କଯାଚିଦ୍ ଅପି ନୋ ଯୁକ୍ତ୍ଯା ବୁଦ୍ଧିର୍ ଆତ୍ମାଵଲୋକନେ । ସ୍ଵପ୍ରଯତ୍ନାଦ୍ ଋତେ ପୁଂସଶ୍ ଶ୍ରେଯସେ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ
କୌଣସି ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି ନିଜର ଆତ୍ମାକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବାକୁ ଚାଲିଯିବ ନାହିଁ, ନିଜର ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ି ଏହା କେବେ ହୁଏନି।
ଭୋଗସନ୍ତ୍ଯାଗସମ୍ପ୍ରାପ୍ତପରମାର୍ଥାଦ୍ ଋତେ ସୁତ । ନ ବ୍ରହ୍ମପଦଵିଶ୍ରାନ୍ତିସୁଖମ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ପରମ୍
ହେ ପୁଅ, ଭୋଗବାସନାକୁ ଛାଡ଼ି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ୟକୁ ଲାଭ କଲେ ଛାଡ଼ି, ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି ଓ ସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏନି।
ଆବ୍ରହ୍ମସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତେ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ନ କୁତ୍ରଚିତ୍ । ତଦ୍ଵଦ୍ ଆଶ୍ଵସ୍ଯତେ ସାଧୋ ପରମେ କାରଣେ ଯଥା
ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସ ପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ସଂସାରରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଏମିତି ନିଶ୍ଚିନ୍ତତା ନାହିଁ, ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣରେ ମିଳେ।
ପୌରୁଷମ୍ ଯତ୍ନମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଦୈଵଂ କୃତ୍ଵା ସୁଦୂରତଃ । ଭୋଗାନ୍ ଵିଗର୍ହଯେତ୍ ପ୍ରାଜ୍ଞଶ୍ ଶ୍ରେଯୋମାର୍ଗଦୃଢାର୍ଗଲାନ୍
ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ଉପରେ ଭରସା କରି, ଭାଗ୍ୟକୁ ଦୂରେ ରଖି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଭୋଗକୁ ଅପମାନ କରେ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍ଗକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ।
ପ୍ରୌଢାଯାଂ ଭୋଗଗର୍ହାଯାଂ ଵିଚାର ଉପଜାଯତେ । ଵୃଦ୍ଧାଯାଂ ପ୍ରାଵୃଷି ଶ୍ରୀମାଞ୍ ଶରତ୍କାଲ ଇଵାମଲଃ
ଯେତେବେଳେ ଭୋଗ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୋଷ ପ୍ରବଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଚିନ୍ତନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଯେପରି ଶରତ୍କାଳ ବର୍ଷା ପରେ ନିର୍ମଳ ଓ ଶୋଭାମୟ ଆସେ।
ଵିଚାରୋ ଭୋଗଗର୍ହାତୋ ଵିଚାରାଦ୍ ଭୋଗଗର୍ହଣମ୍ । ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯମ୍ ଏତେ ପୂର୍ଯେତେ ସମୁଦ୍ରଜଲଦାଵ୍ ଇଵ
ଭୋଗ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୋଷରୁ ଚିନ୍ତନ ଆସେ, ଏବଂ ଚିନ୍ତନରୁ ଭୋଗ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୋଷ ଜନ୍ମେ; ଏହି ଦୁଇଟି ଏକାଅପରକୁ ପୂରଣ କରେ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ଓ ମେଘ।
ଭୋଗଗର୍ହା ଵିଚାରଶ୍ ଚ ସ୍ଵାତ୍ମାଲୋକଶ୍ ଚ ଶାଶ୍ଵତଃ । ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ସାଧଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅର୍ଥଂ ସୁସ୍ନିଗ୍ଧାସ୍ ସୁହୃଦୋ ଯଥା
ଭୋଗ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୋଷ, ଚିନ୍ତନ ଓ ନିଜ ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନ ସଦା ଅବିନାଶୀ; ଏମାନେ ଏକାଅପରର କାମ ସାଧନ କରନ୍ତି, ଯେପରି ହୃଦୟର ସ୍ନେହିଳ ବନ୍ଧୁମାନେ।
ପୂର୍ଵଂ ଦୈଵମ୍ ଅନାଦୃତ୍ଯ ପୌରୁଷଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ । ଦନ୍ତୈର୍ ଦନ୍ତାନ୍ ପ୍ରସମ୍ପୀଡ୍ଯ ଭୋଗେଷ୍ଵ୍ ଅରତିମ୍ ଆହରେତ୍
ପ୍ରଥମେ ଭାଗ୍ୟକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଓ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମସଂଯମ ଆଣିବା ଉଚିତ। ଦାନ୍ତକୁ ଦାନ୍ତରେ ଚାପି, ଭୋଗବିଲାସ ପ୍ରତି ଅସକ୍ତି ଜନ୍ମାଇବା ଦରକାର।
ଦେଶାଚାରାଵିରୁଦ୍ଧେନ ବାନ୍ଧଵୈକହିତେନ ଚ । ପୌରୁଷେଣ କ୍ରମେଣାଦୌ ଧନାନି ସମୁପାର୍ଜଯେତ୍
ସ୍ଥାନୀୟ ଚାଳଚଳନ ଓ ପରିବାରର ଭଲ ପାଇଁ, ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଓ ନିୟମିତ ଉପାୟରେ ପ୍ରଥମେ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ।
ଧନୈର୍ ଅଭ୍ଯାହରେଦ୍ ଭଵ୍ଯାନ୍ ସୁଜନାନ୍ ଗୁଣଶାଲିନଃ । ପ୍ରଵର୍ତତେ ସମାସଙ୍ଗାତ୍ ତେଷାଂ ଭୋଗଵିଗର୍ହଣା
ଏହି ଧନ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣବାନ୍ ଓ ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଆତିଥ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସଂଗତି ହେଲେ, ଭୋଗବିଲାସ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୋଷ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ତତୋ ଵିଚାରସ୍ ତଦନୁ ଜ୍ଞାନଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥସଙ୍ଗ୍ରହଃ । ତତଃ କ୍ରମେଣ ପରମପଦପ୍ରାପ୍ତିଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ତାପରେ ଚିନ୍ତନ ଆସେ, ପରେ ଜ୍ଞାନ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଅନ୍ୱେଷଣ ହୁଏ। ଏହା ପରେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ଲାଭ ହୁଏ।
ଯଦାସୁରପତେ କାଲେ ଵିଷଯେଭ୍ଯୋ ଵିରଂସ୍ଯସି । ତଦା ଵିଚାରଵଶତଃ ପରମଂ ପଦମ୍ ଏଷ୍ଯସି
ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାରାଜ, ଯେତେବେଳେ ସମୟ ଆସିବ ଓ ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରୁ ମୁହଁ ଫେରିବ, ସେତେବେଳେ ବିବେକର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।
ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତପାଵନେ । ନ ପୁନଃ କଲନାପଙ୍କେ ଦୁଃଖାଯାଵପତିଷ୍ଯସି
ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ, ଯାହା ସର୍ବପ୍ରକାରେ ପବିତ୍ର, ସେଠି ସତ୍ୟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଶାନ୍ତି ପାଇବ; ଏବଂ ଚିନ୍ତାର ଦୁଃଖଦାୟକ କାଦରେ ପୁଣି ଆଉ ପଡିବ ନାହିଁ।
ଦେଶକ୍ରମେଣ ଧନମ୍ ଅଲ୍ପଵିଗର୍ହଣେନ ତେନାଙ୍ଗ ସାଧୁଜନମ୍ ଅର୍ଜଯ ମାନପୂର୍ଵମ୍ । ତତ୍ସଙ୍ଗମୋତ୍ଥଵିଷଯାଭ୍ଯଵହେଲନେନ ସମ୍ଯଗ୍ଵିଚାରଵିଭଵେନ ତଵାତ୍ମଲାଭଃ
ଧୀରେ ଧୀରେ, ଅଳ୍ପ ନିନ୍ଦା ହେବା ଧନ ଦ୍ୱାରା, ହେ ପ୍ରିୟ, ଭଲ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଜିତିବା; ସେମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ଅବହେଳା କରିବା, ଏବଂ ଠିକ୍ ବିଚାରର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପାଇପାରିବ।
ଏତନ୍ ମେ କଥିତଂ ପୂର୍ଵଂ ପିତ୍ରା ଚାରୁଵିଚାରିଣା । ଇଦାନୀଂ ସଂସ୍ମୃତଂ ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ସମ୍ପ୍ରବୋଧମ୍ ଅହଂ ଗତଃ
ଏହି କଥା ଆଗରୁ ମୋତେ ମୋ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବାପା ଶୁଣାଇଥିଲେ; ଏବେ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୁଁ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି।
ଅଦ୍ଯେଯଂ ମମ ସଞ୍ଜାତା ଭୋଗାନ୍ ପ୍ରତ୍ଯ୍ ଅରତିସ୍ ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ଶମସୁଖଂ ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ଵିଶାମ୍ଯ୍ ଅମୃତଶୀତଲମ୍
ଆଜି ମୋ ମନରେ ଭୋଗବିଲାସ ପ୍ରତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଅସନ୍ତୋଷ ଜନ୍ମିଛି; ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୁଁ ଏହି ପବିତ୍ର, ଅମୃତ ଏବଂ ଶିତଳ ଶାନ୍ତିର ସୁଖକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି।
ପୁନର୍ ଆପୂରଯନ୍ନ୍ ଆଶାଃ ପୁନର୍ ଅଭ୍ଯାହରନ୍ ଧନମ୍ । ପୁନର୍ ଆଵର୍ଜଯନ୍ କାନ୍ତାଃ ଖିନ୍ନୋ ଽସ୍ମି ଵିଭଵସ୍ଥିତୌ
ପୁଣିପୁଣି ଆଶା ପୂରଣ କରି, ଆଉଥରେ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରି, ପୁନିପୁଣି ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରି— ଏହି ସମୃଦ୍ଧିର ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।
ଅହୋ ନୁ ଖଲୁ ରମ୍ଯେଯଂ ଶମଭୂଶ୍ ଶୀତଲାନ୍ତରା । ସର୍ଵା ଏଵ ଶମଂ ଯାନ୍ତି ସୁଖଦୁଃଖଦୃଶଶ୍ ଶମେ
ହଁ, ଏହି ଶାନ୍ତିର ଭୂମିକା ଏତେ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଭିତରେ ଶିତଳ; ସମସ୍ତ ସୁଖ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି ଏହି ଶାନ୍ତିରେ ଶମିତ ହୋଇଯାଏ।
ଶାମ୍ଯାମି ପରିନିର୍ଵାମି ସୁଖମ୍ ଆସେ ଶମେ ସ୍ଥିତଃ । ଅଯମ୍ ଅନ୍ତଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଯାମି ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ଇଵାର୍ପିତଃ
ମୁଁ ଶାନ୍ତ ହେଉଛି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବାଣରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି, ଏହି ଶାନ୍ତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖରେ ବସିଛି; ମୋ ମନ ଭିତରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକରେ ଭିଜିଥିବା ପରି ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଛି।
ଉତ୍ତାଣ୍ଡଵମନୋରଂହଃପୋଷିତୋରୁଶରୀରକମ୍ । ଅନାରତପରିକ୍ଷୋଭଂ ହା ଦୁଃଖଂ ଵିଭଵାର୍ଜନମ୍
ହାୟ, ଧନ ସଂଗ୍ରହ କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି—ଏହି ବଡ଼ ଦେହକୁ ଚାଲି ରଖିବା ପାଇଁ ଅନେକ ଇଚ୍ଛାର ଅଶାନ୍ତ ନୃତ୍ୟରେ ଚଳିତ ହେଉଛି ଏବଂ ସବୁବେଳେ ଚିନ୍ତାରେ ଅସ୍ଥିର ରହୁଛି।
ଅଙ୍ଗମ୍ ଅଙ୍ଗେନ ସମ୍ପୀଡ୍ଯ ମାଂସଂ ମାଂସେନ ଚ ସ୍ତ୍ରିଯାଃ । ପୁରାହମ୍ ଅଭଵଂ ପ୍ରୀତୋ ଯତ୍ ତନ୍ ମୋହଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଜଣେ ଜଣାଣୀ ସହ ଶରୀରକୁ ଶରୀରରେ, ମାଂସକୁ ମାଂସରେ ଜଡାଇ ଖୁସି ହୋଇଥିଲି; କିନ୍ତୁ ସେ ସବୁ ମୂଢ଼ତାର ଖେଳ ମାତ୍ର।
ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଦୃଷ୍ଟଯୋ ଦୃଷ୍ଟା ଭୁକ୍ତଂ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅକ୍ଷତମ୍ । ଆକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଅଖିଲଂ ଭୂତଜାତଂ କିମ୍ ଇଵ ଶୋଭନମ୍
ସମସ୍ତ ଅନୁଭବ ଦେଖିଛି, ଯେଉଁ ଭୋଗ ଥିଲା ସବୁ ଭୋଗିଛି; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯାଇଛି—ତେବେ କଣ ଏଠିକି ନିଜେ ସୁନ୍ଦର କିଛି ଅଛି?
ପୁନସ୍ ତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ତତ୍ରେହାନ୍ଯତ୍ର ଚାତ୍ର ଚ । ଇତଶ୍ ଚେତଶ୍ ଚ ଵସ୍ତୂନି ନାପୂର୍ଵଂ ନାମ କିଞ୍ଚନ
ପୁଣି ପୁଣି ଏଠି ଓ ସେଠି, ସେଇ ସବୁ ଜିନିଷ, ସେଇ ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ; ଏଠାରୁ ସେଠା, ସେଠାରୁ ଏଠି—ଏଠି କିଛି ନୂଆ ନାହିଁ।
ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପରିହୃତ୍ଯ ଧିଯା ସ୍ଵଯମ୍ । ସ୍ଵଚ୍ଛ ଏଵାଵତିଷ୍ଠେ ଽହଂ ପୂର୍ଣୋ ଽର୍ଣଵ ଇଵାତ୍ମନି
ମୁଁ ମୋର ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କଥାକୁ ଛାଡ଼ି, ସବୁକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜେ ନିଜରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି, ଯେପରି ଏକ ସାଗର ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ରହେ।
ପାତାଲେ ଭୂତଲେ ସ୍ଵର୍ଗେ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ରତ୍ନୋପଲାଦଯଃ । ସାରଂ ତଦ୍ ଅପି ତୁଚ୍ଛେନ କାଲେନାଶୁ ନିଗୀର୍ଯତେ
ପାତାଳ, ପୃଥିବୀ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ମହିଳା, ମଣି, ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷମାନେ—ଏମାନଙ୍କର ସାର୍ଥକତାକୁ ମଧ୍ୟ ସମୟ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ, ଯାହା ଅସାର।
ଏତାଵନ୍ତମ୍ ଅହଂ କାଲଂ ଭୃଶଂ ବାଲୋ ଽଭଵଂ ପୁରା । ଯଃ କୁର୍ଵନ୍ ଦ୍ଵେଷମ୍ ଅମରୈସ୍ ତୁଚ୍ଛଯା ଜଗଦିଚ୍ଛଯା
ଏତେ ଦିନ ଆଗରୁ ମୁଁ ଏକଦମ ଶିଶୁ ସଦୃଶ ଥିଲି, ଅମରମାନେ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ଧରିଥିଲି, ଏବଂ ନିର୍ଥକ ଜଗତ ଆଶାରେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲି।
ମନୋନିର୍ମାଣମାତ୍ରେଣ ଜଗନ୍ନାମ୍ନା ମହାଧିନା । ତ୍ଯକ୍ତେନାତ୍ତେନ ଵାର୍ଥସ୍ ସ୍ଯାତ୍ କ ଉଦାରୋ ମହାତ୍ମନଃ
ମନର କଳ୍ପନା ମାତ୍ରରେ ଏହି ଜଗତକୁ 'ବଡ଼' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିବା କିମ୍ବା ଭୋଗ କରିବାରେ, ମହାନ ମନିଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ କ'ଣ ଉପକାର ହୁଏ?
କଷ୍ଟଂ ଚିରତରଂ କାଲମ୍ ଅନର୍ଥୋ ଽର୍ଥଧିଯା ମଯା । ଅଜ୍ଞାନମଦମତ୍ତେନ ବାଲେନ ଶ୍ଵେଵ ସେଵିତଃ
ହାୟ, ବହୁତ ଦିନ ଧରି ମୁଁ ବାହ୍ୟ ଲାଭର ଆଶାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅହଂକାରରେ ମତ୍ତ ଏକ ଅବୁଝ ଶିଶୁ ପରି, କୁକୁର ଯେପରି ଅନର୍ଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ, ସେପରି ଦୁଃଖକୁ ଆପଣେ ଆପଣେ ଡାକିଛି।
ତରତ୍ତରଲତୃଷ୍ଣେନ କିମ୍ ଇଵାସ୍ମିଞ୍ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ମଯା ନ କୃତମ୍ ଅଜ୍ଞେନ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପାଭିଵୃଦ୍ଧଯେ
ଏହି ତିନି ଜଗତରେ ଏମିତି କ'ଣ ଅଛି, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଚଞ୍ଚଳ ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ ଅନେକ କାମ କରିନାହିଁ, ଯାହା ପରେ ମୋର ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଅଧିକ ବଢ଼ିଛି?
ଏତଯା ତଦ୍ ଅଲଂ ମେ ଽସ୍ତୁ ତୁଚ୍ଛଯା ପୂର୍ଵଚିନ୍ତଯା । ପୌରୁଷଂ ଯାତି ସାଫଲ୍ଯଂ ଵର୍ତମାନଚିକିତ୍ସଯା
ଏହି ଅର୍ଥହୀନ ପୁରୁଣା ଚିନ୍ତା ଏଠାରେ ଶେଷ ହେଉ। ବର୍ତ୍ତମାନର ଉଚିତ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ପ୍ରୟାସ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।