ଅଵଶ୍ଯଭଵିତଵ୍ଯାଖ୍ଯା ଯେହଯା ନିଯତିଶ୍ ଚ ଵା । ଉଚ୍ଯତେ ଦୈଵଶବ୍ଦେନ ସା ନରୈର୍ ଏଵ ନେତରୈଃ
ଯାହାକୁ ଅବଶ୍ୟ ଘଟିବା ବା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଘଟିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେହିକୁ ଲୋକେ 'ଭାଗ୍ୟ' ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ।
ଯଦ୍ ଯଥେହ ସଦା ଯତ୍ର ସମ୍ପନ୍ନଂ ଫଲତାଂ ଗତମ୍ । ହର୍ଷାମର୍ଷଵିନାଶାଯ ତଦ୍ ଦୈଵମ୍ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି କେବେ କେଉଁଠି ଫଳିଥାଏ ଏବଂ ଯାହା ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଆଣେ, ସେହିକୁ ଭାଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦୈଵଂ ନିଯତିରୂପଂ ଚ ପୌରୁଷେଣାଵଜୀଯତେ । ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନଵିଲାସେନ ମୃଗତୃଷ୍ଣାଭ୍ରମୋ ଯଥା
ଭାଗ୍ୟ ଯେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରହିଥାଏ, ମନୁଷ୍ୟର ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଜିତିହେବାକୁ ପାରିଯାଏ; ଯେପରି ଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୃଗମରୀଚିକାର ଭ୍ରମ ଦୂର ହୁଏ।
ଯଥା ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯତେ ଯଦ୍ ଯତ୍ ପୌରୁଷେଣ ତଥୈଵ ତତ୍ । ତଲଵତ୍ତାଗୃହୀତଂ ଖଂ ତଲଵତ୍ତାସୁଖପ୍ରଦମ୍
ମନୁଷ୍ୟ ଯେପରି ଚିନ୍ତା କରେ, ଚେଷ୍ଟା କରିଥିବା ଅନୁସାରେ ସେହିପରି ଫଳ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଧରାଯାଏନାହିଁ, ତେବେ ହାତରେ ଆକାଶ ଧରିବା ପରି, କେବଳ ଖାଲି ଆନନ୍ଦ ମିଳେ।
କର୍ତ୍ର୍ ଅତୋ ମନ ଏଵେହ ଯତ୍ କଲ୍ପଯତି ତତ୍ ତଥା । ନିଯତିଂ ଯାଦୃଶୀମ୍ ଏତତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପଯତି ସା ତଥା
ଏହିଠାରେ କର୍ତ୍ତା ମନ ହିଁ; ଯାହା ମନ ଭାବେ, ସେହିପରି ହୁଏ। ଯେପରି ଭାଗ୍ୟ ମନେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରେ, ସେହିପରି ଘଟେ।
ନିଯତାନ୍ ନିଯତାନ୍ କାଂଶ୍ଚିଦ୍ ଭାଵାନ୍ ଅନିଯତାନ୍ ଅପି । କରୋତି ଚିତ୍ତଂ ତେନୈତଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ନିଯତିଯୋଜକମ୍
ମନେ କେତେକ ଘଟଣାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରେ, କେତେକୁ ଅନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତିଆରି କରେ। ଏହିପରି, ମନ ନିଜେ ଭାଗ୍ୟକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଥାଏ।
ନିଯତାଂ ନିଯତିଂ କୁର୍ଵନ୍ କଦାଚିତ୍ ସାର୍ଥନାମିକାମ୍ । ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିଞ୍ ଜଗତ୍କୋଶେ ଜୀଵୋ ଵ୍ଯୋମ୍ନୀଵ ମାରୁତଃ
କେବେ କେବେ ମନ ଭାଗ୍ୟକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ଏହାକୁ ଏକ ସାଧାରଣ ନାମ ଦେଇ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଭିତରେ ଜୀବ ଆକାଶରେ ପବନ ପରି ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ।
ନିଯତ୍ଯା ରହିତାଂ କୁର୍ଵନ୍ କଦାଚିନ୍ ନିଯତିଂ ମନଃ । ସଞ୍ଜ୍ଞାର୍ଥରୂଢାନିଯତିଶବ୍ଦାଂ ସ୍ଫୁରତି ଵାତଵତ୍
କେବେ କେବେ ମନ ଭାଗ୍ୟରୁ ନିଶ୍ଚିତତାକୁ ଦୂର କରି, କେବଳ ନାମମାତ୍ରରେ 'ଭାଗ୍ୟ' ବୋଲି ଚଳାଚଳ କରେ, ପବନ ପରି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଯାଵନ୍ ମନସ୍ ତାଵନ୍ ନ ଦୈଵଂ ନିଯତିର୍ ନ ଚ । ମନସ୍ଯ୍ ଅସ୍ତଙ୍ଗତେ ସାଧୋ ଯଦ୍ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅସ୍ତୁ ତତ୍ ତଥା
ଏହିପରି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ଅଛି, ଭାଗ୍ୟ କିମ୍ବା ନିୟତି କିଛି ନାହିଁ। ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ହେ ମହାନ, ଯାହା ରହିଯାଏ, ସେହିପରି ରହୁ।
ଜୀଵୋ ହି ପୁରୁଷୋ ଜାତଃ ପୌରୁଷେଣ ସ ଯଦ୍ ଯଥା । ସଙ୍କଲ୍ପଯତି ଲୋକେ ଽସ୍ମିଂସ୍ ତତ୍ ତଥା ତସ୍ଯ ନାନ୍ଯଥା
ଏହି ଜୀବ ଲୋକରେ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରୟାସରେ ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଭାବନା କରେ, ସେହିପରି ଫଳ ମିଳେ; ଏହା ଅନ୍ୟରୂପେ ହୁଏ ନାହିଁ।
ପୁରୁଷାର୍ଥାଦ୍ ଋତେ ପୁତ୍ର ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଇହ ଵିଦ୍ଯତେ । ପରଂ ପୌରୁଷମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଭୋଗେଷ୍ଵ୍ ଅରତିମ୍ ଆହରେତ୍
ପୁଅ, ଏଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରୟାସ ବିନା କିଛି ମିଳେ ନାହିଁ। ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରୟାସ ଉପରେ ଭରସା କରି, ଭୋଗବିଳାସ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତି ଆଣିବା ଉଚିତ।
ନ ଭୋଗେଷ୍ଵ୍ ଅରତିର୍ ଯାଵଜ୍ ଜାତେହ ଜଯଦାଯିନୀ । ନ ପରା ନିର୍ଵୃତିସ୍ ତାଵତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଭଵନାଶିନୀ
ଏଠାରେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଗବିଳାସ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତି, ଯାହା ଜୟ ଦେଇଥାଏ, ଉପଜି ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସଂସାର ନାଶ କରୁଥିବା ପରମ ଶାନ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ।
ଵିଷଯେଷୁ ରତିର୍ ଯାଵତ୍ ସ୍ଥିତା ସମ୍ମୋହକାରିଣୀ । ତାଵଦ୍ ଭଵଦଶାଦୋଲାଵିଲୋଲାନ୍ଦୋଲନଂ ସ୍ଥିତମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତି ରହିଛି, ଯାହା ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂସାର ଜୀବନ ଦୋଳା ଭଳି ଉଠି-ପଡ଼ି ଚାଲିଥାଏ।
ଅଭ୍ଯାସେନ ଵିନା ପୁତ୍ର ନ କଦାଚନ ଦୁଃଖଦା । ଭୋଗଭୋଗିଭରପ୍ରୋତ୍ଥା କଦାଶା ଵିନିଵର୍ତତେ
ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ଅଭ୍ୟାସ ଛାଡ଼ି ଭୋଗ ଓ ଭୋଗକୁ ଚାହିଁବାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏଥିବା ଆଶା, ଯାହା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏନା।
ଭୋଗେଷ୍ଵ୍ ଅରତିର୍ ଏଷାନ୍ତଃ କଥଂ ସର୍ଵାସୁରେଶ୍ଵର । ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଯାତି ଜୀଵସ୍ଯ ଦୀର୍ଘଜୀଵିତଦାଯିନୀ
ହେ ସମସ୍ତ ଦାନବଙ୍କର ନାଥ, ଏହି ଭୋଗରେ ଅନାସକ୍ତି, ଯାହା ଜୀବକୁ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, କିପରି ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ବସିଯାଏ?
ଆତ୍ମାନମ୍ ଆଲୋକଯତଃ ଫଲିତଂ ଫଲତି ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଜୀଵସ୍ଯ ଭୋଗେଷ୍ଵ୍ ଅରତିଶ୍ ଶରଦୀଵ ମହାଲତା
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ସେଠି ଜୀବର ଭୋଗରେ ଅନାସକ୍ତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଫୁଟିଉଠେ, ଯେପରି ଶରଦ୍ ଋତୁରେ ବଡ଼ ଲତା ଫୁଲିଉଠେ।
ଆତ୍ମାଵଲୋକନେନୈଷା ଵିଷଯାରତିର୍ ଉତ୍ତମେ । ହୃଦଯେ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଯାତି ଶ୍ରୀର୍ ଇଵାମ୍ଭୋଜକୋଟରେ
ଆତ୍ମାକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଉତ୍ତମ ଭୋଗରେ ଅନାସକ୍ତି ହୃଦୟରେ ବସିଯାଏ, ଯେପରି ଅମ୍ବୁଜ ମୁଣ୍ଡରେ ଶ୍ରୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବସିଥାନ୍ତି।
ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଜ୍ଞାନିକାଷେଣ ଵିଚାରେଣାତିଚାରୁଣା । ଦେଵମ୍ ଆଲୋକଯେଦ୍ ଭୋଗାଦ୍ ରତିଂ ଚାପହରେତ୍ ସମମ୍
ସେହିପରି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧିର ଆଲୋକରେ ଓ ଉତ୍ତମ ବିଚାରରେ, ମନୁଷ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍। ଏବଂ ଭୋଗରୁ ସମଭାବରେ ଆସକ୍ତିକୁ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ୍।
ଚିତ୍ତସ୍ଯ ଭୋଗୈର୍ ଦ୍ଵୌ ଭାଗୌ ଶାସ୍ତ୍ରେଣୈକଂ ପ୍ରପୂରଯେତ୍ । ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷଯା ଚୈକମ୍ ଅଵ୍ଯୁତ୍ପନ୍ନସ୍ଯ ସତ୍କ୍ରମେ
ମନର ଭୋଗପ୍ରବୃତ୍ତି ଦୁଇ ଭାଗ ମଧ୍ୟରୁ, ଏକ ଭାଗକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁଠି ଅଧ୍ୟୟନ ହେଉନି, ସେଠି ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସେବା ଦ୍ୱାରା ଠିକ୍ ଭାବରେ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
କିଞ୍ଚିତ୍ଵ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଭାଗଂ ଭୋଗୈଃ ପ୍ରପୂରଯେତ୍ । ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷଯା ଭାଗଂ ଭାଗଂ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଚିନ୍ତଯା
ଅଳ୍ପ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ଏକ ଭାଗ ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଏକ ଭାଗ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସେବା ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଏକ ଭାଗ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତା କରି ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଵ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତିମ୍ ଅନୁଯାତସ୍ଯ ପୂରଯେଚ୍ ଚେତସୋ ଽନ୍ଵହମ୍ । ଦ୍ଵୌ ଭାଗୌ ଶାସ୍ତ୍ରଵୈରାଗ୍ଯୈର୍ ଦ୍ଵୌ ଧ୍ଯାନଗୁରୁପୂଜନୈଃ
ଯେଉଁଠି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଆସିଛି, ସେଠି ପ୍ରତିଦିନ ମନକୁ ଦୁଇ ଭାଗ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉଦାସୀନତା ରଖି, ଦୁଇ ଭାଗ ଧ୍ୟାନ ଓ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ସାଧୁତାମ୍ ଆଗତୋ ଜୀଵୋ ଯୋଗ୍ଯୋ ଜ୍ଞାନକଥାକ୍ରମେ । ନିର୍ମଲାକୃତିର୍ ଆଦତ୍ତେ ପଟ ଉତ୍ତମରଞ୍ଜନାମ୍
ଯିଏ ଜୀବ ଭଲମନ୍ତି ହୋଇଯାଏ, ସେ ଜ୍ଞାନର କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ୱଭାବ ଥିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଙ୍ଗ ନେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଜାକେ ଭଳି, ସେ ଉତ୍ତମ ରଙ୍ଗ ଗ୍ରହଣ କରେ।
ଶନୈଶ୍ ଶନୈର୍ ଲାଲନଯା ଯୁକ୍ତିଭିଃ ପାଵନୋକ୍ତିଭିଃ । ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥପରିଣାମେନ ପାଲଯେଚ୍ ଚିତ୍ତବାଲକମ୍
ଧୀରେ ଧୀରେ, ସ୍ନେହରେ, ଯୁକ୍ତି ଓ ପବିତ୍ର କଥା ଦ୍ୱାରା, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଭଲଭାବେ ବୁଝାଇ, ମନର ଶିଶୁଟିକୁ ଯଥାଯଥ ରୂପେ ଦେଖାଶୁଣା କରିବା ଉଚିତ।
ପରେ ପରିଣତଂ ଜ୍ଞାନେ ଶିଥିଲୀଭୂତଦୁର୍ଗ୍ରହମ୍ । ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାଭିନ୍ନସ୍ଫଟିକଵଚ୍ ଚେତଶ୍ ଶୀତଂ ଵିରାଜତେ
ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବଳ ହୁଏ, ଧାରଣ କମିଯାଏ, ମନ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତିରେ ଭିଜିଥିବା ସ୍ଫଟିକ ଭଳି ଶିତଳ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ତିଖା ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରଜ୍ଞଯା ପରଯା ଋଜ୍ଵ୍ଯା ଭୋଗାନାମ୍ ଈଶ୍ଵରସ୍ଯ ଚ । ସମମ୍ ଏଵାଥ ଦେହସ୍ଯ ରୂପମ୍ ଆଶ୍ଵ୍ ଅଵଲୋକଯେତ୍
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ସିଧାସଳଖ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା, ଭୋଗ, ଈଶ୍ୱର ଓ ଦେହର ଆକୃତିକୁ ସମଭାବେ ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଜ୍ଞାଵିଚାରଵଶତସ୍ ସମମ୍ ଏଵ ସଦା ସୁତ । ଆତ୍ମାଵଲୋକନଂ ତୃଷ୍ଣାସନ୍ତ୍ଯାଗଂ ଚ ସମାହରେତ୍
ବୁଧିର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ତୋତେ କହୁଁ, ସଦା ସମାନ ଭାବରେ ନିଜକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ଓ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିବା ଦୁହିଁକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
ପରେ ଦୃଷ୍ଟେ ଵିତୃଷ୍ଣତ୍ଵଂ ତୃଷ୍ଣାନାଶେ ଚ ଦୃକ୍ ପରା । ଏତେ ମିଥୋ ଧୃତେ ଦୃଷ୍ଟୀ ନୌନାଵିକଦଶେ ଯଥା
ପରମତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖିଲେ ଆସକ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଏ; ଆସକ୍ତି ଶେଷ ହେଲେ ଉଚ୍ଚତମ ଦୃଷ୍ଟି ଉଦୟ ହୁଏ—ଏହି ଦୁଇଁଟି ଏକାଉଁକୁ ସହାୟ କରେ, ଯେମିତି ନୌକା ଓ ମାଛୁଆ।
ଭୋଗପୂଗେ ଗତସ୍ଵାଦେ ଦୃଷ୍ଟେ ଦେଵେ ପରାପରେ । ପରେ ବ୍ରହ୍ମଣି ଵିଶ୍ରାନ୍ତିର୍ ଅନନ୍ତୋଦେତି ଶାଶ୍ଵତୀ
ଭୋଗର ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ନ ଥିଲେ, ଏବଂ ପରମ ଓ ଅପରମକୁ ଦେଖିଲେ, ତେବେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅନନ୍ତ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ଶାନ୍ତି ଉପଜେ।
ଚିରାଯ ଫଲିତାନନ୍ଦମ୍ ଅନନ୍ତୋଦେତି ନିର୍ଵୃତିଃ । ନ କଦାଚନ ଜୀଵାନାମ୍ ଆତ୍ମଵିଶ୍ରମଣାଦ୍ ଋତେ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଆନନ୍ଦର ଫଳ ପକେ, ଏବଂ ଅନନ୍ତ ଶାନ୍ତି ଉଦୟ ହୁଏ; ଏହି ଶାନ୍ତି କେବେ ମଧ୍ୟ ଜୀବମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ ନ କଲେ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ତପୋଭିର୍ ନ ଦାନେନ ନ ତୀର୍ଥୈର୍ ଅପି ଜାଯତେ । ଭୋଗେଷୁ ଵିରତିର୍ ଜନ୍ତୋସ୍ ସ୍ଵଭାଵାଲୋକନାଦ୍ ଋତେ
ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଦାନ କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା କେବେବି ଜୀବର ଭୋଗବାସନା ରେ ଅସକ୍ତି ଆସିନଥାଏ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିଲେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।