତ୍ଯାନନ୍ଦମଯାତ୍ମକଃ । ଵିକଲ୍ପକଲନାତୀତୋ ଵିକଲ୍ପାଂଶଵିଵର୍ଜିତଃ
ମୁଁ ହେଉଛି ଚେତନା, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ଅପାର, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅମର ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ମୁଁ ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାରୁ ପାରେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭ୍ରମ ରହିତ।
ଚିତଶ୍ ଚିଦ୍ ଇତି ଯନ୍ ନାମ ନିର୍ନାମାଯା ନ ନାମ ତତ୍ । ଶବ୍ଦାତ୍ମିକୈଷା ଚିଚ୍ଛକ୍ତିଃ ପରିସ୍ଫୁରତି ସର୍ଵଗା
‘ଚେତନା’ କିମ୍ବା ‘ଚେତନ’ ଯେଉଁ ନାମ ଦିଆଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ନାମହୀନ ପାଇଁ ନାହିଁ। ଏହି ଶବ୍ଦରୂପୀ ଚେତନାଶକ୍ତି ସମସ୍ତଠାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି।